Прејди на содржината

Здравец (род)

Од Википедија — слободната енциклопедија
Здравец
Geranium dissectum
Научна класификација [ у ]
Царство: Растенија
клад: Скриеносеменици
клад: Евдикоти
клад: Розиди
Ред: Здравцовидни
Семејство: Здравци
Род: Здравец (род)
L.
Видови

Види список

Здравец (латински: Geranium) — род од 422 видови едногодишни, двегодишни и повеќегодишни растенија кои се општо познати како здравци. Тие се наоѓаат низ умерените области на светот и планините на тропските предели, со најголема разновидност во источниот дел на Средоземјето.[1]

Листовите со палматидни расцепи се широко кружни по облик. Цветовите имаат пет ливчиња и се обоени во бела, розова, виолетова или сина боја, често со својствени жили.[1] Здравецот расте во која било почва сè додека не е презаситена со вода.[2] Размножувањето е со полузрели резници во лето, со семе или со делење во есен или пролет.[3]

Здравецот го јадат ларвите на некои видови Lepidoptera, вклучувајќи го кафеавоопашестиот молец, молецот-дух и глушец-молецот. Најмалку неколку видови гераниуми се гинодиоични . [4] Видот Geranium viscosissimum (леплив здравец) се смета за прамесојаден.[5]

Име

[уреди | уреди извор]
Цветен дијаграм на градинарски хибрид од гераниум наречен „Ан Томсон“, кој прикажува 5 слободни чашки, 5 слободни ливчиња, 10 слободни плодни прашници и горен јајник кој се состои од 5 споени карпели, со 5 стилски гранки.

Латинското (научното) име на родот е изведено од старогрчкиот збор γέρανος (géranos) „жерав“. Македонското име „здравец“ произлегува доаѓа непосредно од зборот „здравје“. Во народната медицина постоело силно верување дека оваа билка буквално „носи здравје“ и дека речиси нема болест која не може да ја ублажи или излекува. Нејзините листови и корен се користеле за подобрување на крвната слика, смирување на воспаленија, лекување рани и проблеми со варењето.[6]

Опис

[уреди | уреди извор]

Морфологија

[уреди | уреди извор]

Претставниците на ова семејство се едногодишни, двегодишни или повеќегодишни тревести растенија. Нивниот подземен систем може да биде составен од тенки кончести корења, вретеновидно задебелени корења или пак од специфична подземна грутка. Листовите секогаш се снабдени со прилисници. Тие можат да бидат спирално распоредени или наспрамни, а по облик се пересто насечени или перести.[7]

Цвет

[уреди | уреди извор]

Соцветијата кај овие растенија се цимозни. Цветовите најчесто се групирани по два, при што делат една заедничка дршка сместена во пазувите на листовите или наспрам самите листови. Цветовите се правилни (актиноморфни) и 5-члени, составени од 5 слободни чашкини и 5 слободни венечни ливчиња. Прашничкиот апарат е составен од вкупно 10 прашници, од кои кај некои видови 5 можат да бидат стерилни, односно без антери (прашници). Столпчињата на толчникот се 5 на број.[7]

Плод

[уреди | уреди извор]

Плодникот кај семејството е натцветен и изграден од 5 карпели (плодни листови). При созревањето, надворешните плодни делови карактеристично се одделуваат од средишните сраснати делови на плодните листови и на тој начин механички ги отфрлаат семките. Притоа, семките остануваат обвиткани со својот базален дел. Во секој поединечен плоден дел се развива само по една семка.[7]

Одгледување

[уреди | уреди извор]

Голем број видови здравец се одгледуваат за хортикултурна употреба и за фармацевтски производи. Некои од почесто одгледуваните видови се:

Сите горенаведени видови се повеќегодишни и главно зимски отпорни растенија, одгледувани поради нивните привлечни цвеќиња и лисја. Тие се долговечни и повеќето имаат навика да растат насипно, со палматично лобусирано зеленило. Некои видови имаат раширени ризоми. Тие нормално се одгледуваат во делумна сенка до целосно сонце, во добро дренирани, но почви што држат влага, богати со хумус.[8] Други повеќегодишни видови одгледувани поради нивните цвеќиња и лисја се: Geranium argenteum, G. eriostemon, G. farreri, G. nodosum, G. procurrens, G. pylzowianum, G. renardii, G. traversii, G. tuberosum, G. versicolor, G. wallichianum и G. wlassovianum. Некои од нив не се отпорни на студ во ладни подрачја и се одгледуваат во специјализирани градини како што се карпести градини.[9] Здравецот „Johnson's Blue“ е хибрид помеѓу G. himalayense (југозападна Кина), со G. pratense (европски ливадски здравец).[10]

Одгледувани сорти

[уреди | уреди извор]
Крупен план на влажен здравец (веројатно „Џонсоново сино“)

Следните хибридни сорти ја добиле наградата за градинарски заслуги на Кралското хортикултурно друштво (другите сорти се наведени под името на нивниот вид - видете погоре):[11]

  • 'Ann Folkard'[12]
  • 'A. T. Johnson' (G. × oxonianum)[13]
  • 'Ballerina' [14]
  • 'Blue Cloud'[15]
  • Blue Sunrise='Blogold' (PBR) [16]
  • 'Brookside' [17]
  • 'Danny Boy'[18]
  • 'Dilys'[19]
  • 'Gypsy' (G. × lindavicum)[20]
  • 'Ivan' [21]
  • 'Mavis Simpson'[22]
  • 'Nimbus' [23]
  • 'Orion'[24]
  • Patricia='Brempat'[25]
  • Rothbury Gem='Gerfos'[26]
  • Rozanne='Gerwat'[27]
  • 'Russell Prichard'[28]
  • 'Sirak'[29]
  • 'Wageningen'[30]
  • 'Wargrave Pink' (G. × oxonianum)[31]

Галерија

[уреди | уреди извор]

Наводи

[уреди | уреди извор]
  1. 1 2 Allaby, Michael (26 August 2015). The Dictionary of Science for Gardeners: 6000 Scientific Terms Explored and Explained (англиски). Timber Press. ISBN 978-1-60469-483-3. Посетено на 5 April 2024.
  2. ↑ Tibballs, Geoff (2017-03-09). 100 Plants That Won't Die in Your Garden (англиски). Little, Brown Book Group. ISBN 978-1-4721-3800-2.
  3. ↑ Brickell, Christopher (2011-08-15). American Horticultural Society Encyclopedia of Plants and Flowers (англиски). Penguin. ISBN 978-0-7566-7508-0.
  4. ↑ Elzinga, Jelmer A.; Varga, Sandra (2017). „Prolonged stigma and flower lifespan in females of the gynodioecious plant Geranium sylvaticum“ (PDF). Flora. 226: 72–81. Bibcode:2017FMDFE.226...72E. doi:10.1016/j.flora.2016.11.007.[мртва врска]
  5. ↑ Spomer, George G. (1999). „Evidence of Protocarnivorous Capabilities in Geranium viscosissimum and Potentilla arguta and Other Sticky Plants“. International Journal of Plant Sciences (англиски). 160 (1): 98–101. doi:10.1086/314109. ISSN 1058-5893.
  6. ↑ „Здравец – исклучителна билка со широка примена“. Земјоделие. 28 септември 2022. Посетено на 16 јули 2026.
  7. 1 2 3 Мицевски, Кирил (2005). ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА, Том I, свеска 6. Скопје: МАНУ. стр. 1485. ISBN 9989-101-46-9 (св. 6) Проверете ја вредноста |isbn=: invalid character (help). Укажано повеќе од еден |pages= и |page= (help); |access-date= бара |url= (help)
  8. ↑ Phillips, Ellen; Colston Burrell, C. (1993), Rodale's illustrated encyclopedia of perennials, Emmaus, Pa.: Rodale Press, стр. 373–76, ISBN 978-0-87596-570-3
  9. ↑ Jelitto, Leo; Schacht, Wilhelm; Epp, Michael E.; Baumgardt (ed. and transl.), John Philip (1990), Hardy herbaceous perennials, 1, Portland, OR: Timber Press, стр. 260–64, ISBN 978-0-88192-159-5
  10. ↑ „Paghat's Garden“. Paghat.com. Архивирано од изворникот на 2014-10-26. Посетено на 2013-09-17.
  11. ↑ „AGM Plants - Ornamental“ (PDF). Royal Horticultural Society. July 2017. стр. 39. Посетено на 27 February 2018.
  12. ↑ „RHS Plant Selector Geranium 'Ann Folkard' AGM / RHS Gardening“. Apps.rhs.org.uk. Посетено на 5 April 2020.
  13. ↑ „RHS Plant Selector Geranium × oxonianum 'A.T. Johnson' AGM / RHS Gardening“. Apps.rhs.org.uk. Посетено на 5 April 2020.
  14. ↑ „Geranium (Cinereum Group) 'Ballerina'“. RHS. Посетено на 11 July 2020.
  15. ↑ „RHS Plantfinder - Geranium 'Blue Cloud'“. Посетено на 1 March 2018.
  16. ↑ „Geranium Blue Sunrise='Blogold' (PBR)“. RHS. Посетено на 11 July 2020.
  17. ↑ „Geranium 'Brookside'“. RHS. Посетено на 11 July 2020.
  18. ↑ „RHS Plantfinder - Geranium 'Danny Boy'“. Посетено на 2 March 2018.
  19. ↑ „RHS Plant Selector Geranium 'Dilys' AGM / RHS Gardening“. Apps.rhs.org.uk. Посетено на 2013-09-17.
  20. ↑ „RHS Plantfinder - G. × lindavicum 'Gypsy'“. Посетено на 1 March 2018.
  21. ↑ „Geranium 'Ivan'“. RHS. Посетено на 11 July 2020.
  22. ↑ „RHS Plant Selector Geranium 'Mavis Simpson' AGM / RHS Gardening“. Apps.rhs.org.uk. Посетено на 2013-09-17.
  23. ↑ „Geranium 'Nimbus'“. RHS. Посетено на 11 July 2020.
  24. ↑ „RHS Plant Selector Geranium 'Orion' AGM / RHS Gardening“. Apps.rhs.org.uk. Посетено на 2013-09-17.
  25. ↑ „RHS Plantfinder - Geranium Pattricia = 'Brempat'“. Посетено на 2 March 2018.
  26. ↑ „Geranium Rothbury Gem = 'Gerfos'“. RHS. Посетено на 14 July 2020.
  27. ↑ „RHS Plant Selector Geranium ROZANNE= 'Gerwat' PBR AGM / RHS Gardening“. Apps.rhs.org.uk. Посетено на 5 April 2020.
  28. ↑ „RHS Plantfinder - Geranium × riversleainum 'Russell Prichard'“. Посетено на 2 March 2018.
  29. ↑ „Geranium 'Sirak'“. RHS. Посетено на 14 July 2020.
  30. ↑ „Geranium × oxonianum 'Wageningen'“. RHS. Посетено на 11 July 2020.
  31. ↑ „RHS Plant Selector Results / RHS Gardening“. Apps.rhs.org.uk. Посетено на 5 April 2020.

Надворешни врски

[уреди | уреди извор]
Преземено од „https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=Здравец_(род)&oldid=5608830“