Каменоломка
| Каменоломка | |
|---|---|
 | |
| Лажицолисна каменоломка (Saxifraga cochlearis) | |
| Научна класификација [ у ] | |
| Царство: | Растенија |
| клад: | Скриеносеменици |
| клад: | Евдикоти |
| Ред: | Каменоломковидни |
| Семејство: | Каменоломки |
| Род: | Каменоломка Tourn. ex L. (1753) |
| Типски вид | |
| Зрнеста каменоломка (Saxifraga granulata) L. | |
| Отсеци | |
| Синоними[1] | |
|
Синоними
| |
Каменоломка (науч. Saxifraga) — најголем род во семејството на каменоломките (Saxifragaceae), со околу 473 видови цветни растенија[1][2] Научното име saxifraga се совпаѓа со македонското, од латинските saxum („карпа“ или „камен“) + frangere („крши, ломи“). Се смета дека ова име доаѓа од употребата на растенијата за лекување на бубрежен камен, а не од способноста на крши камења на теренот кајшто живее.[2][3]
Опис
[уреди | уреди извор]Највеќето каменоломки се мали повеќегодишни, двегодишни (на пр. S. adscendens) или едногодишни (на пр. S. tridactylites) тревести растенија чии листови растат близу земјата и често се розетни, со помалку или повеќе назабени рабови; може да бидат сочни, игловидни или влакнести, што го смалува испарувањето.[4][5][6]
Соцветието (или китките од единечни цветови) се издига на врвот од растението, на голи дршки. Малите двополови цветови се со ѕвездест облик, имаат по венечни и чашкини ливчиња и обично се бели, но црвени или жотли кај некој видови. Прашниците, обично 10 (ретко 8) се вметнати во спојот на цветното цевче и ѕидот на плодникот, при што нишките се шилести или палчести. Вирее во тундренски екосистеми.[4][7][5]
Таксономија
[уреди | уреди извор]Родот опфаќа околу 473 видови.[1] Поранешниот монотипен род Saxifragella е припоен кон Saxifraga.[8][4] Родот Saxifragopsis (јагодовите каменоломки) порано се вбројувал во Saxifraga.[9]
Поделба
[уреди | уреди извор]Според молекуларните филогенетски проучувања, каменоломките се делат на 13 отсеци со 9 подотсеци. Некои видови каменоломки денес се одвоени во родот малоцветни каменоломки (Micranthes).[10][5]
Тринаесетте отсеци (со подотсеците) се:[11]
- Irregulares
- Saxifragella
- Pseudocymbalaria
- Bronchiales
- Ciliatae
- Cymbalaria
- Cotylea
- Gymnopera
- Mesogyne
- Trachyphyllum
- Ligulatae
- Porphyrion
- Squarrosae
- Mutatae
- Oppositifoliae
- Florulentae
- Kabschia
- Saxifraga
- Tridactylites
- Androsaceae
- Arachnoideae
- Saxifraga
Видови
[уреди | уреди извор]Постојат 473 признаени видови на каменоломка.
Во Македонија
[уреди | уреди извор]Во Македонија е застапени 20 видови на каменоломка.[12]
- Saxifraga adscendens L. — придигната каменоломка
- Saxifraga aizoides L. — жолта каменоломка
- Saxifraga androsacea L. — штитничеста каменоломка
- Saxifraga bryoides L. — мовеста каменоломка
- Saxifraga bulbifera L. — луковичеста каменоломка
- Saxifraga carpetana Boiss. & Reut. — карпетанска каменоломка [б 1]
- Saxifraga exarata Vill. — набраздена каменоломка
- Saxifraga federici-augusti Biasol. — фридрихавгустова каменоломка [б 2]
- Saxifraga glabella Bertol. — гола каменоломка
- Saxifraga hederacea L. — бршленолисна каменоломка
- Saxifraga karadzicensis (Degen & Košanin) Bürgel — караџичка каменоломка
- Saxifraga marginata Sternb. — обрабена каменоломка
- Saxifraga moschata Wulfen — мошусна каменоломка
- Saxifraga oppositifolia L. — спротивнолисна каменоломка
- Saxifraga paniculata Mill. — метличеста каменоломка
- Saxifraga pedemontana All. — пиемонтска каменоломка
- Saxifraga rotundifolia L. — тркалезнолисна каменоломка
- Saxifraga scardica Griseb. — шарска каменоломка
- Saxifraga sempervivum K.Koch — чуваркуќеста каменоломка
- Saxifraga tridactylites L. — трипрстеста каменоломка
Екологија
[уреди | уреди извор]
Каменоломките се типични жители на арктичко–алпски екосистеми, и речиси никогаш не се среќаваат вон умерените краишта на северната полутопка; највеќето виреат на субарктичка клима. Добар дел од видовите растат на леднички живеалишта, како што се двоцветната каменоломка (S. biflora) која се среќава на 4000 м.н.в. на Алпите, или пак источногренландската каменоломка (S. nathorstii). Овој род изобилува и на источните и западните шикари и ливади на Хималаите. Иако архетипната каменоломка е мало растение меѓу карпи високо на планина, многу видови не се среќаваат во такво живеалиште и се поголеми (иако сепак нежни) растенија во влажни ливади.
Разни видови каменоломки се храна за гасеници на некои пеперутки и молци како малиот аполон (Parnassius phoebus).[13]
Одгледување
[уреди | уреди извор]Многу видови и сорти на каменоломки се одгледуваат како украсни градинарски растенија, особено како приземни или перничести растенија во карпести и алпски градини. На многу од нив им треба алкална или неутрална почва за да успеат.[6]
Како украсно растение често се одгледува лондонската каменоломка (S. × urbium), хибрид од сенкољубивата (S. umbrosa) и лопатчестата каменоломка (S. spathularis).[2] Друг хортикултурен хибрид е Робертсоновата каменоломка (S. × geum), добиен во бубрежестата (S. hirsuta) и сенкољубивата каменоломка. Во градинарството се застапени и некои диви видови. Најголемата збирка на каменоломки во Британија се наоѓа во Ботаничката градина на Кембричкиот универзитет.[2]
Употреба
[уреди | уреди извор]Листовите на некои видови каменоломки како ползечката (S. stolonifera) и пенсилванската каменоломка S. pensylvanica,[14] се јадливи. Првоспоменатата се јаде во Кореја[15] и Јапонија. Цветовите на спротивнолисната каменоломка (S. oppositifolia) се јадат Нунавут, Канада, а од листовите и дршките се прави чај.[16]
Извесни видови се застапени во народната медицина — ползечката каменоломка во Источна Азија[17], а тркалезнолисната каменоломка (S. rotundifolia) во Европа.[18]
Два вида каменоломки служат како обележја:
- Нунавут, Канада — спротивнолисна каменоломка[19]
- Грофовија Лондондери, Северна Ирска — спротивнолисна каменоломка[20]
- Цукуба, Јапонија — ползечка каменоломка, облик „хошизаки“ (S. stolonifera Curtis f. aptera)[21]
Сенкољубива каменоломка (S. umbrosa), предок на хортикултурните хибридни каменоломки
Сивозелена каменоломка (S. caesia)
Клинолисна каменоломка (S. cuneifolia)
Мамлива каменоломка (S. decipiens)
Розовидна каменоломка (S. rosacea)
Цветови на тризабеста каменоломка (S. tricuspidata)
Белешки
[уреди | уреди извор]- ↑ Во Македонија Saxifraga carpetana е застапен е само со подвидот graeca. Наведена е од Мицевски како одделен вид Saxifraga graeca[12], но тоа име денес е синоним на подвидот.
- ↑ Мицевски го наведува видот Saxifraga grisebachii[12], но тоа име денес е синоним за Saxifraga federici-augusti var. grisebachii (Гризебахова каменоломка).
Наводи
[уреди | уреди извор]- 1 2 3 „Saxifraga Tourn. ex L.“. Plants of the World Online. Royal Botanic Gardens, Kew. Посетено на 13 април 2024.
- 1 2 3 4 „Saxifraga“. National Plant Collections. Cambridge University Botanic Garden. Посетено на 3 октомври 2011.
- ↑ D. A. Webb; R. J. Gornall (1989). Saxifrages of Europe. Christopher Helm. стр. 19. ISBN 0-7470-3407-9. Занемарен непознатиот параметар
|name-list-style=(help) - 1 2 3 Gornall 2011.
- 1 2 3 Brouillet & Elvander 2008.
- 1 2 RHS A-Z encyclopedia of garden plants. United Kingdom: Dorling Kindersley. 2008. стр. 1136. ISBN 978-1405332965.
- ↑ Jintang et al 2004.
- ↑ Deng et al 2015.
- ↑ „Saxifraga L.“. Germplasm Resources Information Network. United States Department of Agriculture. 9 февруари 2005. Посетено на 20 јануари 2009.
- ↑ Flora of China
- ↑ Tkach et al 2015.
- 1 2 3 Мицевски, Кирил (1998). Флора на Република Македонија. Том I, св. 4. Скопје: МАНУ. стр. 1069-1091.
- ↑ Ivo Novák (1980). A Field Guide in Colour to Butterflies and Moths. Octopus Books. ISBN 0-7064-1293-1.
- ↑ Niering, William A.; Olmstead, Nancy C. (1985) [1979]. The Audubon Society Field Guide to North American Wildflowers, Eastern Region. Knopf. стр. 780. ISBN 0-394-50432-1.
- ↑ Chon, Sang-Uk; Heo, Buk-Gu; Park, Yong-Seo; Cho, Ja-Yong; Gorinstein, Shela (2008). „Characteristics of the leaf parts of some traditional Korean salad plants used for food“. Journal of the Science of Food and Agriculture (англиски). 88 (11): 1963–1968. Bibcode:2008JSFA...88.1963C. doi:10.1002/jsfa.3304. ISSN 1097-0010.
- ↑ Ji-xian Guo, Ki Sung Chung, Paul Pui-hay But, Takeatsu Kimura (1996). International Collation Of Traditional And Folk Medicine, Vol 2: Northeast Asia Part 2. World Scientific Publishing Company. стр. 65.CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори (link)
- ↑ Pieroni, Andrea; Quave, Cassandra L., уред. (2014). Ethnobotany and Biocultural Diversities in the Balkans. New York: Springer.
- ↑ „The Official Flower of Nunavut: Purple Saxifrage“. Legislative Assembly of Nunavut. 2011. Посетено на 31 јули 2011.
- ↑ County flowers in Britain Архивирано на 14 февруари 2006. www.plantlife.org.uk
- ↑ „City flower, bird and tree“ (Japanese). City of Tsukuba. Посетено на 17 јуни 2021.CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
Библиографија
[уреди | уреди извор]- Книги
- Gornall, RJ (2011) [1984]. „Saxifraga“. Во Cullen, James; Knees, Sabina G.; Cubey, H. Suzanne (уред.). The European Garden Flora Flowering Plants: A Manual for the Identification of Plants Cultivated in Europe, Both Out-of-Doors and Under Glass. Vol. III Angoiospermae - Dicotyledons (Resedaceae - Cyrillaceae) (2nd. изд.). Cambridge University Press. стр. 102–131. ISBN 978-0-521-76155-0.
- Soltis, D E (2007). „Saxifragaceae“. Во Kubitzki, Klaus (уред.). Flowering Plants. Eudicots: Berberidopsidales, Buxales, Crossosomatales, Fabales p.p., Geraniales, Gunnerales, Myrtales p.p., Proteales, Saxifragales, Vitales, Zygophyllales, Clusiaceae Alliance, Passifloraceae Alliance, Dilleniaceae, Huaceae, Picramniaceae, Sabiaceae. The Families and Genera of Vascular Plants. IX. Springer. стр. 418–435. ISBN 978-3-540-32219-1.
- Статии
Chisholm, Hugh, уред. (1911). . Encyclopædia Britannica. 24 (11. изд.). Cambridge University Press. стр. 264.- Deng, Jia-bin; Drew, Bryan T.; Mavrodiev, Evgeny V.; Gitzendanner, Matthew A.; Soltis, Pamela S.; Soltis, Douglas E. (февруари 2015). „Phylogeny, divergence times, and historical biogeography of the angiosperm family Saxifragaceae“. Molecular Phylogenetics and Evolution. 83: 86–98. Bibcode:2015MolPE..83...86D. doi:10.1016/j.ympev.2014.11.011. PMID 25479063.
- Gornall, Richard J. (декември 1987). „An outline of a revised classification of Saxifraga L.“. Botanical Journal of the Linnean Society. 95 (4): 273–292. doi:10.1111/j.1095-8339.1987.tb01860.x.
- Gornall, Richard J.; Ohba, Hideaki; Jintang, Pan (2000). „New Taxa, Names, and Combinations in the Saxifraga (Saxifragaceae) for the Flora of China“. Novon. 10 (4): 375–377. Bibcode:2000Novon..10..375G. doi:10.2307/3392990. JSTOR 3392990.
- Soltis, Douglas E.; Kuzoff, Robert K.; Conti, Elena; Gornall, Richard; Ferguson, Keith (март 1996). „matK and rbcL Gene Sequence Data Indicate that Saxifraga (Saxifragaceae) is Polyphyletic“. American Journal of Botany. 83 (3): 371. doi:10.2307/2446171. JSTOR 2446171.
- Tkach, Natalia; Röser, Martin; Miehe, Georg; Muellner-Riehl, Alexandra N.; Ebersbach, Jana; Favre, Adrien; Hoffmann, Matthias H. (31 декември 2015). „Molecular phylogenetics, morphology and a revised classification of the complex genus Saxifraga (Saxifragaceae)“. Taxon. 64 (6): 1159–1187. Bibcode:2015Taxon..64.1159T. doi:10.12705/646.4.
- Мрежни места
- POWO (2019). „Saxifraga Tourn. ex L.“. Plants of the World Online. Royal Botanic Gardens, Kew. Посетено на 1 декември 2019.
- WFO (2020). „Saxifraga L.“. World Flora Online. Посетено на 9 јануари 2020.
- Флори
- Jintang, Pan; Gornall, Richard; Ohba, Hideaki (2004). „Saxifraga Linnaeus, Sp. Pl. 1: 398. 1753 (虎耳草属hu er cao shu)“. стр. 280. Посетено на 9 јануари 2020., in Flora of China online vol. 8 see also PDF
- Brouillet, Luc; Elvander, Patrick E. (2008). „Saxifraga Linnaeus, Sp. Pl. 1: 398. 1753; Gen. Pl. ed. 5, 189. 1754“. Flora of North America vol. 8. New York: Oxford University Press. стр. 43–146. Посетено на 9 јануари 2020.
Надворешни врски
[уреди | уреди извор]
Каменоломка на Ризницата ?- „Каменоломка“. — Енциклопедија на живиот свет.
- „Saxifraga“. Информативна мрежа за гермоплазмени ресурси. Служба за земјоделско истражување, Министерство за земјоделство на САД. (англиски)
- Граѓансконаучни набљудувања: Каменоломка на iNaturalist
|
|