Прејди на содржината

Жолтика

Од Википедија — слободната енциклопедија
Жолтика
Berberis darwinii
Berberis thunbergii
Научна класификација [ у ]
Царство: Растенија
клад: Скриеносеменици
клад: Евдикоти
Ред: Лутиковидни
Семејство: Жолтики
Род: Жолтика
L.
Типски вид
Berberis vulgaris
L.
Species

Список на видови жолтики

Жолтика (науч. Berberis) [1][2] — голем род на листопадни и зимзелени грмушести растенија[3] со должина од 1 до 5 метри, која се среќава низ умерените и суптропските региони на светот (освен Австралија). Разновидноста на видовите е најголема во Јужна Америка и Азија, но автохтони видови се појавуваат и во Европа, Африка и Северна Америка. Исто така жолтиката расте и во Македонија.[3]

Најпознатиот вид жолтики е типот B.vulgaris (кисел трн), која е честа појава во Европа, Северна Африка, Блискиот Исток и Средна Азија; исто така е широко распространета во Северна Америка. Дополнително, B. aquifolium е државниот цвет на сојузната американска држава Орегон.

Опис

[уреди | уреди извор]

Родот Berberis има диморфни изданоци: долги изданоци кои ја формираат структурата на растението и само кратки изданоци долги 1 до 2 милиметри. Многу видови имаат трнови на изданоците и по сите рабови на листовите. [4] Листовите на долгите изданоци не се фотосинтетски, собрани во снопчиња во пазувите на единични или тројни трнови[3][5] и се долги 3 до 30 милиметри. Пупката на секој трнлив лист потоа развива краток изданок со неколку нормални, фотосинтетски лисја. Овие лисја се долги 11 до 10 сантиметри, едноставни и цели или со бодликави рабови. Единствено на млади садници се развиваат лисја на долгите изданоци, при што возрасниот тип на лисје се развива откако младото растение ќе наполни 1-2 години.

Многу листопадни видови, како што се Berberis thunbergii и B. vulgaris, се познати по нивната привлечна розова или црвена есенска боја. Кај некои зимзелени видови од Кина, како што B. candidula и B. verruculosa, долните страни на листовите се брилијантно бели, карактеристика што се цени хортикултурно. Некои хортикултурни варијанти на B. thunbergii имаат темноцрвени до виолетови лисја. Како што е B. thunbergii f. atropurpurea, [6] и B. thunbergii f. atropurpurea (темно виолетова нана). [7]

Цветовите се жолти и се групирани поединечно или во гроздови соцветија[3] до 20 на една цветна глава. Тие се жолти или портокалови, долги од 3 до 6 милиметри, чашките обично се шест, ретко три или девет и има шест ливчиња во наизменични спирали од по три, чашките обично обоени како ливчињата. Ливчињата на перијантот се 12 на број, прашниците 6, антерите се отвараат со 2 капаќиња а плодникот има широк жиг.[3] Плодот е мала бобинка кој е долг 5 до 15 милиметри, зрели црвени или темно сини, често со розова или виолетова восочна површинска обвивка; кај некои видови, тие може да бидат долги и тесни, но се сферични кај други видови.

Некои автори ги сметаат сложенолисните видови како припадници на различен род, Махонија. Нема конзистентни разлики помеѓу двете групи освен перката на листот (Berberis sensu stricto изгледа дека има едноставни листови, но тие всушност се сложени со еден лист; тие се нарекуваат „унифолиолни“ [8]), и голем број на ботаничари претпочитаат да ги класифицираат сите овие растенија во еден род жолтики. Сепак, филогенетското испитување на ДНК ги задржува двата одделни рода, со тоа што појаснува дека унифолиолно-лисната Berberis ss е изведена од парафилетска група грмушки што носат импариперни зимзелени листови, кои трудот потоа ги дели на три рода: Mahonia, Alloberberis (порано дел од Mahonia Horridae) и Moranothamnus (порано Berberis claireae); потврдува дека широко ограничениот Berberis (т.е. вклучувајќи ги Махонија, Alloberberis и Moranothamnus) е монофилетичен. [9]

Екологија

[уреди | уреди извор]

Видовите жолтики се користат како храна од страна на ларвите на некои видови пеперуги, вклучувајќи ги молците Pareulype berberata и шарениот мопс (Eupithecia exiguata).

Видовите можат да го инфицираат стеблото на пченицата кое е сериозна габична болест на пченицата и сродните зрна. [10] Berberis vulgaris (киселиот трн) и Berberis canadensis (канадската жолтика) служат како алтернативни видови домаќини на одговорната 'рѓа, габата Puccinia graminis. Поради оваа причина, одгледувањето на Berberis vulgaris е забрането во многу области, а увозот во Соединетите Американски Држави е забранет. Северноамериканскиот B. canadensis, роден во Апалачките Планини и Средниот Запад на САД, бил речиси искоренет поради оваа причина и денес ретко се среќава, со најголем број преостанати појави во планините на Вирџинија.

Некои видови стануваат синвазивни кога се садат надвор од нивните автохтони области, вклучувајќи ги B. darwinii и B. canadensis во Нов Зеланд (каде што денес е забранета продажба и размножувањето), како и B. vulgaris и зеленолистен B. thunbergii во поголемиот дел од источниот дел на САД.

Јапонската жолтика се смета за инвазивно растение во 32 американски држави. Отпорна е на елени поради својот вкус и е омилена како засолниште за крлежи способни да пренесат лајмска болест. [11]

Одгледување

[уреди | уреди извор]

Неколку видови жолтики се претпочитаат како градинарски грмушки, одгледувани поради карактеристики како што се украсни лисја, жолти цветови или црвени или сино-црни бобинки. Бројни сорти и хибриди се избрани за користење во градината. Нискорастечките растенија исто така најчесто се садат како пешачки бариери. Повисоките видови се ценети за спречување на криминал; бидејќи се густи и многу бодликави, тие се ефикасни бариери за крадци; соодветно на тоа, тие може да се садат под ранливи прозорци и да се користат како жива ограда. Голем број на видови се отпорни на предаторство од елени.

Видовите што се одгледуваат вклучуваат:

Следните хибридни селекции ја добиле наградата за градинарски заслуги на Кралското хортикултурно друштво:

  • B. 'Georgei'[12]
  • B. × lologensis (Кралица на кајсијата)[13]
  • B. × media „Црвен скапоцен камен“[14]
  • B. × stenophylla „Коралина Компактa“[15]
  • B. × stenophylla „златна жолтика“[16]

Употреба

[уреди | уреди извор]

Кулинарство

[уреди | уреди извор]
Крцкави проколи со жолтика одозгора

Berberis vulgaris расте диво во поголемиот дел од Европа и Западна Азија. Произведува големи култури на јастиви бобинки, богати со витамин Ц, но со остар кисел вкус. Во Европа, со векови бобинките се употребувале за кулинарски цели исто како што се користи кората од цитрус. Земјата во која се користат најмногу е Иран, каде што се нарекуваат zereshk (زرشک) на персиски јазик. Бобинките се вообичаени во персиската кујна во јадења со ориз, како што се зерешк поло (јадење ориз зготвено на персиски начин со качунка и жолтика, често послужено со пилешко) и мораса поло (буквален превод „ориз со скапоцени камења“, раскошно јадење од ориз со жплтика и парчиња ф'стаци, бадем и кора од портокал) и како арома за живина. Поради нивниот кисел вкус, понекогаш се готват со шеќер пред да се додадат во персискиот ориз. Иранските пазари продаваат сушен зерешк. Поради нивната ограничена достапност, специјализираните услови за одгледување и сложеноста на процесот на берба, тие се сметаат за скапи и затоа се служат во најдобрите персиски јадења. Во Русија и Источна Европа, понекогаш се употребува во џемови како извор на пектин (особено со мешани бобинки). Екстракт од жолтика е вообичаена арома за безалкохолни пијалоци, бомбони и слатки.

Berberis aquifolium (орегонско грозје) традиционално се јадело во мали количини од страна на домородните народи на северозападниот брег на Тихиот Океан во Северна Америка. [17] [18]

Berberis microphylla и Berberis darwinii (и двата познати како calafate и michay) се два вида што се наоѓаат во Патагонија во Аргентина и Чиле. Нивните јадливи виолетови плодови се користат за џемови.

Традиционална медицина и несакани ефекти

[уреди | уреди извор]

Сувиот плод на B. vulgaris се употребува во билкарството. Хемиските состојки вклучуваат изохинолински алкалоиди, особено берберин. Целосен список на фитохемикалии бил составен и објавен во 2014 година. [19] Безбедноста на употребата на берберин за која било состојба не е соодветно дефинирана со висококвалитетни клинички истражувања. [20] Неговиот потенцијал за предизвикување несакани ефекти е висок, вклучително и несакани заемни дејства со лекови на рецепт, намалувајќи го наменетиот ефект на воспоставените терапии. Гадење, повраќање, дијареја, вртоглавица и несвестица се можни ефекти, особено со високи дози. Особено е небезбеден за употреба за време на бременост.

Други употреби

[уреди | уреди извор]

Историски гледано, жолтата боја се извлекува од стеблото, коренот и кората.

Трњето од грмушката се употребувало за чистење на антички златни монети, бидејќи е доволно меко за да не ја оштети површината, туку да ја отстрани корозијата и остатоците. [21]

Киселите млади листови понекогаш се џвакаат за освежување. [22]

Во културата

[уреди | уреди извор]

Ова растение од Орегон е државниот цвет на Орегон. [23]

Галерија

[уреди | уреди извор]

Наводи

[уреди | уреди извор]
  1. ↑ English Names for Korean Native Plants (PDF). Pocheon: Korea National Arboretum. 2015. стр. 371. ISBN 978-89-97450-98-5. Архивирано од изворникот (PDF) на 25 May 2017. Посетено на 26 January 2017 – преку Korea Forest Service.
  2. ↑ Wedgwood, Hensleigh (1855). „On False Etymologies“. Transactions of the Philological Society (6): 66.
  3. 1 2 3 4 5 Мицевски, Кирил (1993). Флора на Република Македонија. Том I св.2. Скопје: Македонска академија за науките и уметностите. стр. 153. |access-date= бара |url= (help)
  4. ↑ „Berberis fremontii in Flora of North America @ efloras.org“. www.efloras.org.
  5. ↑ Stace, C. A. (2010). New Flora of the British Isles (Third. изд.). Cambridge, U.K.: Cambridge University Press. стр. 96. ISBN 9780521707725.
  6. ↑ „RHS Plantfinder – Berberis thunbergii f. atropurpurea 'Admiration'“. Royal Horticultural Society. Посетено на 21 January 2018.
  7. ↑ „RHS Plantfinder – Berberis thunbergii f. atropurpurea 'Atropurpurea Nana'“. Royal Horticultural Society. Посетено на 21 January 2018.
  8. ↑ Pabón-Mora, Natalia; González, Favio (2012). „Leaf development, metamorphic heteroblasty and heterophylly in Berberis s. l. (Berberidaceae)“. The Botanical Review. 78 (4): 463–489. Bibcode:2012BotRv..78..463P. doi:10.1007/s12229-012-9107-2.
  9. ↑ Yu, Chih-Chieh; Chung, Kuo-Fang (1 December 2017). „Why Mahonia? Molecular recircumscription of Berberis s.l., with the description of two new genera, Alloberberis and Moranothamnus“. Taxon. 66 (6): 1371–1392. Bibcode:2017Taxon..66.1371Y. doi:10.12705/666.6.
  10. ↑ „Biologists Spot First UK Case Of An Ancient Crop Disease In Six Decades“. 15 February 2018.
  11. ↑ „You're less likely to get a tick bite if you steer clear of these spots“. 11 May 2018.
  12. ↑ „RHS Plant Selector Berberis 'Georgei' AGM / RHS Gardening“. Apps.rhs.org.uk. Посетено на 2020-04-17.
  13. ↑ „RHS Plant Selector Berberis × lologensis 'Apricot Queen' AGM / RHS Gardening“. Apps.rhs.org.uk. Посетено на 2020-04-17.
  14. ↑ „RHS Plant Selector Berberis × media 'Red Jewel' AGM / RHS Gardening“. Apps.rhs.org.uk. Архивирано од изворникот на December 24, 2012. Посетено на 2013-04-07.
  15. ↑ „RHS Plant Selector Berberis × stenophylla 'Corallina Compacta' AGM / RHS Gardening“. Apps.rhs.org.uk. Посетено на 2020-04-17.
  16. ↑ „RHS Plant Selector Berberis × stenophylla Lindl. AGM / RHS Gardening“. Apps.rhs.org.uk. Посетено на 2020-04-17.
  17. ↑ Spellenberg, Richard (2001). National Audubon Society Field Guide to North American Wildflowers: Western Region (rev. изд.). Knopf. стр. 410–11. ISBN 978-0-375-40233-3.
  18. ↑ Pojar, Jim; MacKinnon, Andy, уред. (1994). Plants of Coastal British Columbia: including Washington, Oregon & Alaska, rev. ed. Vancouver: Lone Pine Publishing. стр. 95. ISBN 978-1-55105-532-9.
  19. ↑ Saeidnia, Soodabeh; Gohari, Ahmadreza; Kurepaz-Mahmoodabadi, Mahdieh; Mokhber-Dezfuli, Najmeh (2014). „Phytochemistry and Pharmacology of Berberis Species“. Pharmacognosy Reviews. 8 (15): 8–15. doi:10.4103/0973-7847.125517. PMC 3931204. PMID 24600191.
  20. ↑ „Barberry“. Drugs.com. 10 February 2025. Посетено на 21 August 2025.
  21. ↑ Weiss, Daniel (July–August 2017). „From the Trenches“. Archaeology. 70: 9–22. JSTOR 26348971.
  22. ↑ Angier, Bradford (1974). Field Guide to Edible Wild Plants. Harrisburg, PA: Stackpole Books. стр. 28. ISBN 0-8117-0616-8. OCLC 799792.
  23. ↑ „State Symbols: Dance to Hops - Flower, State“. Oregon Blue Book. Oregon Secretary of State. 2021. Посетено на 10 May 2021.

Надворешни врски

[уреди | уреди извор]
Преземено од „https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=Жолтика&oldid=5524331“