Прејди на содржината

Еурека: Прозна поема

Од Википедија — слободната енциклопедија
A simple book cover.
Насловна страница од првото издание (1848)

Еурека претставува долго нефиктивно дело од 1848 година од американскиот автор Едгар Алан По (1809–1849), кое тој го нарекол „Песна во проза“ иако е исто така поднасловено „Есеј за материјалниот и духовниот универзум“.

Адаптирано од предавање што го одржал, есејот го опишува интуитивниот концепт на По за природата на универзумот, без претходна научна работа направена за да се дојде до неговите заклучоци.

Тој воедно и дискутира за односот на човекот со Бога, кого го споредува со автор/креатор.

Еурека е посветена на германскиот натуралист и истражувач Александар фон Хумболт (1769–1859).[1]

Иако Еурека генерално се смета за литературно дело, некои од идеите на По ги антиципирале научните откритија и теории од 20 век, а анализата на научната содржина на Еурека покажува сличности со модерната космологија, што произлегува од претпоставката на По за еволутивен Универзум.[2]

Во времето на По, Еурека била лошо прифатена дури и од неговите пријатели и генерално опишана како апсурдна, но современите критичари продолжиле со дебатата за важноста на Еурека, а некои дури се сомневале во нејзината сериозност, делумно поради многуте неточни претпоставки на По и неговите комични референци кон историски мислители.

По го нарекува есејот „поема“, додека многу критичари ја споредуваат со неговите дела, особено со неговите научнофантастични приказни како што е „Фактите во случајот на М. Валдемар“.

Обидите на По да ја открие вистината ја следат неговата сопствена традиција на „рационализација“, термин што го користел во своите детективски приказни, а неговиот предлог дека душата продолжува да напредува дури и по смртта е паралелен со неговите дела во кои ликовите се појавуваат од зад гробот, како во „Лигеја“.

Есејот содржи аспекти на трансцендентализмот, и покрај презирот на По кон тоа движење.

По ја сметал Еурека за свое најголемо дело и тврдел дека е поважна од откривањето на гравитацијата.

Преглед

[уреди | уреди извор]
На малкумината што ме сакаат и што ги сакам јас – на оние што чувствуваат, а не на оние што мислат – на сонувачите и на оние што веруваат во соништата како во единствените реалности – им ја нудам оваа Книга на вистини, не во нејзиниот карактер на Вистиноговорник, туку поради Убавината што изобилува со нејзината Вистина; правејќи ја вистинита. На нив им ја претставувам композицијата само како уметнички производ: да речеме како Романса; или, ако не инсистирам на премногу возвишено тврдење, како Поема.
— Предговор за Еурека, од Едгар Алан По

Еурека е последното големо дело на По и неговото најдолго нефиктивно дело, со речиси 40.000 зборови.[3] Делото потекнува од предавањето што По го одржал на 3 февруари 1848 година, насловено како „За космографијата на универзумот“, во библиотеката на Друштвото во Њујорк.[3][4]

Тој очекувал публика од стотици, но присуствувале само 60 луѓе и многумина од нив наводно биле збунети од темата, а По се надевал дека профитот од предавањето ќе ги покрие трошоците за производство на неговото ново списание, Стилус.[3]

Некои рецензии во современиот печат понудиле раскошни пофалби за предавањето, додека други остро го критикувле.[5]

Еурека е обид на По да го објасни универзумот, користејќи го неговиот општ став дека „Бидејќи Ништо не постоело, затоа Сè постои“,[6] па така во Еурека, По дискутирал за односот на човекот со Бога и универзумот[7] или, како што кажал на почетокот: „Имам намера да зборувам за Физичкото, Метафизичкото и Математичкото – за Материјалниот и Духовниот Универзум: за неговата Суштина, неговото Потекло, неговото Создавање, неговата Сегашна Состојба и неговата Судбина“.

Во согласност со овој дизајн, По заклучил „дека просторот и времетраењето се едно“ и дека материјата и духот се создадени од истата суштина.[8]

По сугерирал на тоа дека луѓето имаат природна тенденција да веруваат во себе како бесконечни, без ништо поголемо од нивната душа, а таквите мисли произлегувале од преостанатите чувства на човекот од времето кога секој од нив делел оригинален идентитет со Бога,[9] и како за крај, индивидуалните свести се срушиле назад во слична единствена маса наречена „конечно собирање“ каде што „мноштвото индивидуални интелигенции се спојуваат“.[10]

Слично на тоа, По го гледал самиот универзум како бесконечно ширење и контракција[7] како божествено отчукување на срцето кое постојано се подмладува, што исто така имплицира еден вид бесмртност.[1] Всушност, бидејќи душата е дел од ова постојано пулсирање, по смртта, сите луѓе, во суштина, стануваат Бог.[9]

Историја на објавување

[уреди | уреди извор]

Еурека била објавена во мало издание со тврди корици во март 1848 година од „Вајли и Путнам“[3] по цена од 75 центи,[11] а По го убедил Џорџ Палмер Путнам, кој претходно ризикувал со По со печатење на неговиот единствен роман, Авантурите на Артур Гордон Пим, во Англија за да ја објави Еурека, откако По тврдел дека Еурека е поважна од откритието на гравитацијата од страна на Исак Њутн. Путнам му платил на По 14 долари за делото.[7]:219

По предложил почетно печатење од најмалку еден милион примероци, а Путнам се согласил само на 750, од кои 500 биле продадени истата година.[12]

Други извештаи велат дека По побарал 50.000 примероци и дека биле испечатени 500[6]

Францускиот превод на Шарл Бодлер бил објавен во Париз од Мишел Леви во 1864 година.

Анализа

[уреди | уреди извор]

Есејот ни претставува теми и чувства слични на некои од оние во фиктивните дела на По, вклучувајќи обиди за надминување на пречката на смртта[6] и специфични ликови кои се враќаат од смртта во приказни како „Падот на куќата на Ашер“ и „Лигеја“.

Слично на неговите теории за добар краток расказ, По верувал дека универзумот е самостоен, затворен систем.[13] Доаѓајќи до своите заклучоци, По ја користел рационализацијата како литературен инструмент, преку неговиот лик К. Огист Дупен, како самиот По да е детектив кој ја решава мистеријата на универзумот.[8]:274–275 Еурека, тогаш, е кулминација на интересот на По за доловување на вистината преку јазикот, продолжение на неговиот интерес за криптографијата.[14]

Тој понатаму ја нагласува врската помеѓу неговата теорија и фикцијата велејќи дека самиот универзум е пишано дело: „Универзумот е Божји заговор“, вели По, и „Божјите заговори се совршени“.[15]

Сепак, По признал дека тешкотијата во објаснувањето на овие теории делумно доаѓа од ограничувањата на јазикот, честопати извинувајќи се или објаснувајќи ја неговата употреба на „вообичаени“ или „вулгарни“ термини.

Одлуката на По да ја нарече Еурека „прозна поема“ е спротивна на некои од неговите сопствени „правила“ на поезијата што ги изложил во „Филозофијата на композицијата“ и „Поетскиот принцип“. Поточно, По ја нарекол идеалната поема кратка, најмногу 100 стихови, и користејќи ја „најпоетската тема на светот“: смртта на една убава жена.[8]

Самиот По предложил Еурека да се оценува само како уметничко дело, а не како научно дело и најверојатно отфрлајќи ја сериозноста на Еурека.[7]:215

Иако користел математички и научни термини, можеби всушност зборувал за естетика[8]:279 и сугерирал дека постои тесна врска помеѓу науката и уметноста, а ова е иронично чувство, со оглед на неговата порака во песната „До науката“, во која тој покажал одвратност кон навлегувањето на модерната наука во духовноста и имагинацијата на уметникот.[16]

Во Еурека исто така, дискутирал за неколку прашања поврзани со астрономијата, вклучувајќи ја брзината на ѕвездите, дијаметрите на планетите и растојанијата меѓу нив, а воедно и тежината на Земјата и орбитата на новооткриената „Левериева планета“, подоцна крстена како Нептун.

Есејот се впуптил во трансцендентализам, потпирајќи се силно на интуицијата, движење и практика што ги презирал, но иако го критикувал трансценденталното движење за она што го нарекол неповрзан мистицизам, сепак е помистична од повеќето трансцендентални дела.[7]:214

Еурека е споредувана и со теориите на Мери Бејкер Еди, основач на Христијанската наука, и Џозеф Смит, основач на движењето на светците од последните денови.[7]:214

Есејот бил напишан на начин што ја предвидувал својата публика, како на пример, По користел повеќе метафори понатаму во делото, верувајќи дека читателот станува позаинтересиран.

Гласот на По се зголемувал низ целото дело, почнувајќи како скромен трагач по вистината, преминувајќи кон сатиричар на логиката и конечно завршувајќи како врвен научник.

Алузии

[уреди | уреди извор]
  • „Еурека“ – Насловот, грчки за „Го најдов“, се повикува на познатиот восклик на Архимед [11] по бањањето и откривањето на концептот на поместување.
  • Епикур – По се осврнува на античкиот грчки филозоф, зборувајќи за „епикурејски атоми“. Епикур верувал дека реалноста е составена исклучиво од атоми, или неделиви единици на маса, и празнина.[17] Се претпоставува дека освртот на По на „лажниот научник“ Епикур укажува дека Еурека е всушност сатира.
  • Аристотел – По го нарекува познатиот ученик на Платон „Арис Тотл“, за кого По пишува дека е Турчин и ги изговара своите идеи од носот како кивање.
  • Френсис Бејкон – Името „Хог“ е референца на англискиот филозоф и основач на Беконовиот метод.
  • Евклид – Наречен „Туклид“, ученик на „Арис Тотл“.
  • Имануел Кант – По го опишува Кант како „Холанѓанецот“ кој го создал трансцендентализмот.

Комичната презентација на овие историски мислители, вклучувајќи ги и каламбурите околу нивните имиња, сугерира дека По можеби ја имал намера Еурека да биде бурлеска.[7]

Алтернативно, неговата критика кон нив може да укажува на потребата на По да ги оспори нивните заклучоци пред да ги презентира своите.[1]

Влијание и значење

[уреди | уреди извор]

Еурека била читана на многу начини, делумно затоа што искреноста на По во делото е сомнителна, а се смета за пророчки научна, интуитивно романтична, па дури и пресметливо иронична. Без научни докази, По рекол дека не му е цел да докаже дека она што го кажува е вистина, туку да убеди преку сугестија.[7]:215

Иако современите критичари го отфрлиле есејот поради тоа што немала научна вредност или заслуги[7], сепак делото на По ја најавила модерната наука со неговиот сопствен концепт за Големата експлозија. Тој претпоставил дека универзумот започнал од една единствена почетна честичка или сингуларност, предизвикана од „Божествена волја“[1], а оваа „исконска честичка“, иницирана од Бога[8] се делела на сите честички на универзумот. Овие честички се барале една со друга поради нивното почетно единство (гравитација), што резултирало со крајот на универзумот како една честичка. По, исто така, изразил космолошка теорија која ги предвидела црните дупки и теоријата на Големиот Крцкав, а воедно и првото веродостојно решение за парадоксот на Олберс во кој ноќното небо е темно и покрај огромниот број ѕвезди во универзумот.[18]

Во 1987 година, астрономот Едвард Роберт Харисон објавил книга, Темнина во ноќта, за овој парадокс тој разјаснил зошто недоволната енергија го објаснува парадоксот и изложува како Харисон открил дека Еурека на По го предвидела овој заклучок.

Научната преоценка на Еурека, исто така, нагласила дека По бил првиот човек кој замислил Њутнов еволутивен универзум во кој ништо не може да ги спречи ѕвездите или галаксиите да се уриваат една врз друга.[19]

Сепак, многу од заклучоците на По се шпекулативни поради неговото отфрлање на аналитичката логика и нагласувањето на интуицијата и инспирацијата.[7]

Понатаму, Еурека содржела многу научни грешки, а особено неговите предлози, кои се спротивставувале на Њутновите принципи во врска со густината и ротацијата на планетите.[6]

Тој исто така тврдел дека Јоханес Кеплер дошол до своите заклучоци не преку наука, туку преку претпоставки,[7] па така поради оваа причина, се претпоставувало дека она што По го тврдел во Еурека за вистина, всушност не е за овој универзум, туку за еден паралелен, фиктивен универзум што го создава По,[20] а ако е тоа случај, како што го толкува поетот Ричард Вилбур, По го критикувал овој свет, сугерирајќи дека тој отпаднал од Бога со тоа што го издигнал научниот разум над поетската интуиција.[7]

Некои современи критичари сугерирале на тоа дека Еурека била знак за влошување на менталното здравје на По на крајот од неговиот живот, но астрофизичарот Артур Стенли Едингтон ја оспорил оваа идеја, изјавувајќи дека „Еурека не е дело на старост или нарушен ум“.

Во текстот, По напишал дека бил свесен дека може да се смета за лудак[7]:215 , а предавањето на кое се темелел есејот било одржано само неколку дена по годишнината од смртта на неговата сопруга Вирџинија, што укажувало на врска помеѓу таа годишнина и неговите нови теории.[1] Се чини дека По ја отфрла смртта во Еурека, со што ја игнорира сопствената вознемиреност околу проблемот со смртта.[21]

Некои современи критичари верувале дека Еурека е клучот за дешифрирање на значењето во целата фикција на По и дека сите негови дела вклучуваат слични теории.[8]:274

Критички прием

[уреди | уреди извор]

Одговорот на Еурека бил претежно неповолен. Пријателката на По, Мари Луиз Шу, која ѝ помагала на неговата сопруга Вирџинија на смртната постела, го прекинала нивното пријателство, бидејќи тоа ги навредувало нејзините религиозни верувања.[9]

По објавувањето на Еурека, во Литературен преглед се појави жестока анонимна критика. По верувал дека е напишана од Џон Хенри Хопкинс помладиот (1820–1889), млад студент по теологија кој претходно ја критикувал Еурека како пантеистичка и „проклета ерес“ што „совеста би го натерала да ја отфрли“.[22] Литературниот критичар Џорџ Едвард Вудбери во 1885 година сметал дека есејот е базиран на грубо разбирање на науката што ученикот ја учи во училиште, „направена смешна“ од апсурдноста и густината на неговото незнаење. [7] : 217 

Томас Дан Инглиш, писател, адвокат и лекар кој често го критикувал По, напишал статија за „Џон-Донки“ со наслов „Голем литературен пад“. Статијата известува дека полица со книги се срушила затоа што некој „неразумно“ на неа ставил издание на Еурека“, и дека е чудо што целата зграда не се срушила како резултат на тоа.[23]

Предавањето на кое се темелеше Еурека исто така доби негативни критики. Пријателот на По, Еверт А. Дујкинк, му напишал на својот брат дека предавањето го здодеало до смрт и дека е „полно со смешна сувост на научни фрази - планински дел од апсурдност“.[3] Еден локален весник го нарече „хиперболична бесмислица“, [7] иако едно издание, „Куриер енд Енквајрер“, го нарече „поблагороден напор од кој било друг што г-дин По досега му го дал на светот“.[4] Членовите на публиката рекоа дека не е убедливо или едноставно е предолго.[11]

Сепак, По ја сметал Еурека за свое ремек-дело. [7]:246 : 246 Тој верувал дека тоа ќе го овековечи бидејќи ќе се докаже дека е вистина.[1] Во предговорот, По напишал: „Само како песна сакам ова дело да биде оценето откако ќе умрам.“[3]

По објавувањето, тој ѝ напишал на својата тетка Марија Клем: „Немам желба да живеам откако ја напишав Еурека. Не можев ништо повеќе да постигнам.“ [24] Му се доверил на еден пријател дека верува оти неговата современа генерација не е во состојба да го разбере, но дека ќе биде ценето, ако воопшто некогаш, две илјади години подоцна.[11]

Сепак, некои критичари реагираа позитивно на Еурека. Францускиот писател Пол Валери ја пофали и за нејзината поетска и за научна вредност, нарекувајќи ја апстрактна поема заснована на математички основи. [7] : 216 Алберт Ајнштајн, во писмо од 1934 година, напишал дека Еурека е „прекрасно достигнување на необично независен ум“.

Наводи

[уреди | уреди извор]
  1. 1 2 3 4 5 6 Silverman, Kenneth. Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. New York City: Harper Perennial, 1991: 339. ISBN 0-06-092331-8.
  2. ↑ Cappi, Alberto (1994). „Edgar Allan Poe's Physical Cosmology“. Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society. 35: 177–192. Bibcode:1994QJRAS..35..177C.
  3. 1 2 3 4 5 6 Sova, Dawn B. Edgar Allan Poe: A to Z. New York: Checkmark Books, 2001: 82. ISBN 0-8160-4161-X.
  4. 1 2 Quinn, Arthur Hobson. Edgar Allan Poe: A Critical Biography. Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 1998: 539. ISBN 0-8018-5730-9.
  5. ↑ „Edgar Allan Poe Society of Baltimore - Bookshelf - the Poe Log (D. R. Thomas and D. K. Jackson, 1987) (Chapter 10)“.
  6. 1 2 3 4 Sova, Dawn B. Edgar Allan Poe: A to Z. New York: Checkmark Books, 2001: 83. ISBN 0-8160-4161-X.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Meyers, Jeffrey (1992). Edgar Allan Poe: His Life and Legacy. New York: Charles Scribner's Sons. ISBN 0-684-19370-1. LCCN 92017890.
  8. 1 2 3 4 5 6 Hoffman, Daniel (1998). Poe Poe Poe Poe Poe Poe Poe. Baton Rouge: LSU Press. ISBN 0-8071-2321-8.
  9. 1 2 3 Silverman, Kenneth. Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. New York City: Harper Perennial, 1991: 340. ISBN 0-06-092331-8.
  10. ↑ Whalen, Terence. "Poe and the American Publishing Industry", as collected in A Historical Guide to Edgar Allan Poe, edited by J. Gerald Kennedy. Oxford University Press, 2001: 90. ISBN 0-19-512150-3.
  11. 1 2 3 4 Silverman, Kenneth. Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. Harper Perennial, 1991: 338. ISBN 0-06-092331-8.
  12. ↑ Tebbel, John. A History of Book Publishing in the United States – Volume I: The Creation of an Industry (1630–1865). New York City: R.R. Bowker Co., 1972: 306. ISBN 0-8352-0489-8.
  13. ↑ Peeples, Scott. "Poe's 'constructiveness' and 'The Fall of the House of Usher'", as collected in The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe. Cambridge University Press, 2002: 187. ISBN 0-521-79727-6.
  14. ↑ Rosenheim, Shawn James. The Cryptographic Imagination. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1997: 199. ISBN 978-0-8018-5332-6.
  15. ↑ Tresch, John (2002). „Extra! Extra! Poe invents science fiction!“. Во Hayes, Kevin J. (уред.). The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe. Cambridge University Press. стр. 121. doi:10.1017/CCOL0521793262.008. ISBN 0-521-79727-6.
  16. ↑ Kennedy, J. Gerald. "Introduction: Poe in Our Time", as collected in A Historical Guide to Edgar Allan Poe, edited by J. Gerald Kennedy. Oxford University Press, 2001: 11. ISBN 0-19-512150-3.
  17. ↑ Празен навод (help)
  18. ↑ Wrinkles in Time by George Smoot and Keay Davidson, Harper Perennial, Reprint edition (October 1, 1994) ISBN 0-380-72044-2
  19. ↑ Molaro, P. & Cappi, AMolaro, Paolo; Cappi, Alberto (2012). „Edgar Allan Poe: the first man to conceive a Newtonian evolving Universe“. Proceedings of the seventh conference on the Inspiration of Astronomical Phenomena (INASP VII) Bath, October 2010; Nicholas Campion and Ralf Sinclair eds. 16: 225–239. arXiv:1506.05218. Bibcode:2015arXiv150605218M.
  20. ↑ Peeples, Scott. "Poe's 'constructiveness' and 'The Fall of the House of Usher'", as collected in The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe. Cambridge University Press, 2002: 188. ISBN 0-521-79727-6.
  21. ↑ Kennedy, J. Gerald. Poe, Death, and the Life of Writing. Yale University Press, 1987: 209. ISBN 0-300-03773-2.
  22. ↑ Silverman, Kenneth. Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. New York City: Harper Perennial, 1991: 341. ISBN 0-06-092331-8.
  23. ↑ Thomas, Dwight and David K. Jackson. The Poe Log: A Documentary Life of Edgar Allan Poe 1809–1849. Boston: G. K. Hall, 1987: 752. ISBN 0-8161-8734-7.
  24. ↑ Kennedy, J. Gerald. Poe, Death, and the Life of Writing. Yale University Press, 1987: 113. ISBN 0-300-03773-2.

Литература

[уреди | уреди извор]

Надворешни врски

[уреди | уреди извор]
Преземено од „https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=Еурека:_Прозна_поема&oldid=5592718“