Прејди на содржината

Колившчина

Од Википедија — слободната енциклопедија
Колившчинско востание
Дел од Барска конфедерација и Востанија Хајдамаки
Camp of haidamakas.PNG
Кампот на Хаидамакас од Јулиуш Косак
Датум 6 јуни [ст. ст. 26 мај] 1768 — јуни 1769
Место Десен брег на Украина (Киевско и Брачлавско војводства), Полско-литвански Комонвелт
Исход Руска и полсколитванска победа
Завојувани страни
Полско-литванска Државна Заедница
 Руско Царство 		Хаидамак
Команданти и водачи
Јан Клеменс Браницки
Михаил Кречетников 		Мелхиседек Значко-Јаворски Се предал
Максим Зализњак зароб.
Иван Гонта Погубен(а)
Жртви и загуби
100.000 – 200.000 убиени
Споменик на Гонта и Зализњак во Уман, Украина

Колившчина (украински: Коліївщина; полски: koliszczyzna) — голем хаидамачки бунт што избувнал на Десниот брег на Украина во јуни 1768 година и кој бил предизвикан од незадоволството на селаните од третманот на православните христијани од страна на Барската конфедерација и крепоснишвото,[1] а воедно и непријателството на Козаците и селаните кон локалното полонизирано рутенско благородништво и етничките Полјаци.[2][3]

Востанието било придружено со погроми против реалните и замислените поддржувачи на Барската конфедерација, особено етничките Полјаци, римокатолиците и особено византиските католички свештеници и лаици што кулминирало со масакрот на Уман.[4]

Бројот на жртви се проценува од 100.000[5] до 200.000, а многу заедници на национални малцинства (како староверниците и Ерменците) целосно исчезнале во областите уништени од востанието.[4][6][7]

Етимологија

[уреди | уреди извор]

За потеклото на зборот Колившчина не се знае за сигурно.

Тарас Шевченко, чиј дедо учествувал во востанието, напишал песна Хајдамаки, во која колиите биле опишани како нож што бил благословен во црква и го користеле украинските селани за убивање животни, според локалното разбирање на правата на животните, а осветувањето на ножевите се случувало 2 или 3 недели пред востанието, па членовите и поддржувачите на Барската конфедерација и нејзините воени сили избегале во Отоманското Царство пред востанието, но сепак, некои тврдини како Уман и Лисијанка сè уште биле окупирани од членовите на Барската конфедерација.

Терминот би можел да биде и адаптација на полските зборови kolej, kolejno, po kolei, што имплицира на służba kolejna (патролирање), што означува козачка милиција во служба на аристократите.

Таа етимологија ја сугерирале историчари како Владислав Анджеј Серчик и Володимир Шчербина.

Настани

[уреди | уреди извор]

Востанието било истовремено со Конфедерацијата на Бар, која потекнувала од соседниот регион во градот Бар (историска Подолија) и била де факто граѓанска војна во Полско-литванската Државна Заедница.

Барската конфедерација ја прогласила не само православната вера, туку и унијатската црква за проруска, а подоцна, полската влада и Римокатоличката црква ги обвиниле обете источни цркви за одговорност за масакрот во Уман и востанието, бидејќи Русија ги поддржувала политичките права на верниците од обете цркви. Иако речиси сите ученици на унијатската семинарија во Уман загинале во масакрот, тие биле обвинети за падот на градот од страна на полската влада.[8]

Бунтот на селаните бил поттикнат од дукати платени од Максим Зализниак за секој убиен член на Барскиот конфедерат и од ширењето на фиктивен проглас за поддршка и повик за оружје од страна на руската царица Катерина II, таканаречената „Златна повелба“. Сепак, повелбата, претежно заснована на гласини, имала вистинска основа и била поврзана со одлуките на Репнинскиот сејм да им даде политички слободи на унијатите и православните христијани.

Во 1765 година, царицата Катерина издала рескрипт до архимандритот Мелхиседек и го натерала рускиот амбасадор во Варшава да го олесни потврдувањето на правата и привилегиите на православните во Десниот брег на Украина.

Во 1764 година, на територијата на Запорожската војска и по должината на јужните граници на Полско-литванската Државна Заедница, Руската империја го создала губернијата Нова Русија на местото на претходно постоечката покраина Нова Србија и интензивно го милитаризирала регионот.

Подготовките за востанието против Барската конфедерација и првичниот напад на козачкиот одред на Максим Зализниак започнале во манастирот „Свето Тројство Мотронински“ кој се наоѓал во денешна Черкаскиот округ, чиј игумен бил архимандритот Мелхиседек (Значко-Јаворски), кој исто така служел како директор на сите православни манастири и цркви во Десниот брег на Украина во периодот 1761–1768 година.

Во 1767 година, група запорожски Козаци предводени од Јосип Шелест се населиле во голем број манастири во близина на Днепар и се претставувале како монаси и ги вознемирувале жителите на околните села да започнат бунт против полското благородништво, користејќи лажно писмо од кишотаман од запорожскиот сич Петро Калнишевски, кое наводно им дозволувало да ги протераат и да се откажат од Полјаците што живееле во областа.

Бунтовниците, исто така, создале утврдување (сич) во областа Холодни Јар („Студена клисура“) недалеку од манастирот Мотронински, кое вклучувало две големи штали и котли за готвење.

Во пролетта 1768 година, Шелест бил убиен во кавга со еден од неговите придружници, а потоа бунтовниците биле предводени од Максим Зализњак, роден во соседното село Ивкивци.

На 26 мај 1768 година, Зализњак и неговите луѓе го осветиле своето оружје во манастирот и го започнале своето востание.[9]

Селското востание брзо добило на интензитет и се проширило на територијата од десниот брег на реката Днепар до реката Сјан, а Масакрот на Уман предизвикал многу Полјаци и Унијати да бидат собрани во нивните цркви и ладнокрвно убиени, но Унијатите не била меѓу жртвите на други места:[10]

 

Толпи бунтовници влегоа во градот [...] Повеќето благородници се собраа во црквите и градското собрание. Католичките свештеници се причестуваа и даваа прошка [...] започна колежот, инициран, најверојатно од одмаздољубиви селани. Според современите сведоштва, околу три илјади луѓе починаа само во црквата. Убиени и мачени. Им беа отсечени рацете и ушите. Тие беа извлечени од подруми, куќи, па дури и ровови, каде што залудно бараа засолниште. Католичките и униатските свештеници станаа следните жртви на омразата на бунтовничката толпа.

Откако напредувале кон Уман, на силите на Зализњак им се придружил Иван Гонта, кој командувал со приватната милиција во служба на сопственикот на Уман, полскиот гроф Францишек Салежи Потоцки, а гувернерот на Уман и другите полски благородници кои ја поддржувале Барската конфедерација капитулирале бидејќи верувале дека Гонта бил испратен од Потоцки да го заштити Уман во тајна мисија и погрешно мислеле дека бунтовниците го поддржуваат полскиот крал, како што сторил и Потоцки.

По освојувањето на градот, Зализњак бил прогласен за хетман од неговите поддржувачи, а по негова наредба, банда хајдамак предводена од Семен Неживји го освоила Канив.[11]

Имало гласини дека Донските Козаци учествувале во борбите против Барската конфедерација, поддржувајќи ги Запорожските Козаци, а некои биле заробени од полските владини сили и судени во Кодња.

На крајот, востанието било задушено од руските трупи, а регистрираните Козаци на Левиот Брег на Украина и Запорожската војска, потпомогнати од полската армија.

На 7 јули 1768 година двајцата водачи биле уапсени од руските трупи, Иван Гонта бил предаден на полските власти, кои го мачеле до смрт, а Максим Зализњак бил протеран во Сибир.[12]

Востанието било задушено од здружените сили на полската и руската армија, со бројни бесења, обезглавувања, штабови и набивања на полски поданици и на руски поданици кои биле заробени од самите владини полски сили.[6]

Во Холодни Јар, кој служел како база на востанието, спорадични борби против руските трупи испратени да ги покорат бунтовниците продолжиле до крајот на годината.[13]

Во популарната култура

[уреди | уреди извор]

Епската поема Хаидамаки на Тарас Шевченко ги претставува хронолошки настаните од Колившчина, а настанот, исто така, инспирирал неодамнешни уметнички дела за време на Револуцијата на достоинството.[14]

Контроверзност

[уреди | уреди извор]

На 17 мај 2018 година, Градскиот совет на Киев гласал за одржување настани по повод 250 години од Колившчина, а предлогот го изнесле двајца пратеници од партијата Свобода и одлуката добила силни критики од Харковската група за заштита на човековите права.[15][16]

Наводи

[уреди | уреди извор]
  1. ↑ P.R. Magocsi. A History of Ukraine. стр. 294, 296.
  2. ↑ Franciszek Rawita-Gawroński (1914). Sprawy i rzeczy ukraińskie: materyały do dziejów kozaczyzny i hajdamaczyzny [Ukrainian matters and things: materials for the history of Cossacks and Haidamaks]. Lviv. стр. 146, 147.
  3. ↑ Korzon, Tadeusz (1897). Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta (1764–1794) [The internal history of Poland under Stanisław August (1764–1794)]. Cracow-Warsaw. стр. 200.
  4. 1 2 Kazimierz Karolczak, Franciszek Leśniak (1998). Wielka Historia Polski [The Great History of Poland]. Cracow. стр. 111.
  5. ↑ Konopczyński, Władysław (1999). Dzieje Polski nowożytnej [History of modern Poland]. Instytut Wydawniczy Pax. стр. 619.
  6. 1 2 Norman Davis (1982). God's playground. A history of Poland, vol 1. Columbia University Press. ISBN 0-231-05350-9.
  7. ↑ Stanisław Bogusław Lenard; Ireneusz Wywiał (2000). Historia Polski w datach [History of Poland in dates]. Warsaw: Wydawnictwo Naukowe PWN. стр. 274–275.
  8. ↑ „The bridge between west and east. Russian Greek Catholic church“.
  9. ↑ „Гайдамаки з Мотриного лісу“. 2024-06-24. Посетено на 2025-07-12.
  10. ↑ Serczyk, Władysław (1972). Hajdamacy. Cracow. стр. 325–326.
  11. ↑ „Гайдамаки з Мотриного лісу“. 2024-06-24. Посетено на 2025-07-12.
  12. ↑ „Koliivshchyna rebellion“. Internet Encyclopedia of Ukraine. Canadian Institute of Ukrainian Studies.
  13. ↑ „Гайдамаки з Мотриного лісу“. 2024-06-24. Посетено на 2025-07-12.
  14. ↑ „ICONS ON THE BARRICADES: INCREDIBLE UKRAINIAN PROTEST ART“. ArtNews. 31 March 2014. Посетено на 2015-08-23.
  15. ↑ Coynash, Halya (29 May 2018). „Ukrainian Jewish associations outraged by Kyiv Council plans for bloodstained anniversary“. Kharkiv Human Rights Protection Group.
  16. ↑ „Заява керівництва основних єврейських об'єднань України з приводу урочистих заходів в ознаменування 250-річчя Коліївщини“ [Statement of the leadership of the main Jewish associations of Ukraine regarding the solemn events commemorating the 250th anniversary of the Koliivshchyna]. Асоціація єврейських організацій та общин України (Ваад) - Association of Jewish Organizations and Communities of Ukraine (Vaad) (руски). 2018-05-25.

Литература

[уреди | уреди извор]
Преземено од „https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=Колившчина&oldid=5609311“