Когнитивни предрасуди

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето

Когнитивната предрасуда се однесува на систематскиот модел на отстапување од норма или рационалност во проценката, при што заклучоци за други луѓе и ситуации може да се извлечат на нелогичен начин.[1] Поединци ја создаваат сопствената "субјективна општествена реалност" од нивната перцепција за влезот. Изградбата на поединецот на општествената реалност, а не објективниот влез, може да го диктира нивното однесување во општествениот свет[2] Така, когнитивните предрасуди понекогаш може да доведат до перцептуално нарушување, неточна пресуда, нелогично толкување или што во голема мера се нарекува ирационалност.[3][4][5]

Некои когнитивни предрасуди се веројатно адаптивни. Когнитивните предрасуди можат да доведат до поефективни дејства во даден контекст. [6]Понатаму, когнитивните предрасуди овозможуваат побрзи одлуки кога навременоста е повредна од точноста, како што е илустрирано во хевристика.[7] Други когнитивни предрасуди се "нуспроизвод" на ограничувањата за процесирање на човекот,[8] кои произлегуваат од недостаток на соодветни ментални механизми (ограничена рационалност) или едноставно од ограничен капацитет за обработка на информации. 

Постојана еволуирачка листа на когнитивни предрасуди е идентификувана во последните шест децении на истражување на човечкото расудување и донесување одлуки во когнитивните науки, социјалната психологија и економијата во однесувањето. Канеман и Тверски (1996) тврдат дека когнитивните предрасуди имаат ефикасни практични импликации во областите, вклучувајќи клинички пресуди, претприемништво, финансии и менаџмент.

Преглед[уреди | уреди извор]

Пристрасностите произлегуваат од различни процеси кои понекогаш се тешки за разликување. Тие вклучуваат :

  • кратенки за обработка на информации (хевристики)
  •  бучна обработка на податоци (нарушување во процесот на чување и пребарување од меморија)
  •  ограничен капацитет за обработка на информациите на мозокот
  •  емоционални и морални мотиви 
  • социјално влијание[9]

Поимот когнитивни предрасуди беше воведен од страна на Амос Тверски и Даниел Канеман во 1972 година и произлезе од нивното искуство на бројчана неписменост на луѓето или неспособноста да се разјасни интуитивно со поголеми магнитуди. Тверски, Канеман и нивните колеги демонстрираа неколку реплицирачки начини на кои човечките судови и одлуки се разликуваат од теоријата за рационален избор. Тверски и Канеман ги објаснуваат човечките разлики во расудувањето и одлучувањето во однос на хеуристиката. Хеуристиката вклучува ментални кратенки кои обезбедуваат брзи проценки за можноста за неизвесна појава (Baumeister & Bushman, 2010, стр. 141). Хеуристиците се едноставни за пресметување на мозокот, но понекогаш се воведуваат и "тешки и систематски грешки" (Тверски и Канеман, 1974, стр. 1125)..

На пример, хевристиката на репрезентативност се дефинира како тенденција да се "процени фреквенцијата или веројатноста" на појавата,според степенот на кој настанот "наликува на типичниот случај" (Baumeister & Bushman, 2010, стр. 141). "Линда Проблемот" ја илустрира репрезентативната хевристика (Тверски и Канеман, 1983). [10] На учесниците им беше даден опис на "Линда", што укажува на тоа дека Линда би можела да биде феминистка (на пример, се вели дека е загрижена за прашања поврзани со дискриминацијата и социјалната правда). Потоа беа прашани дали мислат дека Линда е поверојатно да биде "(а) банкарка" или "(б) банкарка и активна во феминистичкото движење". Мнозинството избра одговор (б). Оваа грешка (математички, одговорот (б) не може да има поголема веројатност од одговорот (а)) е пример за "заблуда за врска"; Тверски и Канеман тврдеа дека испитаниците избрале (б) бидејќи се чинело повеќе "репрезентативно" или типично за лица кои би можеле да одговараат на описот на Линда. Репрезентативната хевристика може да доведе до грешки како што се активирање на стереотипи и неточни пресуди на други (Haselton et al., 2005, стр. 726).

Видови[уреди | уреди извор]

Предрасудите може да се разликуваат на повеќе димензии. На пример,

  • постојат предрасуди специфични за групи (како што е ризичното поместување), како и предрасуди на индивидуално ниво.
  • Некои предрасуди влијаат на донесувањето на одлуки, каде што треба да се разгледа можноста за опции
  • Други, како што е илузорната корелација, влијаат на проценката на тоа колку е веројатно нешто, или на тоа дали едно е причина за друго.
  • Карактеристична класа на предрасуди влијае на меморијата, како што е предрасуда кон конзистентност (анг. consistency bias - сеќавајќи се на претходните ставови и однесување во минатото како послични на моменталните ставови на поединецот). 

Некои предрасуди рефлектираат мотивација на субјектот,[11] на пример, желбата за позитивна слика за себеси која води кон егоцентрична пристрасност и избегнување на непријатна когнитивна дисонанца. Други предрасуди се должат на особениот начин на кој мозокот перцепира, формира сеќавања и пресудува. Оваа разлика понекогаш се опишува како "жешко размислување" наспроти "ладното размислување", бидејќи мотивираното расудување може да вклучи состојба на возбуда.

Меѓу "ладните" предрасуди,

  • некои се должат на игнорирање на релевантни информации (на пример, занемарување на веројатноста)
  • некои вклучуваат одлука или пресуда кои се засегнати од ирелевантни информации (на пример ефектот на кадрирање , каде истиот проблем добива различни одговори во зависност од тоа како е опишан; или пристрасност при разграничувањето, при што изборите презентирани заедно имаат различни резултати од оние презентирани одделно)други им даваат прекумерна тежина на неважна, но истакната карактеристика на проблемот (на пример, прицврстување  ,(анг. anchoring) )

Фактот дека некои предрасуди ја рефлектираат мотивацијата, а особено мотивацијата да имаат позитивни ставови кон самите себе  го сочинуваат фактот дека многу предрасуди се себе-служечки или себе-режирани (на пример, илузија на асиметричен увид, себе-служечка пристрасност). Постојат и предрасуди во тоа како субјектите ги оценуваат групите .Групите ,во кои сметаат дека тие припаѓаат, ги оценуваат како поразновидни и "подобри" во многу аспекти, дури и кога тие групи се произволно дефинирани (пристрасност на припадник на група, предрасуда за хомогеност кај надворешни групи ). 

Некои когнитивни предрасуди припаѓаат на подгрупата на внимателни предрасуди кои се однесуваат на зголемено внимание кон одредени стимули. На пример, покажано е дека луѓето зависни од алкохол и други дроги посветуваат поголемо внимание на стимулите поврзани со дроги.

Листа[уреди | уреди извор]

Следново е листа на најчесто проучувани когнитивни предрасуди:

Име Опис
Фундаментална грешка при припишување 
тенденцијата луѓето да ги пренагласат објаснувањата за личноста за однесувањето забележано кај другите. Во исто време, поединците ја потценуваат улогата и моќта на ситуационите влијанија врз истото однесување. Класичната студија на Џонс и Харис (1967) ја илустрира ФГП. И покрај тоа што бил свесен дека насоката за говорот (про-Кастро / анти-Кастро) му била доделена на писателот, учесниците ги игнорирале ситуационите притисоци и ги припишувале Про-Кастро ставовите кон писателот кога говорот ги претставувал таквите ставови. 
Пристрасноста за потврда  Тенденцијата за пребарување или интерпретирање на информации на начин кој ги потврдува претходните претпоставки. Покрај тоа, поединците можат да ги дискредитираат информациите кои не ги поддржуваат нивните ставови.[12] Пристрасноста за потврда е поврзана со концептот на когнитивна дисонанца. При тоа, поединците можат да ја намалат неконзистентноста со барање информации што повторно ги потврдуваат нивните ставови (Џермиас, 2001, стр. 146).[13]
себе-служечка пристрасност Тенденцијата да се тврди поголема одговорност за успесите од неуспесите. Таа, исто така, може да се манифестира како тенденција луѓето да ги вреднуваат двосмислените информации на начин корисен за нивните интереси.
Пристрасност во верувањето Кога евалуацијата на логичката сила на аргументот е пристрасна од нивното верување во вистината или лажноста на заклучокот.
Ефектот на кадрирање Користење на премногу тесен пристап и опис на ситуацијата или проблемот.
Пристрасност при ретроспектива Понекогаш се нарекува "цело-време-знаев" ефект, е склоноста да ги видите минатите настани како предвидливи..

Hindsight


Практичното значење[уреди | уреди извор]

Многу социјални институции се потпираат на поединци за да направат рационални пресуди. 

Режимот на регулирање на хартиите од вредност во голема мера претпоставува дека сите инвеститори дејствуваат како совршено рационални лица. Всушност, вистинските инвеститори се соочуваат со когнитивни ограничувања од предрасуди, хеуристички ефекти и кадрирање.

 На пример, фер судење , бара поротата да ги игнорира ирелевантните карактеристики на случајот, соодветно да ги одмери релевантните карактеристики, да ги разгледа различните можности отворено и да се спротивставува на заблудите како што се апелирање на емоции. Различните предрасуди демонстрирани во овие психолошки експерименти сугерираат дека луѓето често ќе успеат да ги направат сите овие работи.[14] Сепак, тие не успеваат да го сторат тоа на систематски, насочeни начини кои се предвидливи.

Когнитивните предрасуди се исто така поврзани со истрајноста на суеверието, со големите општествени прашања како што се предрасудите и тие исто така работат како пречка во прифаќањето на научното неинтуитивно познавање од страна на јавноста.[15]

Поврзано[уреди | уреди извор]

Референци[уреди | уреди извор]

  1. Haselton, M. G.; Nettle, D.; Andrews, P. W. (2005). The evolution of cognitive bias.. In D. M. Buss (Ed.), The Handbook of Evolutionary Psychology: Hoboken, NJ, US: John Wiley & Sons Inc. стр. 724–746. http://www.sscnet.ucla.edu/comm/haselton/papers/downloads/handbookevpsych.pdf. 
  2. Bless, H.; Fiedler, K.; Strack, F. (2004). Social cognition: How individuals construct social reality. Hove and New York: Psychology Press. 
  3. Kahneman, D.; Tversky, A.. Subjective probability: A judgment of representativeness. „Cognitive Psychology“ том  3 (3): 430–454. doi:10.1016/0010-0285(72)90016-3. http://datacolada.org/wp-content/uploads/2014/08/Kahneman-Tversky-1972.pdf. 
  4. Baron, J. (2007). Thinking and Deciding (4th ed.). New York, NY: Cambridge University Press.
  5. Ariely, Dan (2008). Predictably Irrational: The Hidden Forces That Shape Our Decisions. New York, NY: HarperCollins. ISBN 978-0-06-135323-9. 
  6. For instance: Gigerenzer, G.; Goldstein, D. G.. Reasoning the fast and frugal way: Models of bounded rationality.. „Psychological Review“ том  103 (4): 650–669. doi:10.1037/0033-295X.103.4.650. PMID 8888650. 
  7. Tversky, A.; Kahneman, D.. Judgement under uncertainty: Heuristics and biases. „Science“ том  185 (4157): 1124–1131.. doi:10.1126/science.185.4157.1124. PMID 17835457. Bibcode1974Sci...185.1124T. 
  8. Haselton, M. G.; Nettle, D.; Andrews, P. W. (2005). The evolution of cognitive bias. In D. M. Buss (Ed.), The Handbook of Evolutionary Psychology: Hoboken, NJ, US: John Wiley & Sons Inc.. стр. 724–746. 
  9. Wang, X. T.; Simons, F.; Brédart, S.. Social cues and verbal framing in risky choice. „Journal of Behavioral Decision Making“ том  14 (1): 1–15. doi:10.1002/1099-0771(200101)14:1<1::AID-BDM361>3.0.CO;2-N. 
  10. Tversky, A.; Kahneman, D.. Extensional versus intuitive reasoning: The conjunction fallacy in probability judgement. „Psychological Review“ том  90 (4): 293–315. doi:10.1037/0033-295X.90.4.293. 
  11. Kunda, Z.. The Case for Motivated Reasoning. „Psychological Bulletin“ том  108 (3): 480–498. doi:10.1037/0033-2909.108.3.480. PMID 2270237 
  12. Mahoney, M. J.. Publication prejudices: An experimental study of confirmatory bias in the peer review system. „Cognitive Therapy and Research“ том  1 (2): 161–175. doi:10.1007/bf01173636. 
  13. Jermias, J.. Cognitive dissonance and resistance to change: The influence of commitment confirmation and feedback on judgement usefulness of accounting systems. „Accounting, Organizations and Society“ том  26: 141–160. doi:10.1016/s0361-3682(00)00008-8. 
  14. Sutherland, Stuart (2007) Irrationality: The Enemy Within Second Edition (First Edition 1994) Pinter & Martin.
  15. Günter Radden; H. Cuyckens (2003). Motivation in language: studies in honor of Günter Radden. John Benjamins. стр. 275. ISBN 978-1-58811-426-6. https://books.google.com/books?id=qzhJ3KpLpQUC&pg=PA275&dq=essentialism+definition&lr=&cd=3#v=onepage&q=essentialism%20definition&f=false.