Криволак

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Криволак
Поглед на Криволак.JPG

Глетка на Криволак од соседното село Пепелиште

Криволак се наоѓа во Republic of Macedonia
Криволак
Местоположба на Криволак во Македонија
Координати 41°31′37″ СГШ 22°07′14″ ИГД / 
Регион Logo of Vardar Region.svg Вардарски регион
Општина Coat of arms of Negotino Municipality.svg Општина Неготино
Население 1021 жит.
Пошт. бр. 1440
Повик. бр. 043
Надм. вис. 146 м
Слава Спасовден
Commons-logo.svg Криволак на Ризницата


Криволак — село во Општина Неготино, во околината на градот Неготино.

Географија и местоположба[уреди | уреди извор]

Глетка над селото Криволак

Селото Криволак се наоѓа во близина на тиквешкиот град Неготино. Поточно, Криволак се наоѓа во Тиквешката Котлина, речиси во средишниот дел на Општина Неготино, непосредно од десната страна на реката Вардар, а на патот кој води од Неготино во долината на реката Крива Лакавица каде што се составува со патот Штип - Радовиш.[1]

Криволак е расположено на пространото теме на терасата висока 25-30 метри, а на јужната падина и раб на големиот ’рт во горниот дел на криволачкиот меандер (завој) на реката Вардар.[2] На спротивната вдлабната (конкавна) страна на долината се издигнуваат голите и кршни отсеци на ридот Бел Камен.[2]

Куќите на селото Криволак се издигнуваат на блага падина веднаш над десниот брег на реката Вардар и над самата железничка пруга Скопје - Гевгелија. Веднаш наспроти Криволак, на другиот десен брег на Вардар се наоѓа селото Пепелиште со кое е поврзано преку мост. Криволак е рамничарско село расположено на надморска височина од 125 метри[1] Од градот Неготино, селото Криволак е оддалечено 6 километри[1]

Местоположбата на Криволак токму во големиот крив лак (меандер) на реката Вардар е и главната причина за настанокот, потеклото и значењето на името на селото. Атарот на Криволак зафаќа простор од 21 км², на кои обработливото земјиште зазема 533 хектари, а пасиштата 201 хектар.[1] Дрвната растителност во селото и на неговиот атар е многу ретка. Застапени се само неколку тополи кои се наоѓаат на меѓите помеѓу лозјата и нивите на ридот над селото и малку овошни дрвја во градините.

Криволак има доста значајна и стратешка местоположба во предел кој ги поврзува пошироките региони на источна, средишна и западна Македонија, односно Штипско и Струмичко-Радовишката котлина со Пелагонија кон исток и запад и Солун со Велес и Скопје по Повардарието кон север и југ. Поради ова уште од подалечното минато Криволак имало многу големо сообраќајно и трговско значење. На ненаселените пространи, суви и неплодни површини кои се протегаат на левиот брег на Вардар наспроти Криволак, а над селото Пепелиште, од втората половина на ХХ век е изграден и се наоѓа најголемиот воен полигон и тренинг центар за обука на АРМ „Криволак“. На воениот полигон „Криволак“ покрај воените вежби за боево гаѓање со артилериски оружја, десантните и санитарните единици на АРМ повеќе пати се одржувале и заеднички воени вежби и маневри со војски на земјите - членки на НАТО.

Историја[уреди | уреди извор]

Телеграма од Пашиќ до Лондон, за успехот на тимочката дивизија, потиснувајќи ги бугарските трупи кај Криволак. (24 јуни 1913)
Сретсело во Криволак

Извонредно значајната местоположба која ја има Криволак, условила во него да има живот и население уште од дамнешни времиња, за што сведочат и многубројните археолошки пронајдоци и локалитети во недалечната околина. Во однос на настанокот на сегашното село Криволак не се знае точниот датум. Сепак, Криволак е едно од селата во Тиквеш кое избегнало уништување и преместување во време на турското ропство.[2] Затоа, Криволак меѓу населението се смета дека е староземанско односно е настанало и постоело уште пред доаѓањето на турските поробувачи.[2]

Кон крајот на XVII век настанал голем и насилен процес на исламизација („потурчување“) на многу христијански села во рамнината на Тиквешката котлина, предводен од некојси Кара-паша кој од Дебар се населил во Сопот, при што меѓу другите било опфатено и селото Криволак.[2] Слично како и во селото Долни Дисан, и во Криволак кон крајот на XVII век „на џаде“ (на патот) се населил „некаков Турчин“ (муслиман)кој го турчел (исламизирал) не само ова туку и други околни села, при што сѐ до крајот на турското владеење се познавал неговиот гроб кој бил необично чуван од фанатичните муслимани.[2]

Поради стратешки важната местоположба на Криволак, каде се вкрстувале повеќето патишта за карванскиот сообраќај кон Штип, Радовиш, Солун, Прилеп, Кавадарци, Неготино и Велес со изградбата на железницата Солун - Скопје кон крајот на XIX век тоа станало многу значајна железничка станица и трговско средиште на пошироката област. За криволачката железничка станица во својата книга „Материјали по изучувањето на Македонија“, македонскиот револуционер Ѓорче Петров во 1896 запишал дека Криволак е станица на Штипско, Кочанско, Тиквешко и Радовишко.[3]

Таа најмногу работела со Штип, затоа што во Кочани и Радовиш трговијата била толку слабо развиена, што ниту еден трговец од таму немал непосредни врски со Солун. Штип ги собирал сите нивни производи и ги препраќа во Солун и обратно – солунските стоки се разнесуваат во тие места од штипјани, кои доаѓаат на нивните пазари или пак тие самите доаѓаат на штипскиот пазар. За прибирање и испраќање на стоикте штипските трговци на Криволак имале свој комисионер, на кој му плаќале извесен надомест. Стоките ги носеле кираџии на коњи, повеќето Турци од околните села, а за превоз на патиници тие имаат два градски таксилдари-Турци кои одат за Криволак по патници и пошта, два пати во неделата.[3]

Во ова време Криволак било „големо село со мала чаршија“[2] Поради тоа селаните се бавеле претежно со кираџилак и превоз на стока, за кои секој селанец имал 6-12 добитоци.[2] Со поделбата на Македонија по Балканските војни и отсекувањето со Солун, селото Криволак почнало нагло да опаѓа.[2]

Поради стратешката средишна положба на Криволак за заземање и контрола на врските во цела Македонија, за време на Балканските и Првата светска војна во 1913 и 1915 година, кај Криволак се случиле две големи воени битки. Во Втората балканска војна во 1913 година кај Криволак жестока битка воделе српските и бугарските војски, а подоцна во ноември 1915 година во Првата светска војна жестока битка се водела помеѓу француските и бугарските војски, каде загинал војводата Христо Чернопеев. После овој период најголемиот дел од муслиманско население на Криволак се иселило во Турција, а на негово место почнало да се доселува македонско население од повисоките села под планината Кожуф и во Радовишко, додека српските окупаторски власти населувале и српски колонисти од кои поголемиот дел кои не биле од југоисточните крашите блиску до Македонија подоцна биле иселени од бугарскиот окупатор. Со забраната на враќање на колонистите по Втората светска војна во Криволак продолжило доселување на Македонци и Роми, а селото значајно го модернизирало својот лик.

Селото погледнато од воздух со кривиот лак на Вардар од каде што доаѓа името на селото

Потекло и значење на името[уреди | уреди извор]

Местоположбата на Криволак токму во големиот крив лак (меандер) на реката Вардар е и главната причина за настанокот, потеклото и значењето на името на селото. Имено, токму над Криволак кај Црвени Брегови, реката Вардар прави еден голем и крив лак или завој свртувајќи за цели 180 степени. Токму поради ваквата местоположба и изглед местото го добило името Криволак. Тоа е потврдено и во пишаните извори, каде што се наведува дека тоа доаѓа од меандрите на Вардар кои чинат криви лаки.[2] Меѓу населението понекогаш за името на селото се вели и Криволака. Поради тоа што населението на селото било македонско, тоа го задржало македонското име и во текот на турското владеење и покрај влијанието на доселените Јуруци од кои мал дел од тогашните жители научиле и турски јазик.[2]

Стопанство[уреди | уреди извор]

Лозови насади во селото Криволак

Според составот на атарот, на кој има голема неплодна површина, селото Криволак има поледелска функција. Поголемиот дел од населението се занимава со земјоделство односно со одгледување на градинарски култури, лозарство и житарици. Најмногу се одгледува винова лоза на бројните лозја над и околу селото, потоа пиперки, домати (патлиџани), краставици, лук, кромид, марула, бостан - лубеници, дињи, тикви, зелка, како и пченица и јачмен.

Лозарството на ридовите над селото има подолга традиција: уште во турско време најсиромашната куќа во Криволак товарела барем по 60 коњи грозје.[2] На самиот влез на селото, од левата и десната страна на патот, работат и два фабрички погони: „КОПЕР“ од металска индустрија за заварување и грејни тела и винарницата „Дудин“.

Сепак, значаен дел, претежно од ромското население живее во доста незавидни социјални услови: повеќе куќи немаат приклучок до струја повеќе од 25 години, а нивните домаќинства се издржуваат од собирање на дрва.[4]

Поради поволните услови, во околината на Криволак често се носат на презимување стадата овци од планините во западна Македонија. Во селото Криволак работат и три продавници и трговски дуќани. Дел од населението на селото се занимава и со превоз на товарни возила, како и со работа во фабричките погони и стоваришта кои се наоѓаат на влезот на Неготино, а некои се занимаваат и со занаетчиски дејности во градежништвото како ѕидарство, плочкарство. До почетокот на ХХ век Криволак било стопански и трговски многу развиено, а во местото Хаџин Дол имало и рудник од кои се ваделе плочи за градежништво кои оделе за извоз.[2]

Население[уреди | уреди извор]

Според пописот од 2002 година во Криволак живееле 1021 жител од кои:

Во 1961 година во Криволак живееле 668 жители од кои 349 биле Македонци, 172 биле Срби, 127 Турци и 16 останати, додека со бројни доселувања во 1994 година тоа прераснало во голема населба со 897 жители од кои 651 Македонци, 129 Срби, 65 Роми и 49 Турци.

Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Криволак:

Години Македонци Албанци Турци Роми Срби Ост. Вкупно
1948 533
1953 328 45 3 114 58 548
1961 349 1 127 172 19 668
1971 417 1 161 162 16 757
1981 421 3 99 28 191 109 851
1991 537 28 125 191 93 974
1994 651 1 49 65 129 2 897
2002 544 1 28 319 127 2 1021

* Извор: Државен завод за статистика на Република Македонија (1953-2002), според податоци од официјалните пописи во соодветните години

Во денешни услови Криволак бележи пораст на населението поради зголемениот прираст на новородени деца и кај Македонците и кај Ромите и доселувањето на Роми.[4]

Родови[уреди | уреди извор]

Во минатото селото Криволак било населено со муслиманско население од македонско потекло. По неговото иселување во Криволак се доселиле Македонци од поткожувските тиквешки села, од областа Мала Преспа (денес под Албанија), Радовишко, североисточна Македонија во околината на Крива Паланка, а биле колонизирани и доселеници од пределот на изворишното подрачје на Пчиња во југоисточниот дел на Србија близу до македонската граница. Исто така доселен е поголем број на Роми. Старинечки македонски род се Кимовци, а други семејства и родови кои денес живеат во Криволак се: Стојанови, Ганчеви, Стојковски, Јовевски, Бинови (по потекло од тиквешкиот дел на Мариово на североисточните падини на Кожуф), Митреви, Атанасови, Наумови, Станоеви, Наскови, Величкови, Младенови, Аскови и др.

Општествени установи[уреди | уреди извор]

Самоуправа и политика[уреди | уреди извор]

Селото се наоѓа во Општина Неготино, која била една од ретките општини во Македонија, која не била воопшто менувана во поглед на нејзините граници со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година.

Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Неготино. Селото припаѓало на општината Неготино и во периодот 1955-1965 година.

Во периодот 1952-1955, селото се наоѓало во рамките на тогашната Општина Пепелиште, во која покрај селото Криволак, се наоѓале и селата Брусник, Војници, Јанешево, Кзлањево, Липа, Пепелиште, Пештерница, Црвени Брегови и Џидимирци. Во периодот 1950-1952, селото било седиште на истоимената општина, во која покрај Криволак, се наоѓале и селата Брусник, Криволак, Пепелиште, Пештерница и Џидимирци.

Културни и природни знаменитости[уреди | уреди извор]

Цркви[5]
  • Црква „Св. Вознесение“ — по 20-годишна изградба црквата е осветена во 2006 година после посетата и чиноначалствувањето на владиците Тимотеј и Петар. Сѐ уште во изградба се трпезаријата и крстилницата. За време на патрониот празник Спасовден се делат ручек и вечера.[4]

Редовни настани[уреди | уреди извор]

Селската слава на Криволак е Спасовден, што е патронен празник на селската црква. На тој ден се одржува собор и се делат ручек и вечера.[4]

Галерија[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Панов, Митко (1998) (на македонски). Енциклопедија на селата во Република Македонија: географски, демографски, и аграрни обележја. Скопје: Патрија. стр. 164. 
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 Радовановиќ, Воислав (1914). Јасминка Јанева (превод). уред (на македонски). Тиквеш и Раец (2011 (превод) издание). Култура. стр. 204-205, 338-371. 
  3. 3,0 3,1 Петров, Гьорче (1896) (на бугарски). Материали по изучванието на Македония. Печатница Вълковъ. стр. 315. 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Според кажување жители на Криволак. Забележале Марио Шаревски, Тони Ристовски и Никола Цибрев на 10 април 2015
  5. Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски (2011). Валентина Божиновска. уред. Карта на верски објекти во Македонија. Менора - Скопје: Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи. ISBN 978-608-65143-2-7. 

Надворешни врски[уреди | уреди извор]