Информациона РНК

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
„Животен циклус“ на иРНК во еукариотска клетка. иРНК се транскрибира во јадрото; после преработка таа се транспортира во цитоплазмата, каде се транслатира од рибозомите. После транслацијата, иРНК подлегнува на разградување.

Информационата РНК (информациона рибонуклеинска киселина, иРНК) опфаќа голема фамилија на РНК молекули кои служат за пренос на генетски информации од ДНК до рибозомот, каде тие ја специфицираат аминокиселинската секвенца на протеините (белковините) кои се синтетизираат и кои се продукт на генската експресија.[1] Информационата РНК е синтетизирана од ензимот РНК полимераза во тек на процесот на транскрипција, при што најпрво се создава т.н. примарен транскрипт (познат и како пре-иРНК), кој потоа подлежи на преработка за да ја даде зрелата иРНК. Само зрелата иРНК може потоа да биде вклучена во процесот на транслација, каде ќе биде користена како шаблон за синтеза на аминокиселински полимер, т.е. протеин.

Како и кај ДНК, генетската информација кај иРНК е запишана во секвенцата на нуклеотидите, кои се поредени во кодони, кои се состојат од три последователни азотни бази. Секој кодон кодира за одредена аминокиселина, освен стоп-кодоните кои ја терминираат (завршуваат) синтезата на протеинот. Овој процес на транслација (превод) на кодоните во аминокиселини вклучува уште два други типа на РНК молекули: транспортна РНК (тРНК), која е носител на соодветните аминокиселини и препознавач на кодоните на иРНК преку своите антикодони, и рибозомната РНК (рРНК) која е главната структурна и функционална компонента на рибозомот.[1]

Постоењето на иРНК за првпат било предложено од Жак Моно и Франсоа Жакоб, а потоа била откриена од Жакоб, Сидни Бренер и Метју Меселсон, при Калифорнискиот технолошки институт во 1961 година.[2]

Синтеза, преработка и функција[уреди | уреди извор]

Информационата РНК е молекула со краток век, која, по синтезата на протеинот кој го кодира, брзо бива разградена. Во текот на своето кратко постоење, таа може да подлегне на преработка, уредување и транспорт пред да се искористи за транслација. Кај еукариотските клетки, иРНК подлегнува на екстензивна преработка и транспорт, што е отсутно кај прокариотските клетки. Исто така, кај еукариотите иРНК не се среќава како „гола“ молекула, туку секогаш е врзана за разни протеини, со кои заедно гради т.н. информационен рибонуклеопротеин (РНБ).

Транскрипција[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Транскрипција (генетика).

Во текот на транскрипцијата, РНК полимеразата синтетизира иРНК молекула користејќи ја ДНК како шаблон. Процесот се одвива на сличен начин и кај прокариотите и кај еукариотите. Една забележителна разлика е асоцијацијата на еукариотската РНК полимераза со ензими кои ја преработуваат насцентната иРНК. Непреработената или делумно преработената иРНК се нарекува прекурсорна иРНК или пре-иРНК, и таа е со краток век, бидејќи веднаш станува супстрат на ензимите кои ја преработуваат за да ја претворат во т.н. зрела РНК.[1]

Преработка на пре-иРНК кај еукариотите[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Созревање на иРНК.
Созревање на пре-иРНК во зрела иРНК

Кај бактериите и археите, иРНК веднаш по транскрипцијата е зрела, и за неа не е потребна преработка, освен во ретки случаи.[3] За разлика од нив, кај еукариотите таа подлежи на екстензивна преработка, која вклучува неколку последователни промени на молекулата: додавање на 5’ капа, 3’ полиаденилација и сплајсинг.

Додавање на 5’ капа[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Пет-прим капа.

Пет-прим (5’) капата (наречена и РНК капа, РНК 7-метилгванозинска капа или РНК m7G капа) претставува модифициран гванозински нуклеотид кој се додава на 5’ крајот на еукариотската иРНК, кратко време по отпочнувањето на транскрипцијата. 5’ капата се состои од терминален 7-метилгванозински остаток, кој е врзан преку невообичаена 5’-5’-трифосфатна врска за првиот транскрибиран нуклеотид.[1] Нејзиното присуство е критично за препознавање од страна на рибозомот, а служи и за заштита од рибонуклеазите (РНази).

Набрзо по отпочнувањето на транскрипцијата, по додавањето на првите 20-30 нуклеотиди, 5’ крајот на иРНК молекулата која се синтетизира се врзува за комплексот за синтетизирање на капа, кој е асоциран со РНК полимеразата.[4] Овој ензимски комплекс ги катализира хемиските реакции кои резултираат со формирањето на 5’ капата.

Уредување[уреди | уреди извор]

Во некои случаи, иРНК може да биде уредена така што ѝ се менува нуклеотидниот состав. Пример кај човекот е иРНК за аполипопротеин Б, која во некои ткива подлежи на уредување, а во други ткива не подлежи. Со уредувањето се создава ран стоп кодон, кој, при транслацијата, создава пократок протеин.

Полиаденилација[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Полиаденилација.

Полиаденилацијата претставува ковалентно врзување на полиаденилилна група за иРНК. Кај еукариотите, повеќето иРНК молекули се полиаденилираат на 3’ крајот, но поновите истражувања покажале дека кратки вериги на уридин (олигоуридин) исто така можат да бидат додадени. Полиаденилилната опашка и протеинот кој се врзува за неа служат за заштита на иРНК од разградување од егзонуклеазите.[1] Полиаденилацијата, исто така, е значајна за терминација на транскрипцијата, за транспортот на иРНК од јадрото во цитоплазмата и за транслацијата. Полиаденилацијата може да се одвива и кај прокариотските организми, но кај нив полиаденилилните опашки служат за да се сигнализира разградување, а не заштита, на иРНК од страна на егзонуклеазите.[3]

Процесот на полиаденилација се одвива во тек или веднаш по транскрипцијата на ДНК во иРНК. По терминацијата на транскрипцијата, ендонуклеазниот комплекс асоциран со РНК полимеразата ја сече иРНК веригата. По сечењето на иРНК, околу 250 аденозински остатоци се додаваат на слободниот 3’ крај на пресеченото место. Оваа реакција е катализирана од полиаденилат полимеразата. Исто како кај алтернативниот сплајсинг, може да постојат повеќе полиаденилациони варијанти на иРНК.

Понекогаш може да се јават мутации на местото каде треба да се изврши полиаденилација.[5] Примарниот РНК транскрипт на генот подлегнува на сечење на местото каде ќе биде извршена полиаденилацијата. Доколку ова место е променето поради мутација, се синтетизира ненормално долга и нестабилна иРНК молекула, која е непогодна за транслација.

РНК сплајсинг[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „РНК сплајсинг.

РНК сплајсингот е процес при кој интроните, региони на иРНК кои не кодираат за протеини,[6] се отстрануваат од пре-иРНК, а останатите региони, кои кодираат за протеини и се нарекуваат егзони, повторно се врзуваат за да дадат како продукт единствена, континуирана иРНК верига. Во најголем број на случаи, сплајсингот се одвива по целосната синтеза и капирањето на пре-иРНК, но постојат исклучоци, кога процесот се одвива паралелно со транскрипцијата.[7] Процесот го катализира голем протеински комплекс наречен сплајсозом, кој се состои од повеќе протеини и мали јадрени РНК молекули, кои ги препознаваат местата за слајсинг во секвенцата на пре-иРНК. Многу пре-иРНК молекули, вклучувајќи ги и оние кои кодираат за антитела, можат да бидат сплајсирани на неколку различни начини, за да дадат како продукти зрели иРНК молекули со различни секвенци, кои кодираат различни протеини. Овој процес е познат како алтернативен сплајсинг, и го овозможува создавањето на голем вариетет на протеини кои се кодираат од ограничена количина на ДНК.[8]

Транспорт[уреди | уреди извор]

Друга разлика меѓу прокариотите и еукариотите е транспортот на иРНК. Бидејќи, кај еукариотите, транскрипцијата и транслацијата се просторно одделени во клетката, нивната иРНК прво мора да се изнесе од клеточното јадро во цитоплазмата.[9] Зрелите иРНК се препознатливи по нивните модификации, што им помага да бидат изнесени од јадрото низ јадрената пора, со врзување за капа-врзувачките протеини CBP20 и CBP80,[10] како и за транскрипционо/експортен комплекс (TREX).[11][12] Кај еукариотите, идентификувани се повеќе патишта за изнесување на иРНК од јадрото.[13]

Транслација[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Транслација (биологија).

Кај прокариотите, иРНК не подлегнува на преработка и транспорт, па затоа нејзината транслација од рибозом може да почне веднаш по завршетокот на транскрипцијата.[3] Затоа се вели дека прокариотската транслација се одвива ко-транскрипционо.

Кај еукариотите, само оние иРНК кои подлегнале на преработка и транспорт во цитоплазмата (т.н. зрели иРНК) можат да бидат транслатирани од рибозоми. Транслацијата може да се одвива на рибозоми кои пливаат слободно во цитоплазмата, или на рибозоми кои се наоѓаат на ендоплазматскиот ретикулум.

Структура[уреди | уреди извор]

Структура на зрела еукариотска иРНК. Целосно преработена иРНК се состои од следните елементи: 5' капа, 5' нетранслатиран регион, кодирачки регион, 3' нетранслатиран регион и поли(А) опашка.

Кодирачки региони[уреди | уреди извор]

Кодирачките региони се составени од кодони, кои се декодираат и се транслатираат (преведуваат) во аминокиселинска секвенца од страна на рибозомот. Тие започнуваат со старт кодонот и завршуваат со некој од стоп кодоните. Најчесто старт кодонот е AUG, додека стоп кодоните се UAA, UAG или UGA. Кодирачките региони најчесто се стабилизирани со внатрешно базно спарување, што спречува разградување на иРНК.[14][15] Покрај тоа што кодираат за протеини, делови од кодирачките региони можат да бидат регулаторни секвенци кај пре-иРНК, како на пример, поттикнувачи за сплајсинг на егзони или инхибитори за сплајсинг на егзони.

Нетранслатирани региони[уреди | уреди извор]

Тие се делови од иРНК пред старт кодонот и после стоп кодонот, кои не се транслатираат во аминокиселинска секвенца; а се именувани како 5’ нетранслатиран регион[16] и 3’ нетранслатиран регион[17], соодветно. Овие региони се транскрибираат заедно со кодирачкиот регион, па затоа се егзони по природа, бидејќи се присутни во зрелата иРНК. На овие региони се припишуваат неколку улоги во генската експресија, вклучувајќи ја стабилизацијата на иРНК, локализацијата на иРНК и ефикасноста на транслацијата.[18] Способноста на нетранслатираниот регион да ги врши овие функции зависи од неговата секвенца, која може да се разликува од една до друга иРНК.

Стабилноста на иРНК може да биде контролирана од 5’ и/или 3’ нетранслатираниот регион, како резултат на варијабилен афинитет кон рибонуклеазите и кон помошните протеини, кои можат да поттикнат или да инхибираат разградување на иРНК.

Ефикасноста на транслацијата, вклучувајќи ја понекогаш потполната инхибиција на транслацијата, може да биде контролирана од некодирачките региони. Одредени протеини кои се врзуваат или за 3’ или за 5’ некодирачкиот регион можат да влијаат на транслацијата преку промена на рибозомското врзување за иРНК. МикроРНК молекулите кои се врзуваат за 3’ некодирачкиот регион, исто така, можат да влијаат на транслационата ефикасност или на стабилноста на иРНК.[19]

Се смета дека цитоплазматската локализација на иРНК е функција на 3’ некодирачкиот регион. Протеините кои се потребни на одредено место во клетката можат да бидат транслатирани таму; во такви случаи 3’ некодирачкиот регион може да содржи секвенци кои ѝ овозможуваат на иРНК да се локализира на тоа одредено место за транслација.

Некои од елементите содржани во нетранслатираните региони можат да формираат карактеристична секундарна структура која игра улога во регулацијата на иРНК. Некои структури, како SECIS елементот, се таргети за врзување на одредени протеини.[20] Друг тип на структура, познат како рибосвич (анг. riboswitch), директно врзува мали молекули, што може да делува модифицирачки на процесите на транскрипција и транслација.[21][22] Во овој случај, иРНК молекулата самата себе се регулира.

Поли(А) опашка[уреди | уреди извор]

Таа е долга секвенца од аденински нуклеотиди (стотина) која се додава на 3’ крајот на пре-иРНК. Оваа „опашка“ поттикнува изнесување на иРНК од јадрото и нејзина транслација, а исто така ја штити и од разградување.

Моноцистронска и полицистронска иРНК[уреди | уреди извор]

Доколку иРНК молекулата содржи генетска информација за транслација на само еден полипептид, за неа се вели дека е моноцистронска. Вакви се повеќето еукариотски иРНК молекули.[23][24] За разлика од моноцистронската, полицистронската иРНК носи повеќе отворени рамки за читање (анг. open reading frames, ORFs), од кои секоја се транслатира во посебен полипептид. Овие полипептиди обично вршат слични функции (тие често се подединици на комплексен протеин) и нивната кодирачка секвенца е групирана и регулирана заедно во регулаторниот регион кој содржи промотер и оператор. Повеќето бактериски и архејски иРНК молекули се полицистронски,[23] а полицистронски е и геномот на митохондриите.[25]

Циркуларизација на иРНК[уреди | уреди извор]

Кај еукариотите, иРНК молекулите формираат циркуларни (кружни) структури, поради интеракција помеѓу eIF4E (анг. eukaryotic translation factor 4E) и поли(А)-врзувачкиот протеин, кои и двата се врзуваат за eIF4G (анг. eukaryotic translation factor 4G), со што се формира иРНК-протеин-иРНК мост.[26] Циркуларизацијата се смета дека поттикнува кружно движење на рибозомите долж иРНК, со што се скратува времето потребно за транслација, а исто така може да служи за да се осигура транслација само на интактните иРНК молекули (делумно разградените иРНК немаат m7G капа или немаат поли(А) опашка).[27]

Постојат и други механизми за циркуларизација на иРНК, посебно кај вирусните иРНК. иРНК на полиовирусот користи дел во форма на детелина, во близина на 5’ крајот, за да врзе PCBP2, кој го врзува поли(А)-врзувачкиот протеин, со што се создава познатиот иРНК-протеин-иРНК круг. иРНК на BYDV вирусот (анг. barley yellow dwarf virus) ги врзува своите 3’ и 5’ краеви со помош на интеракцијата „бакнувачки петелки“, со што успева да се циркуларизира без употреба на протеини.[28]

Разградување[уреди | уреди извор]

Различни иРНК молекули во клетката имаат различен животен век (стабилност). Кај бактериите, поединечни иРНК молекули можат да опстојуваат од неколку секунди до повеќе од еден час; во клетките на цицачите, животниот век на иРНК молекулите може да биде од неколку минути до неколку дена.[29] Што е поголема стабилноста на одредена иРНК молекула толку повеќе протеински молекули можат да се продуцираат од таа иРНК. Ограниченото времетраење на иРНК ѝ овозможува на клетката брзо да ја смени синтезата на протеинот како одговор на разни промени. Постојат повеќе механизми кои водат до разградување на иРНК.

Разградување на иРНК кај прокариотите[уреди | уреди извор]

Општо гледано, животниот век на иРНК кај прокариотите е пократок од оној кај еукариотите. Прокариотите ги разградуваат иРНК молекулите користејќи комбинација на повеќе рибонуклеази, како што се ендонуклеази, 3’ егзонуклеази и 5’ егзонуклеази. Во некои случаи, мали РНК молекули, долги околу 10-100 нуклеотиди, можат да ја стимулираат деградацијата на специфични иРНК молекули, по пат на базно спарување со комплементарни секвенци, што го олеснува раскинувањето на молекулата од страна на рибонуклеаза III. Скоро беше докажано дека бактериите исто така поседуваат некој облик на 5’ капа, која се состои од трифосфат врзан за 5’ крајот.[30] Отстранувањето на два фосфата остава еден 5’ монофосфат, што доведува до уништување на молекулата од егзонуклеазата РНаза Ј, која ја разградува во насока 5’ кон 3’.

Разградување на иРНК кај еукариотите[уреди | уреди извор]

Во еукариотските клетки постои рамнотежа меѓу процесите на транслација и разградување на иРНК. Рибозомите, еукариотските фактори на иницијација eIF4E и eIF4G и поли(А)-врзувачкиот протеин се врзани за оние иРНК кои активно се транслатираат. Протеините eIF4E и eIF4G го блокираат ензимот кој врши отстранување на капата (DCP2), а поли(А)-врзувачкиот протеин го блокира ексозомскиот комплекс, со што се заштитуваат краевите на молекулата. Балансот помеѓу транслацијата и деградацијата на иРНК се отсликува во големината и застапеноста на цитоплазматски структури познати како П-тела.[31] Поли(А) опашката на иРНК се скратува од специјализирани егзонуклеази, кои се насочуваат кон одредени иРНК со комбинација на cis-регулаторни секвенци на иРНК и trans-делувачки РНК-врзувачки протеини. Отстранувањето на поли(А) опашката се верува дека ја пореметува кружната структура на иРНК и го дестабилизира кап-врзувачкиот комплекс. Потоа, иРНК станува таргет на деградација или на ексозомскиот комплекс или на комплексот кој ја отстранува капата. На овој начин, транслационо-неактивните иРНК бргу се уништуваат, додека активните остануваат интактни.

Разградување на AU-богатите елементи[уреди | уреди извор]

Присуството на AU-богатите елементи кај некои иРНК молекули, во клетките на цицачите, може да ги дестабилизира тие иРНК молекули преку дејството на разни протеини кои се врзуваат за овие секвенци и стимулираат отстранување на поли(А) опашката. Губитокот на поли(А) опашката се смета дека поттикнува разградување на иРНК на тој начин што го олеснува нападот на молекулата од страна на ексозомскиот комплекс[32] и комплексот за отстранување на капата.[33] Брзото разградување на иРНК со AU-богатите елементи претставува критичен механизам за спречување на прекумерна продукција на потентни цитокини во клетката.[34]

Разградување посредувано од системот за идентификација на нонсенс кодони (nonsense mediated decay)[уреди | уреди извор]

Еукариотските иРНК молекули се предмет на контрола од страна на посебен систем за откривање на прерани стоп кодони (нонсенс кодони), кој скратено се наведува како NMD (од анг. nonsense mediated decay). Прераните стоп кодони може да се појават како резултат на нецелосен сплајсинг, мутации во ДНК, грешки при транскрипција итн. Детекцијата на преран стоп кодон од NMD поттикнува разградување на иРНК преку отстранување на 5’ капата, отстранување на 3’ поли(А) опашката или разградување од ендонуклеази.[35]

Разградување со кратки интерферирачки РНК (киРНК)[уреди | уреди извор]

Кај животинските организми, постојат посебен тип на РНК молекули, наречени кратки интерферирачки РНК (киРНК), кои биваат инкорпорирани во ензимски комплекс познат како RISC (анг. RNA-induced silencing complex). Овој комплекс содржи ендонуклеаза која ги сече секвенците на иРНК кои се потполно комплементарни на киРНК и кои ја врзуваат. Резултирачките иРНК фрагменти, потоа биваат уништени од егзонуклеази. Исто така, се смета дека киРНК е составен дел на вроден имунолошки систем на клетката, кој штити од напад на двоверижни РНК вируси.[36]

Разградување со микроРНК (миРНК)[уреди | уреди извор]

МикроРНК (миРНК) молекулите се мали РНК молекули кои се среќаваат во животинските клетки и обично делумно се комплементарни на одредени секвенци на иРНК молекулите.[37] Врзувањето на миРНК за иРНК ја стопира транслацијата и го забрзува отстранувањето на поли(А) опашката, со што се поттикнува целосното разградување на таа иРНК молекула.[38]

Други механизми на разградување[уреди | уреди извор]

Постојат и други начини на кои иРНК молекулите можат да се разградат, вклучувајќи го нон-стоп механизмот на разградување (анг. non-stop decay) и разградувањето со помош на РНК молекулите кои стапуваат во интеракција со piwi протеините (анг. piwi-interacting RNA, piRNA).[39]

Поврзано[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Nelson, David L.; Cox, Michael M. (2017-01-01) (на англиски). Lehninger Principles of Biochemistry (седмо издание). New York NY: W. H. Freeman. стр. 1035-1076. ISBN 9781464126116. https://www.amazon.com/Lehninger-Principles-Biochemistry-David-Nelson/dp/1464126119/ref=pd_lpo_sbs_14_t_0?_encoding=UTF8&psc=1&refRID=P75XFZ9GPRTH5BES2SA2. 
  2. Who discovered messenger RNA? (на en). „Current Biology“ том  25 (13): R526–R532. 29 јуни 2015 г. doi:10.1016/j.cub.2015.05.032. ISSN 0960-9822. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982215006065. 
  3. 3,0 3,1 3,2 Madigan, Michael T.; Bender, Kelly S.; Buckley, Daniel H.; Sattley, W. Matthew; Stahl, David A. (2017-01-15) (на англиски). Brock Biology of Microorganisms (15 edition издание). New York, NY: Pearson. стр. 151-154. ISBN 9780134261928. https://www.amazon.com/Brock-Biology-Microorganisms-Michael-Madigan/dp/0134261925. 
  4. Topisirovic, Ivan; Svitkin, Yuri V.; Sonenberg, Nahum; Shatkin, Aaron J. (1 март 2011 г). Cap and cap-binding proteins in the control of gene expression. „Wiley interdisciplinary reviews. RNA“ том  2 (2): 277–298. doi:10.1002/wrna.52. ISSN 1757-7012. PMID 21957010. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21957010?dopt=Abstract. 
  5. Sheets, M D; Ogg, S C; Wickens, M P (11 октомври 1990 г). Point mutations in AAUAAA and the poly (A) addition site: effects on the accuracy and efficiency of cleavage and polyadenylation in vitro.. „Nucleic Acids Research“ том  18 (19): 5799–5805. ISSN 0305-1048. PMID 2170946. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC332317/. 
  6. Roy, Scott William; Gilbert, Walter (1 март 2006 г). The evolution of spliceosomal introns: patterns, puzzles and progress. „Nature Reviews. Genetics“ том  7 (3): 211–221. doi:10.1038/nrg1807. ISSN 1471-0056. PMID 16485020. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16485020. 
  7. Tilgner, Hagen; Knowles, David G.; Johnson, Rory; Davis, Carrie A.; Chakrabortty, Sudipto; Djebali, Sarah; Curado, João; Snyder, Michael; и др. (1 септември 2012 г). Deep sequencing of subcellular RNA fractions shows splicing to be predominantly co-transcriptional in the human genome but inefficient for lncRNAs. „Genome Research“ том  22 (9): 1616–1625. doi:10.1101/gr.134445.111. ISSN 1549-5469. PMID 22955974. PMC: PMC3431479. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22955974. 
  8. Pan, Qun; Shai, Ofer; Lee, Leo J.; Frey, Brendan J.; Blencowe, Benjamin J. (1 декември 2008 г). Deep surveying of alternative splicing complexity in the human transcriptome by high-throughput sequencing. „Nature Genetics“ том  40 (12): 1413–1415. doi:10.1038/ng.259. ISSN 1546-1718. PMID 18978789. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18978789. 
  9. Quaresma, Alexandre Jose Christino; Sievert, Rachel; Nickerson, Jeffrey A. (1 април 2013 г). Regulation of mRNA export by the PI3 kinase/AKT signal transduction pathway. „Molecular Biology of the Cell“ том  24 (8): 1208–1221. doi:10.1091/mbc.E12-06-0450. ISSN 1939-4586. PMID 23427269. PMC: PMC3623641. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23427269. 
  10. Kierzkowski, Daniel; Kmieciak, Maciej; Piontek, Paulina; Wojtaszek, Przemyslaw; Szweykowska-Kulinska, Zofia; Jarmolowski, Artur (1 септември 2009 г). The Arabidopsis CBP20 targets the cap-binding complex to the nucleus, and is stabilized by CBP80 (на en). „The Plant Journal“ том  59 (5): 814–825. doi:10.1111/j.1365-313x.2009.03915.x. ISSN 0960-7412. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1365-313X.2009.03915.x. 
  11. Strässer, Katja; Masuda, Seiji; Mason, Paul; Pfannstiel, Jens; Oppizzi, Marisa; Rodriguez-Navarro, Susana; Rondón, Ana G.; Aguilera, Andres; и др. (16 мај 2002 г). TREX is a conserved complex coupling transcription with messenger RNA export. „Nature“ том  417 (6886): 304–308. doi:10.1038/nature746. ISSN 0028-0836. PMID 11979277. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11979277. 
  12. Katahira, Jun; Yoneda, Yoshihiro (1 април 2009 г). Roles of the TREX complex in nuclear export of mRNA (на en). „RNA Biology“ том  6 (2): 149–152. doi:10.4161/rna.6.2.8046. ISSN 1547-6286. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.4161/rna.6.2.8046. 
  13. Cenik, Can; Chua, Hon Nian; Zhang, Hui; Tarnawsky, Stefan P.; Akef, Abdalla; Derti, Adnan; Tasan, Murat; Moore, Melissa J.; и др. (1 април 2011 г). Genome analysis reveals interplay between 5'UTR introns and nuclear mRNA export for secretory and mitochondrial genes. „PLoS genetics“ том  7 (4): e1001366. doi:10.1371/journal.pgen.1001366. ISSN 1553-7404. PMID 21533221. PMC: PMC3077370. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21533221. 
  14. Shabalina, Svetlana A.; Ogurtsov, Aleksey Y.; Spiridonov, Nikolay A. (2006 г). A periodic pattern of mRNA secondary structure created by the genetic code. „Nucleic Acids Research“ том  34 (8): 2428–2437. doi:10.1093/nar/gkl287. ISSN 1362-4962. PMID 16682450. PMC: PMC1458515. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16682450. 
  15. Katz, Luba; Burge, Christopher B. (1 септември 2003 г). Widespread selection for local RNA secondary structure in coding regions of bacterial genes. „Genome Research“ том  13 (9): 2042–2051. doi:10.1101/gr.1257503. ISSN 1088-9051. PMID 12952875. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12952875. 
  16. Cenik, Can; Chua, Hon Nian; Zhang, Hui; Tarnawsky, Stefan P.; Akef, Abdalla; Derti, Adnan; Tasan, Murat; Moore, Melissa J.; и др. (14 април 2011 г). Genome Analysis Reveals Interplay between 5′UTR Introns and Nuclear mRNA Export for Secretory and Mitochondrial Genes. „PLoS Genetics“ том  7 (4). doi:10.1371/journal.pgen.1001366. ISSN 1553-7390. PMID 21533221. PMC: PMC3077370. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3077370/. 
  17. Barrett, Lucy W.; Fletcher, Sue; Wilton, Steve D. (1 ноември 2012 г). Regulation of eukaryotic gene expression by the untranslated gene regions and other non-coding elements. „Cellular and molecular life sciences: CMLS“ том  69 (21): 3613–3634. doi:10.1007/s00018-012-0990-9. ISSN 1420-9071. PMID 22538991. PMC: PMC3474909. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22538991. 
  18. Pichon, Xavier; Wilson, Lindsay A; Stoneley, Mark; Bastide, Amandine; King, Helen A; Somers, Joanna; Willis, Anne E (1 јуни 2012 г). RNA Binding Protein/RNA Element Interactions and the Control of Translation. „Current Protein & Peptide Science“ том  13 (4): 294–304. doi:10.2174/138920312801619475. ISSN 1389-2037. PMID 22708490. PMC: PMC3431537. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3431537/. 
  19. Bartel, David P. (23 јануари 2004 г). MicroRNAs: genomics, biogenesis, mechanism, and function. „Cell“ том  116 (2): 281–297. ISSN 0092-8674. PMID 14744438. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14744438. 
  20. Walczak, R.; Westhof, E.; Carbon, P.; Krol, A. (1 април 1996 г). A novel RNA structural motif in the selenocysteine insertion element of eukaryotic selenoprotein mRNAs. „RNA (New York, N.Y.)“ том  2 (4): 367–379. ISSN 1355-8382. PMID 8634917. PMC: PMC1369379. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8634917. 
  21. Nudler, Evgeny; Mironov, Alexander S. (1 јануари 2004 г). The riboswitch control of bacterial metabolism. „Trends in Biochemical Sciences“ том  29 (1): 11–17. doi:10.1016/j.tibs.2003.11.004. ISSN 0968-0004. PMID 14729327. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14729327. 
  22. Tucker, Brian J.; Breaker, Ronald R. (1 јуни 2005 г). Riboswitches as versatile gene control elements. „Current Opinion in Structural Biology“ том  15 (3): 342–348. doi:10.1016/j.sbi.2005.05.003. ISSN 0959-440X. PMID 15919195. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15919195. 
  23. 23,0 23,1 Kozak, M. (1 март 1983 г). Comparison of initiation of protein synthesis in procaryotes, eucaryotes, and organelles. „Microbiological Reviews“ том  47 (1): 1–45. ISSN 0146-0749. PMID 6343825. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6343825. 
  24. Niehrs, C.; Pollet, N. (2 декември 1999 г). Synexpression groups in eukaryotes. „Nature“ том  402 (6761): 483–487. doi:10.1038/990025. ISSN 0028-0836. PMID 10591207. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10591207. 
  25. Mercer, Tim R.; Neph, Shane; Dinger, Marcel E.; Crawford, Joanna; Smith, Martin A.; Shearwood, Anne-Marie J.; Haugen, Eric; Bracken, Cameron P.; и др. (19 август 2011 г). The human mitochondrial transcriptome. „Cell“ том  146 (4): 645–658. doi:10.1016/j.cell.2011.06.051. ISSN 1097-4172. PMID 21854988. PMC: PMC3160626. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21854988. 
  26. Wells, S. E.; Hillner, P. E.; Vale, R. D.; Sachs, A. B. (1 јули 1998 г). Circularization of mRNA by eukaryotic translation initiation factors. „Molecular Cell“ том  2 (1): 135–140. ISSN 1097-2765. PMID 9702200. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9702200. 
  27. López-Lastra, Marcelo; Rivas, Andrea; Barría, María Inés (2005 г). Protein synthesis in eukaryotes: the growing biological relevance of cap-independent translation initiation. „Biological Research“ том  38 (2-3): 121–146. ISSN 0716-9760. PMID 16238092. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16238092. 
  28. Rakotondrafara, Aurélie M.; Polacek, Charlotta; Harris, Eva; Miller, W. Allen (1 октомври 2006 г). Oscillating kissing stem–loop interactions mediate 5′ scanning-dependent translation by a viral 3′-cap-independent translation element. „RNA“ том  12 (10): 1893–1906. doi:10.1261/rna.115606. ISSN 1355-8382. PMID 16921068. PMC: PMC1581982. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1581982/. 
  29. Yu, J.; Russell, J. E. (1 септември 2001 г). Structural and functional analysis of an mRNP complex that mediates the high stability of human beta-globin mRNA. „Molecular and Cellular Biology“ том  21 (17): 5879–5888. ISSN 0270-7306. PMID 11486027. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11486027. 
  30. Deana, Atilio; Celesnik, Helena; Belasco, Joel G. (17 јануари 2008 г). The bacterial enzyme RppH triggers messenger RNA degradation by 5' pyrophosphate removal. „Nature“ том  451 (7176): 355–358. doi:10.1038/nature06475. ISSN 1476-4687. PMID 18202662. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18202662. 
  31. Parker, Roy; Sheth, Ujwal (9 март 2007 г). P bodies and the control of mRNA translation and degradation. „Molecular Cell“ том  25 (5): 635–646. doi:10.1016/j.molcel.2007.02.011. ISSN 1097-2765. PMID 17349952. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17349952. 
  32. Chen, C. Y.; Gherzi, R.; Ong, S. E.; Chan, E. L.; Raijmakers, R.; Pruijn, G. J.; Stoecklin, G.; Moroni, C.; и др. (16 ноември 2001 г). AU binding proteins recruit the exosome to degrade ARE-containing mRNAs. „Cell“ том  107 (4): 451–464. ISSN 0092-8674. PMID 11719186. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11719186. 
  33. Fenger-Grøn, Martin; Fillman, Christy; Norrild, Bodil; Lykke-Andersen, Jens (22 декември 2005 г). Multiple processing body factors and the ARE binding protein TTP activate mRNA decapping. „Molecular Cell“ том  20 (6): 905–915. doi:10.1016/j.molcel.2005.10.031. ISSN 1097-2765. PMID 16364915. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16364915. 
  34. Shaw, G.; Kamen, R. (29 август 1986 г). A conserved AU sequence from the 3' untranslated region of GM-CSF mRNA mediates selective mRNA degradation. „Cell“ том  46 (5): 659–667. ISSN 0092-8674. PMID 3488815. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/3488815. 
  35. Isken, Olaf; Maquat, Lynne E. (1 август 2007 г). Quality control of eukaryotic mRNA: safeguarding cells from abnormal mRNA function. „Genes & Development“ том  21 (15): 1833–1856. doi:10.1101/gad.1566807. ISSN 0890-9369. PMID 17671086. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17671086. 
  36. Obbard, Darren J.; Gordon, Karl H. J.; Buck, Amy H.; Jiggins, Francis M. (12 јануари 2009 г). The evolution of RNAi as a defence against viruses and transposable elements. „Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences“ том  364 (1513): 99–115. doi:10.1098/rstb.2008.0168. ISSN 1471-2970. PMID 18926973. PMC: PMC2592633. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18926973. 
  37. Brennecke, Julius; Stark, Alexander; Russell, Robert B.; Cohen, Stephen M. (1 март 2005 г). Principles of microRNA-target recognition. „PLoS biology“ том  3 (3): e85. doi:10.1371/journal.pbio.0030085. ISSN 1545-7885. PMID 15723116. PMC: PMC1043860. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15723116. 
  38. Eulalio, Ana; Huntzinger, Eric; Nishihara, Tadashi; Rehwinkel, Jan; Fauser, Maria; Izaurralde, Elisa (1 јануари 2009 г). Deadenylation is a widespread effect of miRNA regulation. „RNA (New York, N.Y.)“ том  15 (1): 21–32. doi:10.1261/rna.1399509. ISSN 1469-9001. PMID 19029310. PMC: PMC2612776. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19029310. 
  39. Seto, Anita G.; Kingston, Robert E.; Lau, Nelson C. (1 јуни 2007 г). The Coming of Age for Piwi Proteins (на English). „Molecular Cell“ том  26 (5): 603–609. doi:10.1016/j.molcel.2007.05.021. ISSN 1097-2765. https://www.cell.com/molecular-cell/fulltext/S1097-2765(07)00322-X?_returnURL=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S109727650700322X?showall=true. 

Надворешни врски[уреди | уреди извор]