Кажани

Кажани
Воздушен поглед на селото
Кажани Местоположба на Кажани во Македонија Кажани на карта
Координати 41°3′55″N 21°8′49″E
Регион	Пелагониски
Општина	Битола
Област	Цапарско Поле
Население	31 жит. (поп. 2021)
Пошт. бр.	7314
Повик. бр.	045
Шифра на КО	02059
Надм. вис.	860 м
Слава	Голема Богородица
Кажани на општинската карта Атарот на Кажани во рамките на општината
Кажани на Ризницата

Кажани — село во Општина Битола, во областа Цапарско Поле, во околината на градот Битола.

Потекло и значење на името

Панорама на селото

Според една легенда пред многу векови на ова место постоела богата градска населба во која најзастапена стопанска гранка било сточарството, така што покрај другите производи со кои тргувале, најпознати биле кожите, па затоа населбата ја викале Кожани, кое подоцна се трансформирало во денешното име Кажани.

Географија и местоположба

Стариот регионален пат 1101 (Битола-Ресен) кој врви низ Кажани

Селото се наоѓа во областа Цапарско Поле, во западниот дел од Општина Битола, на старата патна траса Битола-Ресен. Селото е ридско, сместено на надморска височина од 860 метри. Од градот Битола, селото е оддалечено околу 19 километри.

Селото важи за вистинска сообраќајна крстосница на регионалниот пат 2347 и регионалниот пат 1101, а во непосредна близина поминува и магистралниот пат А3.

Кажани се наоѓа во северното подножје на Баба Планина, а околни села се Ѓавато, Доленци, Цапари и други. Во минатото, водата за пиење се добивала од селските чешми наречени Селска, Пајојца и Алитица или Џамиска.

Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Шумјак, Вртешка, Маркова Врата, Гробишта, Карејца, Голем Камен, Патрица, Муратови Евли, Студена Чешма или Шопова Нива.

Селото е мало и има низински тип. Куќите се сместени покрај патот и се поделени во две маала: Горно и Долно.

Историја

Кажани (лево) и Цапари (десно) за време на Првата светска војна

На ова место прво се доселиле двајца браќа христијани по име Миле и Соколе, а дошле од Дебарско. Оттаму со себе донеле многу овци (200-300 глави). За подобро да живеат тргувале со кожи и оттука местото Кожани (што подоцна станало Кажани). Подоцна, некој Албанец од Тирана се добрал ноќта до овчарите и ги прашал каде живеат. Откако разбрал дека добро живеат ги помолил браќата и тој со своето семејство да се досели таму, добрите браќа му дозволиле. По некое време, од една албанска куќа се намножиле повеќе и станале 300, а христијаните биле помалобројни.

Помеѓу Кажани и соседното Доленци се наоѓа возвишението Кале, околу кое се наоѓаат остатоци од ѕидови. На Калето биле вршени ископувања во 1933 година и во 1934 година. Некои пронајдени предмети биле пренесени во Битола. Во народот се говори дека Калето било кралско. Археологот Никола Вулиќ утврдил дека станува збор за римска тврдина.

Прв пишан доказ за постоењето на селото е од периодот 1650-1750. Народната традиција наведува дека некогаш Кажани имало 18 куќи, и тоа половина словенски половина албански. Потоа, Албанците се намножиле. При ослободувањето на селото од отоманската власт во 1912 година, селото имало 130 куќи, при што само 7 од нив биле македонски.

За време на отоманскиот период, Албанците од ова село биле сметани за најопасни во областа. Српската војска и околните мештани во 1912 година го запалиле селото, а потоа од 1914 и 1915 година започнало нагло иселување на Албанците, кои заминувале во Турција и во Битола. Во 1950-тите години, во селото имало само 6 албански домаќинства. Земјата на иселениците ја купувале македонските печалбари од околните села Ѓавато, Цапари и Доленци. Познати албански родови кои се иселиле од селото биле: Муратови, Мустафови, Јашарови, Опарковци, Цанови, Оџови, Абдулови, Асанови и други. Главно сите тие биле по потекло од Јужна Албанија.

Во турско време, селото било важна попатна станица и низ него врвеле каравани, поради што во 1912 година биле затекнати седум анови и три пекарници. Но, исто така имало и стратешко значење за турската војска, па од височинката Јашарова Кула имало видик на сите патишта и села во Цапарско Поле.

Централна траса на теснолинејката во Македонија помеѓу Првата и Втората светска војна

Над селото се наоѓаат месностите Студена Црква и Попоа Нива, каде најпрвин се наоѓало планинското село Маловиште, каде се наоѓала и некоја стара маловишка црква. Месноста Маркова Врата е возвишение над селото, каде се наоѓаат карпести блокови во облик на врата и за кои постои легенда дека Крал Марко таму скокнал до местото Маловишки мост.

За време на Кралството Југославија, во селото постоела српска жандермерија и администрација и во селото се отвориле угостителски објекти, како и млин. Дел од населението на селото Ѓавато се преселило во Кажани.

На 7 април 1931 година била изградена и пуштена во сообраќај железничка линија со тесен колосек (теснолинејка) помеѓу Градско и Битола, а пред Втората светска војна бил изграден и крак на оваа пруга помеѓу Прилеп и Кажани преку Бучим. Во војната голем дел од пругите, мостовите и тунелите биле целосно или делумно уништени.

За време на Втората светска војна, во селото се сместува административен апарат на бугарската војска и полиција (бугарски полициски подучасток).

Штабот на Битолско-преспански НОПО „Даме Груев“ за да му помогне на прилепскиот партизански одред „Димитар Влахов“ и ги одвлече окупаторските сили, кои се сконцентрирале за да го разбијат, во координација со партиските ќелии од Првиот реон подготвил акција за напад. Цел на нападот бил IV пограничен подучасток засилен со воени единици. Времето на нападот било одредено да биде 0 часот помеѓу 18 и 19 август. Одредот се поделил на три групи со строго определени задачи. Водачи на групите биле ѓаваштаните Лазе Ласовски, Мијал Грбевски и Стојан Бендев. Покрај ѓаваштани во акцијата зеле учество партијци, скоевци и симпатизери од селата Братин Дол, Ротино, Доленци и Лера со тоа што ги исекле телефонските жици меѓу Битола и Кажани и Кажани и Ресен. Поради непредвиден настан акцијата започнала нешто порано, односно на 18 август 1942 година и траела 2-3 саати. Партизаните немале мртви. Окупаторот бил изненаден и дал неколку жртви.

Во селото постои споменик на НОБ.

• 
  Спомен-плоча на споменикот на НОБ
• 
  Зграда на полициската станица во Кажани изградена во 1936 година - поранешен бугарски полициски подучасток за време на НОВ (состојба од 2012 г.)
• 
  Споменикот на НОБ

Стопанство

Атарот на селото зафаќа површина од 7,2 км². На него преовладува обработливото земјиште на површина од 364 хектари, на шумите отпаѓаат 315 хектари, а на пасиштата 123 хектари.

Селото, во основа, има полјоделска функција. Во него работела земјоделска задруга и имало продавници и угостителски објекти.

Во селото најзастапено е градинарството, полјоделството, овоштарството и во мал дел сточарството, како и живинарството.

Во периодот од 1950-тите до 1980-тите, Кажани била туристички развиена населба со повеќе кафеани, ресторани со убави зданија и други објекти. Покрај тоа имаше и фурна, продавници со колонијални стоки и претставуваше центар на околните села, со посебна автобуска станица. Во селото постои погон за откуп, преработка и извоз на шумски печурки.

• 
  Поранешен стопански објект
• 
  Ресторан во селото
• 
  Поранешен стопански објект

Население

Население во минатото

Година Нас. ±% 1948 138 —     1953 178 +29.0% 1961 134 −24.7% 1971 180 +34.3% 1981 165 −8.3%	Година Нас. ±% 1991 145 −12.1% 1994 104 −28.3% 2002 75 −27.9% 2021 31 −58.7%

Според податоците на Васил К’нчов („Македонија. Етнографија и статистика“) од 1900 година, во селото Кажани имало 515 жители, од кои 450 Албанци и 65 Македонци.

На Етнографската карта на Битолскиот Вилает од 1901 година, Кажани се води како мешано село во Битолската Каза на Битолскиот Санџак со 100 куќи.

По податоците на секретарот на Бугарската егзархија, Димитар Мишев („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година во Ѓавато имало 545 жители, од кои 480 Албанци и 65 Македонци, под врховенството на Бугарската егзархија.

Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на Кралството Југославија од 1931 година, селото имало 100 Македонци и 50 Албанци.

Кажани е мало село, коешто во 1961 година броело 134 жители, од кои 98 биле Македонци, 34 Турци и двајца жители Срби, а во 1994 година 104 жители, од кои 73 биле Македонци, 26 Албанци и пет жители Турци.

Според пописот од 2002 година, во селото Кажани имало 75 жители, од кои 59 Македонци, 13 Албанци, 2 Турци и 1 останат.

Според последниот попис од 2021 година, во селото живеел 31 жител, од кои 21 Македонец, 8 Албанци и 2 Турци.

Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Кажани:

Година	Македонци	Албанци	Турци	Срби	Ост.	Вкупно
1948	—	—	—	—	—	138
1953	130	0	45	1	2	178
1961	98	0	34	2	0	134
1971	143	26	10	0	1	180
1981	132	23	1	0	9	165
1991	102	30	3	0	10	145
1994	73	26	5	0	0	104
2002	59	13	2	0	1	75
2021	21	8	2	0	0	31

* Извор: Државен завод за статистика на Република Македонија (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години

Родови

Кажани е мешано македонско-албанско село.

Според истражувањата на Јован Трифуноски од 1951 година, родови во селото:

• Албански родови: Рустемовци (4 к.), Муратовци (1 к.) и Салиевци (1 к.), доселени се во XIX век од околината на Корча.
• Македонски родови: Чоневци (3 к.), Доневци (2 к.) и Цветковци (1 к.), не се знае дали се староседелци или стари доселеници; Талевци (1 к.), потекнуваат од домазет доселен од Битола; Здравевци (3 к.), Манговци (1 к.), Љасовци (1 к.), Бозбеќар (1 к.), Питропче (1 к.) и Чунковци (1 к.), доселени се после 1912 година од Ѓавато; Поповци (1 к.), доселени се од околината на Струга; Љубојчани (1 к.), доселени се од Љубојно, Преспа и Раде Марковиќ (1 к.), по потекло се од Лика (денес Хрватска).

Според истражувањата на Бранислав Русиќ од 1951 година, родови во селото се:

• Македонски родови:
  • Доселеници: Талевци и Соклевци (7 к.),, а се делат уште на Цветковци, Доневци и Чоневци. Доселени се на почетокот од XIX век од некое село во Охридско; Марковиќи (1 к.), доселени се во 1919 година од Риека; Ластагарка (1 к.), доселени се во 1931 година од селото Љубојно во Преспа; Ласовци (2 к.), Чунковци (1 к.), Питропчевци (1 к.), Манговци (1 к.) и Здравевци (3 к.), доселени се од 1931 до 1939 година од селото Ѓавато; Ора или Орести (1 к.), доселени се во 1936 година од Струга.
• Албански родови:
  • Доселеници: Раманлији или Шабановци (3 к.), доселени се во 1876 година од селото Рамна; Тировци (1 к.), доселени се во 1825 година од околината на Тирана во Албанија; Рустемовци (1 к.), доселени се од околината на Колоња во Албанија.

Иселеништво

Најголем број население селото имало во 1900 г. - 515 жители. По Првата светска војна селото речиси било раселено. Најголем број од иселените жители на Кажани се доселиле во градовите Битола, Ресен и Охрид, како и во Турција, а по Првата светска војна во Австралија, Канада, Белгија, Германија, Австрија и други европски држави.

До 1951 година, Јован Трифуноски покрај иселувањето на Албанците во 1914-1915 година ги забележал и иселувањето на Македонците, како Тасевци (1 к.), отишле во Маловиште, Ставревци (1 к.), отишле во Магарево и други.

Општествени установи

• Полициска канцеларија „Кажани“ на полициската станица Битола
• Канцеларија за матична евиденција
• Пошта (7314)
• Месна заедница
• Поранешна здравствена амбуланта

• 
  Поранешната амбуланта
• 
  Поштата
• 
  Влезот на станицата
• 
  Полициската станица
• 
  Некогашната месна заедница

Самоуправа и политика

Во XIX век, Кажани било село во нахијата Ѓават-Кол во Битолската Каза на Отоманското Царство.

Селото влегува во рамките на Општина Битола, која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година, при што кон нејзе биле придодадени поранешните општини, Бистрица, Кукуречани и Цапари. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Цапари.

Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Битола. Во периодот 1955-1965, селото било дел од тогашната општина Дихово.

Во периодот 1952-1955, селото било седиште на тогашната општина Кажани, во која покрај селото Кажани се наоѓале селата Гопеш, Ѓавато, Доленци, Лера, Маловиште, Рамна, Ротино, Српци и Цапари. Во периодот 1950-1952, селото било исто така седиште на некогашната општина Кажани, во која влегувале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Маловиште и Лера.

Избирачко место

Во селото постои избирачкото место бр. 0205 според Државната изборна комисија, сместено во просториите на шумарската куќа.

На претседателските избори во 2019 година, на ова избирачко место биле запишани вкупно 77 гласачи.

Културни и природни знаменитости

Археолошки наоѓалишта

• Студена Чешма-Јашарова Кула — населба од римското време.

Цркви

• Црква „Св. Никола“ — главна селска црква. Селото немало своја црква и гробишта и селаните оделе во главната селска црква во Ѓавато.

Џамии

• Дритон-пашина џамија — главна селска џамија. Џамијата постоела до 1912 година, кога била срушена, но денес е повторно обновена.

Споменици

• Споменик за НОБ.

• 
  Карактеристична белата земја на 1500 м западно од селото
• 
  Новоизградената црква „Св. Никола“
• 
  Дритон-пашина џамија

Редовни настани

Слави

• Голема Богородица (28 август) — селска слава.
• Се одбележува и 18 август, односно нападот на полицискиот подучасток, кога се полага свежо цвеќе пред споменикот на НОБ.

Личности

Родени во или по потекло од Ѓавато

• Саит Аслан Наим (1908-1943) — партизан

Култура и спорт

Планинарската патека Панџуров мост-Св. Спас е оддалечена на еден километар јужно од селото Кажани движејќи се по асфалтниот пат Кажани-Маловиште, од 960 метри југозападно се искачува од источната страна по сртот до најзападниот врв на Баба Планина, врвот Вртешка, висок 2.010 метри. Пред самиот врв на само 50 метри под врвот Вртешка се наоѓа една од петте цекви на селото Маловиште, црквата Вознесение Христово или народот ја нарекува Св. Спас.

Галерија

• 
  Автобуска постојка во селото
• 
  Полициската станица
• 
  Реката Шемница низ селото
• 
  Параклис кај селото

Поврзано

• Општина Битола
• Цапарско Поле

Надворешни врски

• Кажани на Ризницата ^?