Забрзувач на честички

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Скица на електростатски Ван дер Графов генератор
Скица на Изинг/Видереова замисла за линиски забрзувач, кои користат осцилациони полиња (1928)

Забрзувач на честички — направа која користи електромагнетни полиња со цел да се придвижат наелектризирани честички до големи брзини и да ги задржи во добро обликувани зраци.[1] Големите забрзувачи на честички се познати по нивната употреба во честичната физика како судирачи (пр. LHC во ЦЕРН, RHIC во Брукхејвенската национална лабораторија, и Тевaтрон во Фермилаб). Другите видови на забрзувачи имаат најразлични примени, вклучувајќи и терапии за онколошки цели и како синхротронски светлински извор за изучување на физиката на кондензираната материја.Во моментов има повеќе од 30.000 забрзувачи кои се во употреба низ целиот свет.[2]

Постојат два основни вида на забрзувачи: електростатички и осцилаторни. Електростатичките забрзувачи користат статични електрични полиња за да ги забрзаат честичките (пр. катодната цевка кај постарите телевизори). Други примери се Кокрофт–Валтоновиот генератор и Ван де Графовиот Генератор. Електричниот пробив го спречува значајното создавање на кинетичка енергија во овие уреди. Осцилаторните забрзувачи, пак, ги користат електромагнетните полиња на радио фреквенциите со што се избегнува проблемот со пробивот. Овие забрзувачи се изградени во 1920-ите и се основа за сите современи замисли за забрзувачите.

Ролф Видере, Густав Изинг, Лео Силард, Доналд Керст и Ернест Лоренс се сметаат за пионери на ова поле поради создавањето на првиот линиски забрзувач[3], како што се бетатронот и циклотронот.

Бидејќи судирачите можат да дадат докази за структурата на субатомскиот свет, забрзувачите се честопати нарекувани атомски судирачи во 20тиот век.[4] покрај фактот дека повеќето забрзувачи (со исклучок на јонските) всушност придвижуваат субатомски честички, и овој поим е во употреба кога се зборува за забрзувачите на честичките воопшто.[5][6][7]


Употреба[уреди | уреди извор]

Зраководи кои водат од Ван де Графовиот генератор до различни опити, во подрумските простории во Жисјевиот универзитет во Париз.
Графиконски збирен приказ на индустриски забрзувачи на честички според нивната примена.
Кофлеровиот забрзувач на чстички кој денес е вон употреба во Вајцманов институт, Реховот, Израел.

Зраците од честичките со висока енергија се се употребуваат за основни и за применети истражувања во науките, воедно и во многу технички и индустриски полиња кои не се поврзани со основните истражувања. Пресметано е дека ширум светот постојат околу 30.000 забрзувачи . Од овие, само околу 1% се за истражувчки цели, кои имаат енергиии над 1 GeV, додека околу 44% се за радиотерапија, 41% за јонска имплантација, 9% за индустриско преработување и истражување, и 4% за био-медицински и други истражувања кои користат ниски енергиии. Графикот покажува анализа на бројот на индустриски забрзувачит споредн нивната примена.[8]Пресметките се засновани на статистички податоци од 2012 година, достапни преку различни извори, вклучувајќи создавање и информации за продажбата кои се објавени во презентации или маркетни анкети, воедно и податоци обезбедено од страна на неколку произведувачи.[9].

Високо енергетска физика[уреди | уреди извор]

Најголемите забрзувачи на честички со најголемите енергии на честичките се „Релативистичките Јонски Судирачи“ во Националната Лабораторија во Брукхавен, а најголемите Хадрон Судирачи се во CERN. Овие забрзувачи се користат во експерименталната физика на честички.

За основните прашања во динамиката и структурата на материјата, вселената , времето, физиката бара едноставни видови на интеракција за највисоките енергии. Овие типично бараат честички со големи енергии, и интеракции на најпростите видови на честички: лептони(позитрони и електрони) фотони,глуони,кваркови и сл. Бидејќи изолираните кваркови се недостапни за експерименти, најпростите достапни експерименти вклучуваат интеракции на најпрво лептони меѓу себе, но и лептони со нуклеони кои се составени од кваркови и глуони. За да се проучат сударите на кварковите едни со други, научниците се потпираат на сударите на нуклеоните, кои на висока енергија може да бидат сметани за интеракции на кварковите и глуконите од кои тие се составени. Според тоа честични физичари се стремат да употребуваат машини со што создаваат зраци на електрони , позитрони, протонии и антитрони, со што има интеракција помеѓу себе или со наједноставните јадра за највисоки можни енергии. Нуклеарни физичари и космолози користат зраци од голи атомски јадра, без елетрони за да ја истражат структурата, интеракците и својствата на самите јадра и на згуснатаата материја на екстрено високи температури и густини, како што веројатно се случиле и при првите моменти на Big Bang. За овие истражувања најчесто се користат тешки јадра на атоми како злато или челик на високи енергии. 

Синхотроно зрачење[уреди | уреди извор]

Покрај тоа што се од основен интерес, електроните со високи енергиии можат да оддадат сјајни и кохерентни зраци од фотони со висока енергијра преку синхотроното зрачење, кои што имаат бројни употреби во изучувањето на атомската структура, хемијата, физиката на кондензираната материја, биологијата и технологијата. Примери за вакво зрачење ЕПСЗ во Гренобл, Франција, кој неодамна бил употребен за добивање на тридимензионални слики на инсект заробени во килибар.[10] Па од овие причини има голема побаувачка на електронски забрзувачи со средна енергртска јачина (GeV) и голем интензитет.

Нискоенергетски машини и честична терапија[уреди | уреди извор]

Секојдневен пример за забрзувачи на честици се катодните цевки кои се наоѓаат во телевизорите и рендген генераторите. Овие забрзувачи за кои е потребна мало количевство енергија користат еден пар на електроди со полнеж од неколку илјади волти помеѓу нив. Во секој рендген генератор, метата е еден од електродите. Најчесто забрзувач на честици со мало количевство енергија се нарекува имплантер на јони и се користи во производството на вградени кола.

При помали енергии, зраците на забрзаните nuclei се користат во медицината за третман на рак.

Едностепен 2 MeV Ван де Графов забрзувач од 1960-ите, на сликата прикажан при сервисирање.

Електростатични забрзувачи на честички[уреди | уреди извор]

Историски, првите забрзувачи користеле едноставна технологија на статичен висок напон кој ги забрзувал честичките. Наелектризираните честички се забрзувале преку вакуумски цевки со електроди на нивните краеви, меѓу кои постоела статичка потенцијална разлика. Бидејќи честичките минуваат само еднаш низ потенцијалната разлика, излезната енергија е ограничена од напонот на машината. Иако овој метод е многу користен и денес, електростатичните забрзувачи се најпогодни за пониски енергетски изучувања поради ограничувањата на напонот од околу 1MV за машините со воздушна изолација, или 30MV за забрзувачите потопени во резервоар со гас под притисок со висока диелектрична сила, како на пример кај сулфур хексафлуоридот. Во двојните забрзувачи, потенцијалот се користи двапати за да ги забрза честичките со менување на полнежот на честичките во внатрешноста на терминалот. Ова е можно со забрзувањето на атомските јадра користејќи анјони (негативно наелектризирани јони), а потоа со пропуштање на зракот низ тенка фолија да ги се одвојат електроните од анјоните во внатрешноста на високонапонскиот терминал, претворајќи ги во катјони (позитивно наелектризирани честички), кои исто така се забрзуваат при напуштањето на терминалот.

Двата главни видови на електростатички забрзувачи се Кокфорт-Волтоновиот забрзувач, кој користи напонски намножувач со диоден кондензатор за да произведе висок напон, и Ван де Графовиот забрзувач, кој користи подвижен појас од ткаенина кој го пренесува полнежот до високонапонската електрода. Иако електростатичките забрзувачи ги забрзуваат честичките линиски, поимот за линиски забрзувач почесто се користи за забрзувачи кои создаваат осцилирачки наместо статични електрични полиња.

Забрзувачи со осцилаторни полиња[уреди | уреди извор]

Поради голем напон, со цел да се забрзаат честиците до поголеми енергии, се применуваат извори кои имаат поголеми извори на напон. Електродите можат да бидат наместени ни да забрзуваат честици во еден ред или круг зависно од тоа дали честиците се предмет на магнетното поле додека тие се забрзуваат, предизвикувајќи нивните траектории да се забрзуваат.

Линиски забрзувачи на честички[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Линиски забрзувач на честички.
Modern superconducting radio frequency, multicell linear accelerator component.

Линеарните забрзувачи користат низа на дискови на кои се нанесува алтернативно поле со енергија. Како што честиците се доближуваат до дисковите, тие се забрзуваат од страна на спротивен полнеж нанесен на дискот. При преминување на дупка во дискот, поларноста се менува така што дискот започнува да ги одбива и тие се забрзуваат кон следниот диск. Нормално тек на неколку честици се забрзува и затоа претпазливо регулиран AC полнеж се нанесува на секој диск континуирано со цел да се повторат процесите.

Линеарните забрзувачи често се применуваат во медицината и радиотерапијата.

Кружни или циклични забрзувачи[уреди | уреди извор]

Во кружните забрзувачи, честичките се движат во круг додека не добијат доволно енергија. Патеката на честичките се искривува во форма накруг користејќи магнети. Предноста на кружните забрзувачи е што кај нив е можно постојано забрзување.

Зависно од енергијата и честичките кои се забрзуваат, кружните забрзувачи имаат голема недостиг со тоа што честичките емитуваат Depending on the energy and the particle being accelerated, synchrotron радијација. Кога некоја честичка е забрзана таа емитува електромагнетна радијација и секундарна емисија. Како честичка која се движи во круг постојано се забрзува кон центарот на кругот, таа постојано емитува радијација кој тангентата на кружницата. Оваа радијација се нарекува synchroton light и зависи диркетно од масата на честичката која се забрзува. Поради ова многу електрони со голема енергија се движат во линија.

Бидејќи според специјалната теорија на релативност материјата секогаш се движи поспоро од светлината во вакуум, во забрзувачи со висока енергија, како што се зголемува енергијата честичките се приближуваат кон брзината на светлината како лимит, но никогаш не ја достигнуваат.

Циклотрони[уреди | уреди извор]

Lawrence's 60 inch cyclotron, with magnet poles 60 inches (5 feet, 1.5 meters) in diameter, at the University of California Lawrence Radiation Laboratory, Berkeley, in August, 1939, the most powerful accelerator in the world at the time. Glenn T. Seaborg and Edwin M. McMillan (right) used it to discover plutonium, neptunium and many other transuranic elements and isotopes, for which they received the 1951 Nobel Prize in chemistry.
Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Циклотрон.

Најраните функционални забрзувачи биле циклотроните, создадени во 1929 од страна на Ернсет Лоренц во универзитетот на Калифорнија, Беркли. Циклотроните имаат еден пар дискови во форма на буквата Д латинично за да ги забрзуваат честиците, и еден диполен магнет за да ја искриви нивната траекторија во циркуларна орбита.

Циклотроните достигнуваат лимит поради релативистичките ефекти каде што честиците ефективно стануваат помасивни, затоа циклотроновата фриквенција се десинхронизира со забрзувачкиот RF. Поради ова простите циклотрони можат да забрзуваат протони до енергија од околу 15 милиони електрон волти. Доколку се забрзуваат повеќе, зракот би продолжил да се проширува до поголем радиус но честиците повеќе нема да можат да добиваат доволно брзина за да извршат цел круг.

A magnet in the synchrocyclotron at the Orsay proton therapy center
Crystal Clear app xmag.svg Главни статии: „Синхроциклотрон“ и „Изохрон циклотрон.

Синхроциклотрони и изохрони циклотрони.

Main articles: Synchrocyclotron and Isochronous cyclotron

Магнет во синхроциклотрон во Orsay proton terapy center.

Класичен циклотрон може да биде модифициран за да се зголеми лимитот на неговата енергија. Историски првиот пристап бил синхроциклотронот, кој ги забрзува честичките во групи. Користи константно магнетно поло , но го намалува полето на фреквенција за да се зачуваат честичките како што се завртуваат кон надвор, со што се едначат со нивната фреквенција која зависи од нивната маса.

Вториот пристам кон проблемот на забрзување на релативистички честички е изохрониот циклотрон. Со таква структура, полето чија фреквенција се зголемува се оддржува константна за сите енергии со обликување на магнетните полови со цел да се зголеми радиусот на магнетното поле. Со ова сите честички се забрзуваат во изохронои временски интервали. Честички со висока енергија патуваат помало растојание во секоја орбита во која што би патувале во класичен циклотрон, така што остануваат во тек со полето кое забрзува. Предноста кај изохрониот циклотрон е што може да пренесува зраци со поголем просек на интензивност, што е корисно за некои апликации. Главната слабост е големината и цената на магнетот, и тежината во достигнување на високи вредности на магнетото поле.

Бетатрони[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Бетатрон.

Друг тип на забрзувач, направен во 1940 за забрзување електрони е Бетатрон, концепт кој потекнува од Германскиот научник Ролф Видерое. Овие машини, како синхротрони користат магнети во форма на крофна ос циклично поле во форма на Б латинично.

Синхотрони[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Синхотрон.
Aerial photo of the Tevatron at Fermilab, which resembles a figure eight. The main accelerator is the ring above; the one below (about half the diameter, despite appearances) is for preliminary acceleration, beam cooling and storage, etc.

За да се достигнат големи енергии, со релативистичка маса која се доближува до масата на честичките, потребно е да се користи синхротрон. Синхротрон е забрзувач каде честиците се забрзуваат во прстен со постојан радиус. Предност пред циклотроните е тоа што магнетното поле е потребно да е присутно само над регионот над орбитата на честиците, која што е помала од онаа на прстенот.

Бидејќи momentum се зголемува за време на забрзувањето, потребно е да се зголеми магнетото поле Б пропорционално со цел да се задржи константното искривување на орбитата. Како последица синхротроните не можат да забрзуваат честици постојано, додека циклотроните можат, но мораат да дејствуваат циклично.

Во модерните synchrotrons, зракот е мал и магнетското поле не ја покрива зелата област на орбитата на честичката како што го прави тоа во циклотрон, затоа неколку неопходни функции можат да бидат применети. Наместо еден огромен магнет, се користи еден ред од стотици магнети, кои се затворени во вакуум. Дозајнот на синхротроните бил откриен во 50 тите години на дваесетиот век со откривањето на strong focusing концепт.[11][12][13] Фокусирањето на зракот се ракува независно со специјализирани quadrupole magnets, каде самото забрзување е придружено од различни RF sections. Исто така не е задолжително цикличните машини да бида циркуларни.

Segment of an electron synchrotron at DESY
Electron synchrotrons[уреди | уреди извор]

Циркуларните забрзувачи на електрони се помалку се применувале во времето кога бил создаден SlAC линеарниот забрзувач на честички, поради загубата на нивните синхротрони тие се сметали за поголем трошок но и поради интензитетот на зракот кој што бил помал за разлика од линеарните машини. Корнеловиот Електрон Синхротрон бил изграден во 1970 и бил првиот во серија на циркуларни синхротрони кои користеле високи енергии создадени за фуданемталната честична физика.

Скалдишни прстени[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Складишен прстен.

За некои апликации. користно е да се складира зракот во честици со голема енергија, без понатамошно забрзување. Ова е особено точно за colliding beam accelerators, каде два зраци кои се движат во спротивна насока се направени да се судрат еден во друг, со огромно зголемување на енергија. Бидејќи релтивно малку судири се случуваат на секој премин преку раскрсницата, вообичаено е прво да се забрзаат зраците до посакуваната енргија, за подоцна да бидат складирани во складишни прстени, кои се неопходни за синхротроните магнети.

Синхотрони извори на зрачење[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Синхотрони светлиснки извори.

Некои циркуларни забрзувачи се направени со цел да генерираат радијација како рендген зраци наречена синхротрона радијација.

Синхротроната радијација посилно се емитува од полесни честици, затоа овие забрзувачи се забрзувачи на електрони.

FFAG забрзувачи[уреди | уреди извор]

Забрзувачи со фиксирано поле се забрзувачи кои комбинирани со силен фокус му дозволуваат на зракот да биде затворен во тесен прстен, се додаток на идеата за изохронс циклотрон која почесто е во развој.

Историја[уреди | уреди извор]

Првиот циклотрон на Ернест Лоренц бил само 4 инчи (100мм) во дијаметар. Подоцна, во 1939, тој направил машина која се протегала 60 инчи во дијаметар.

Првиот циклотрон на Алекс Аранго бил осамо 4 инчи во дијаметар. Подоцна во 1939 тој создал машина со дијаметар од 60 инчи, а подоцна планирал и до 184 инчи во дијаметар во 1942 која била превземена за сепарација на ураниумски изотопи за време на Втората Светска Војна.

Првиот голем протон synchrotron бил Cosmotron во Brookhaven National Laboratory, кој ги забрзувал протоните до околу 3 GeV (1953–1968). Bevatron at Berkeley, завршен во 1954, бил дизајниран конкретно за забрзување на протони со доволна енергија за да создаде антипротони, и да ја потврди particle-antiparticle symmetry на природата. Синхротронот во Брукхавен бил најголемиот синхротрон со alternating gradient, силно фокусирачки магнети кои значително ја намалуваат потребниот отвор на зракот, и кореспондира со големината и цената на магнетите. Протон синхротронот изграден во CERN бил првиот голем Европски забрзувач на честички.

Линеарниот забрзувач на честички во Стенфорд започнал да функционира во 1966 со забрзување на честички до 30 GeV во должина од 3км, закопан во тунел и powered од стотици големи клисторни. Сеуште ова е најголемиот линеарен забрзувач кој постои и е надограден со прстени за скалдирање. Исто така е извор на рендген зраци.

Фермилаб Теватрон има прстен со пат на зракот од 6.4 км. Добил неколку надоградби, и функционира како судирач на протони со антипротони се додека не бил затворен поради намалување на буџетот во Септември 2011 година. Најголемиот кружен забрзувач изграден бил LEP синхротронот на CERN со волумен од 26.6 километри, кој бил судирач на електрони и позитрони. Достигнувал енергија до 209 GeV пред да биде расклопен во 2000 со цел подземниот тунел да биде искористен за Хадрон Судирачот. Ова е судирач на протони, и е моментално најголемиот во светот и достигнува највисоки енергии, се очекува да достигне до 14 TeV од зрак.

Цели и детектори[уреди | уреди извор]

Аутпутот на забрзувачот на честици генерално може да биде насочен кон линиите на експерименти, по еден во даден момент, со помош на електромагнет. Ова овозможува да се оперира со повеќе експерименти без потреба од преместување на работите или целосно исклучување на зракот на забрзувачот. Освен за синхротроните извори на радијација, намената на забрзувачот е да генрерира честици со голема енергија за интеракција на материјата.

Најчесто има фиксирана целм како што е фосфорот во задниот дел на екрано на цевка во телевизор или парче ураниум во забрзувач дизајниран како извор на неутрони.

За синхротроните, состојбата е покомплексна. Честиците се забрзуваат до посакуваната енергија. Потоа, диполен магнет се користи за се пренасочат честиците од циркуларната синхротона цевка кон метата.

Варијација која често се користи во particle physics research е судирувачот. Два циркуларни синхротрони се вградени најчесто еден врз друг и ги користат истите магнети. Неколку честички патуваат во спротивни насоки околу двата забрзувачи и се судираат во раскрсници помеѓу нив. Ова може да предизвика масовно зголемување на енергијата, за разлика од оние каде целта е фиксна, енергијата потребна да се создадат нови честици е пропорционална на коренот од енергијата на зракот.

Високи енергии[уреди | уреди извор]

A Livingston chart depicting progress in collision energy through 2010. The LHC is the largest collision energy to date, but also represents the first break in the log-linear trend.

Моментално сите забрзувачи со голема енергија се кружни колајдери.

За кружните забрзувачи на електрони, лимитот е поставен според загубата на радијација на synchrotron и новата генерација на линеарни забрзувачи ке биде 10 пати поголема од сегапната должина. Пример за таква генерација е забрзувачот на електрони долг 40км кој треба да биде конструиран помеѓу 2015-2020.

Се претпоставува дека plasma wakefield acceleration во форма на електронски зрак можеда овозможи забележливи зголемувања во ефикасноста над RF забрзувачите за времетраење од две до три децении.Во плазма wakefield забрзувачите, дупката во зракот е исполнета со плазма наместо вакуум. Мал пулс на електрони или ласер ги влече честичките кои се забрзуваат. Пулсот ја нарушува плазмата, предизвикува наелектризирани честички во плазмата да се интегрираат и да се придвижат кон задниот дел од неколкуте честички кои се забрзуваат. Овој процес пренесува енергија до честичките со што се забрзуваат повеќе, и продолжуваат се додека пулсот е кохерентен.[14]

Создавање на црни дупки и јавна безбедност[уреди | уреди извор]

Во иднина, можноста за создавање црна дупка со голема енергија во забрзувачите ќе се зголеми ако одредени претпоставки од суперстриг теоријата се точни. Ова и други можности доведоа до јавни безбедносни загрижувања што беа распространето пријавени во конекција со ЛХЦ што започнаа да работат во 2008.Различни опасни сценарија биле оценети како без мозна опасност од ЛХЦ групата за проценувачње на безбедност.Ако црните дупки се создадени, теоретички е предвидено дека толку мали црни дупки би требало да исчезнат во брзо време со Bekenstein-Hawking радијацијата, но не е доказано со експеримент.Ако колајдерите мозат да направат црни дупки,козмичките зраци(поточно ултра-високо енергетските козмички зраци, УХЕРЦРс) би требало да ги прават за еони, но тие тек сега би повредиле некого.Се шпекулирало дека за да се конзервира енергија и моментум,сите црни дупки создадени во спој меѓу УХЕЦР и локална честичка, би биле создадени во двизенје на релативна брзина со помош на Земјата, и би требало да излезе во вселената,додека пак нивното забрзување и растење ке биде многу споро,додека црните дупки се создаваат во колајдерите(со компоненти од иста маса) би имале шанса да имаат брзина помала од брзината на земјата за исфрлање, 11.2км/с, и би било доволно да го фати и последователниот раст.Во какви и да е сценарија спојот на УХЕЦР со белите џуџиња и неутронските ѕвезди би воделе до нивно рапидно уништување,но овие тела се гледани како чести астрономски тела.На тој начин ако стабилните микро црни дупки се создадени, тие мора да растат премногу споро за да создадат некакви забележливи микроскопски ефекти во животниот тек на соларниот систем.

Поврзано[уреди | уреди извор]

Портал „Физика

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Livingston, M. S.; Blewett, J. (1969). Particle Accelerators. New York: McGraw-Hill. ISBN 1-114-44384-0. 
  2. Witman, Sarah. „Ten things you might not know about particle accelerators“. Symmetry Magazine. Fermi National Accelerator Laboratory. http://www.symmetrymagazine.org/article/april-2014/ten-things-you-might-not-know-about-particle-accelerators. конс. 21 април 2014. 
  3. Pedro Waloschek (ed.): The Infancy of Particle Accelerators: Life and Work of Rolf Wideröe, Vieweg, 1994
  4. six Million Volt Atom Smasher Creates New Elements. „Popular Mechanics“: 580. April 1935. http://books.google.ca/books?id=lNsDAAAAMBAJ&pg=PA580&dq=%22Six+Million+Volt+Atom+Smasher+Creates+New+Elements%22. 
  5. Higgins, A. G.. „Atom Smasher Preparing 2010 New Science Restart“, U.S. News & World Report, 18 декември 2009.
  6. Cho, A. (June 2, 2006). Aging Atom Smasher Runs All Out in Race for Most Coveted Particle. „Science“ том  312 (5778): 1302. doi:10.1126/science.312.5778.1302. 
  7. „Atom smasher“. American Heritage Science Dictionary. Houghton Mifflin Harcourt. 2005. стр. 49. ISBN 978-0-618-45504-1. 
  8. Feder, T. (2010). Accelerator school travels university circuit. „Physics Today“ том  63 (2): 20. doi:10.1063/1.3326981. Bibcode2010PhT....63b..20F. http://controls.als.lbl.gov/als_physics/Fernando/FSannibaleWebSite/Teaching/USPAS/USPASHighLights/PhysiscsTodayUSPAS_Feb2010.pdf. 
  9. Hamm, Robert W.; Hamm, Marianne E. (2012). Industrial Accelerators and Their Applications. World Scientific. ISBN 978-981-4307-04-8. http://www.worldscientific.com/worldscibooks/10.1142/7745. 
  10. Amos, J.. „Secret 'dino bugs' revealed“, BBC News, 1 април 2008 (конс. 11 септември 2008).
  11. Courant, E. D.; Livingston, M. S.; Snyder, H. S. (1952). The Strong-Focusing Synchrotron—A New High Energy Accelerator. „Physical Review“ том  88 (5): 1190–1196. doi:10.1103/PhysRev.88.1190. Bibcode1952PhRv...88.1190C. 
  12. Blewett, J. P. (1952). Radial Focusing in the Linear Accelerator. „Physical Review“ том  88 (5): 1197–1199. doi:10.1103/PhysRev.88.1197. Bibcode1952PhRv...88.1197B. 
  13. „The Alternating Gradient Concept“. Brookhaven National Laboratory. http://www.bnl.gov/bnlweb/history/focusing.asp. 
  14. Wright, M. E. (April 2005). Riding the Plasma Wave of the Future. „Symmetry Magazine“ том  2 (3): 12. http://www.symmetrymag.org/cms/?pid=1000091. 

Надворешни врски[уреди | уреди извор]