Историја на Прилеп

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај

Историјата на Прилеп започнува уште од праисторијата, а на неговата територија е забележан интензивен континуиран живот.

Праисторија и антички период[уреди]

Градот Прилеп и воопшто населби на подрачјето на поширокиот прилепски регион, датираат уште од антиката, како што е археолошкиот локалитет Стибера, кај селото Чепигово. Во близина на градот, на Марковите Кули се откриени траги од предисториска населба. Во раната антика тука израснала населбата Керамија (Ceramie), обновена во доцната антика, која до крајот на антиката останала селска населба и не прераснала во град и епископија.[1]

Средновековна историја[уреди]

Територијата на Прилепското Кралство

Денешната местоположба на градот Прилеп потекнува од раниот среден век, кога Прилеп бил многу важен трговски и воено-стратегиски град. Токму во градот Прилеп, по катастрофалниот пораз на самoиловата војска во Беласичката битка, 1014 година, кога ги видел своите ослепени војници, царот Самиул починал од срцев удар.

По смртта на Самуил градот потпаднал под византиска власт, се до распаѓањето на Византија во 1204 год при четвртиот крстоносен поход. Низ XIII век Прилеп преминува постојано во рацете на новите господари — двапати на деспотите од Епир, двапати на Бугарија, еднаш на царот од Никеја.[1], т.е. под возобновената Византиска империја. Византија го држи како истурено воено упориште до 1334 година Прилеп заедно со цела Македонија стануваат дел од Српското Кралство, на чело со Стефан Душан.

Во 1371 година Прилеп станал престолнина на средновековниот македонски феудален владетел, Волкашин, кој го создал Прилепското кралство, со седиште во Прилеп. По неговата смрт во Маричката битка (1371), го наследил неговиот син, Крале Марко, (познат по своите надприродни сили и моќи, во народните преданија и приказни), кој и по доаѓањето на Турците се до неговата смрт во 1395 година владеел со Прилеп и поширокиот регион на западна и југо-западна Македонија.

Османлиско ропство[уреди]

Прилеп потпаднал под османлиско ропство за време на владеењето на султанот Мурат I, третиот османлиски султан. Со доаѓањето на Турците, Прилеп од високоразвиен трговски град, се преориентира кон селското производство особено на тутун. Со воведувањето на чифлигарскиот систем во 1528 година во Прилепската нахија имало 16 чифлици, а нивниот број пораснал на повеќе од 30 во 1544/45 година. Во Прилеп во 1564/65 година ќе се случи и првиот поголем бунт на македонскиот народ кон неподносливата турска власт, кога незадоволните Мариовци, ќе направат голем протест, проследен со нереди пред судот во Прилеп. Оваа буна е најстар протест против турските власти во Македонија. Со заповед на султанот Сулејман Величествениот (од 3 октомври 1564 година) биле задолжени скопскиот бег и прилепскиот кадија да преземат енергични мерки за смирување на побунетиот крај. Буната била задушена до крајот на 1565 година.

За градот Прилеп во XVII век повеќе дознаваме од патописот на познатиот османлиски патописец Евлија Челебија кој го посетил градот. Тој, во својот Патопис (Сејахатнаме) меѓу другото запишал:

Градот има вкупно десет маала со илјада куќи, градени од цврст материјал, со пространи градини. Од џамиите е позната Алајбеговата џамија во чаршијата. Таа е висока. Исто така, позната е и Арслан-пашината џамија. Освен тие, има повеќе маалски месџиди. Тука има повеќе медреси, теќиња, мектеби и еден ан.[2]


Насекаде низ Македонија во XVIII век крстосувале арамиски дружини, кои броле од 400-500 луѓе од албанска и турска националност, кои често дејствувале во соработка со одредени феудалци и државни службеници.[3] Познато е дека во 1709 година, закупецот на данокот во Прилеп, Кади-Заде Мустафа, се здружил со арамиите и преку нив вршел притисок врз селаните..[3]

Двете фотографии на унгарскиот писател и новинар Јозеф Секељ од 1863 година се едни од најстарите на кои е прикажан градот Прилеп и неговата околина

Во XVIII и XIX век во градот се одржувал голем панаѓур, кој бил еден од најголемите во Румелија и траел 25 дена.[4] На панаѓурот доаѓале трговци од Велес, Скопје, Врање, Ниш, Софија, Пловдив, Карлово, Сер, Солун, Битола, Корча, Охрид, Елбасан и други места. Главни производи кои се тргувале на панаѓурот биле: тутун, жито, пиперка, женски ракотворби, особено ќилими, стока и др.

Улица во Прилеп кон крајот на XIX и почетокот на XX век

Во XIX век, во Прилеп учителствувал големиот македонски преродбеник и собирач на народно творештво Димитар Миладинов, заедно со својот помошник Рајко Жинзифов и токму во овој период во контакт со Миладинов, Марко Цепенков (роден прилепчанец) ќе ја прифати идејата на преродбеникот за собирање на македонското народно творештво. Реформите во војската и администрацијата што почнале да ги спроведуваат турските султани од почетокот на XIX век наишле на отпор, особено кај феудалците во Албанија и Босна. Во 1830 година пашата Мустафа Решид Бушатлија од Скадар навлегол во Македонија со цел да ја освои Битола. Меѓутоа, во неколку битки кај Прилеп и планината Бабуна, во април и мај 1831 година бил поразен и се повлекол во Скадар. Во средината на XIX век во Прилеп доаѓа до брз развој на занаетчиството и трговијата. Во овој период во Прилеп биле развиени: казанџискиот, ковачкиот, абаџискиот и ќурчискиот занает, а нешто покасно почнал да се развива и терзискиот занает. Во 1843 година во Прилеп било отворено првото народно училиште „Св. Кирил и Методиј“, а во 1865 година било отворено и Првото женско училиште, кое од 1880 година било сместено во новоизградена зграда во дворот на црквата „Св. Благовештение“.[5] Во 1865 година била отворена и првата пошта во Прилеп и преку оваа поштенска станица поминувала целата пошта за Западна Македонија. Првиот магацин за откуп и обработка на тутун во Прилеп е изграден во 1873 година со што започнува организираното производство на тутун во Македонија.

Прослава на Младотурците во Прилеп, 1908 година

Во почетокот на XX век Прилеп е центар на Прилепската каза, дел од Битолскиот санџак. Во овој период Прилеп се делел на југоисточен христијански дел и северозападен турски дел. Постоеле 17 христијански маала: Гумење маало, Бадеско маало, Трајково маало, Нарид маало, Ограда маало, Бомболовско маало, Аџи-Илиовско маало, Вирои (или Жабино) маало, Табана маало, Ќошари маало, Шарена чешма маало, Долно маало, Варошко (или Поп Стефаново) маало, Поп Костадин маало, Чаршиско (или Поп Никола) маало и др.[6] Турските маала биле 10 на број: Барјакли-беј мале, Ат-Меџид мале, Тризла мале, Орта мале, Шабан мале, Вишне мале, Чарши мале, Ѓок-дере мале, Кајнак мале и др. По некоја христијанска куќа постоела и во турските маала.[6]

Според структурата на ВМОРО, Прилеп за време на илинденскиот период бил дел од Прилепската околија на Битолскиот револуционерен округ. До почетокот на востанието дошло до повеќе вооружени борби меѓу четите и турскиот аскер и тоа во 1901 година кај Беловодица, во 1902 кај: Кадино Село и Никодинска Планина, а во 1903 кај: Забрчани, Никодин, Топлица, Мукус Планина, Алинска Корија, месноста Ливада, Дуње и Бровичките лозја.[7] Илинденското востание ќе има силен одглас во прилепско, а со борбите раководеле познатите прилепски војводи Петар Ацев и Крсто Гермов-Шаќир војвода.

По Илинденското востание, во мај 1904 година во повеќе села во Прилепско е одржан Прилепскиот конгрес на ТМОРО. Конгресот уште се нарекува Подвижен конгрес затоа што една чета од 30 души, делегати и четници, постојано се движела од село во село каде се одржувале заседанијата. На конгресот биле разгледани прашањата за: децентрализација и централизација на Организацијата, односот кон пропагандите и бил донесен нов правилник за четите.

Голем број Прилепчани активно се вклучиле во Младотурската револуција. Во септември 1910 година властите уапсиле над 70 граѓани за време на акцијата за разоружување на младотурците

Слика од Прилеп меѓу 1910 и 1915 година на која можат да се забележат: Градската Река, куќата на Бекташовци, зградата на денешното ООУ „Гоце Делчев“ од левата страна и црквата „Св. Преображение“ од десната страна

Балканските и Светските војни[уреди]

Прилеп во 1916 година

За време на Првата (1912-1913) и Втората Балканска војна (1913) во Прилеп и неговата околина се воделе жестоки борби. Таква е битката кај Прилеп помеѓу војските на Кралството Србија и Отоманската империја, во која отоманската војска била поразена. Крајот на војните се означил со Букурешкиот договор, со кој била поделена Македонија, а Прилеп крајно разурнат и разорен, како дел од Вардарска Македонија ќе влезе во рамките на Кралството Србија.

Во периодот од 1931 до 1935 година градот бил електрифициран.[8] Во 1936 година во сообраќај била пуштена и железничката линија која Прилеп го поврзува со Битола на југ и Велес и Скопје на север.

Во април 1941 год. Прилеп потпаднал под фашистичка окупација. На 8 април таа година во градот влегла германската фашистичка војска, а на 26 април влегла и бугарската војска.[9] Уште од првите денови на окупацијата се појавил отпор. На 12 септември 1941 година била формирана Прилепската партизанска чета, за конечно на 11.10.1941 година со нападот на бугарската полициска станица од страна на прилепскиот партизански одред „Гоце Делчев“ да започне антифашистичкото народно востание против окупаторската власт.[10][11]. Од декември 1941 па се до летото 1943 бил печатен и илегалниот весник на НОФ за Прилепско, „Народен глас“, на македонски јазик, во тираж од 120-300 примероци.

Чаршијата и Саат-кулата

Во текот на војната, населението од градот и околните села активно се вклучило во борбите. Во борбите се вклучиле и Сојузот на Комунистичка Омладина на Југославија (СКОЈ) и Антифашистичкиот фронт на жените (АФЖ). Градот бил ослободен на 9 септември 1944, а конечното ослободување е на 3 ноември истата година. Последните битки за ослободување на градот се водени кај местото Песјо Бртце.[12] Во текот на НОВ од Прилеп и прилепско од 8000 учесници, активни борци со оружје в рака биле 2700. Од нив 650 се загинати, 15 прогласени за Народни херои (10 загинати во НОВ) и 154 носители на „Партизанска споменица 1941“.[9]

Надворешни видеоснимки
Документарниот филм „Прилеп, вчера и денес“ од 1959 година на YouTube

Поради големиот број на борци и жртви, кои Прилеп ги дал во Втората светска војна, со указ од 7 мај 1975 година од страна на претседателот на СФРЈ, Јосип Броз Тито градот го добил орденот „народен херој“ и оттогаш е познат како „град херој“. По војната градот почнал да се развива и напредува во сите сфери.

Наводи[уреди]

  1. 1,0 1,1 Иван Микулчиќ. „Средновековни градови и тврдини во Македонија“. Скопје, 1996, стр.249-250.
  2. „Патописот на Евлија Челебија“. www.oldprilep.com. http://www.oldprilep.com/prilep_vo_patopisite/patopisot-na-evlija-celebija.html. 
  3. 3,0 3,1 Стојановски, Александар; Катарџиев, Иван; Зографски, Данчо; Апостолски, Михаило (1972). „Историја на македонскиот наро“. Просветно дело. стр. 105. 
  4. „Кратка историја на Прилеп“. НУ Завод и музеј - Прилеп. http://www.muzejprilep.org.mk/en/component/content/article/94-kratka-istorija-na-prilep. 
  5. „Прилеп низ историјата“. Инфо Прилеп. http://www.prilepinfo.mk/mk/za-prilep/prilep-niz-istorijata/133-prilrp-niz-istorijata. 
  6. 6,0 6,1 Хаџи Васиљевиќ, Јован (1902) (на српски). „Прилеп и његова околина“. Чупићеве задужбине Л., Београд. стр. 32, 33. 
  7. Трајчев, Георги (1925) (на бугарски). „ПриносЬ кЬмЬ историята на революционното дěло вЬ Македония : Прилепско“. ФотиновЬ. стр. 36. 
  8. „Историја“. ЕВН Македонија. http://www.evn.mk/mk/evnmazedonien/istorijat.asp. 
  9. 9,0 9,1 „Прилеп низ историјата“. www.prilepinfo.mk. http://www.prilepinfo.mk/mk/za-prilep/prilep-niz-istorijata/133-prilrp-niz-istorijata. 
  10. „Антифашистичката војна во Македонија“. А1 телевизија. http://www.a1.com.mk/vesti/default.asp?VestID=46275. 
  11. „Историја на АРМ“. Министерство за одбрана на РМ. http://www.morm.gov.mk/morm/mk/ARM/History/History3.html. 
  12. „Останаа спомените за Песјо Бртце“. http://www.vecer.com.mk/?ItemID=3E07D0C5FDFAE440A1A61B1D841BAF71. 

Надворешни врски[уреди]