Ерик XIV од Шведска

Од Википедија — слободната енциклопедија
Слика на кралот Ерик на ѕидот на Стокхолмската палата

Ерик XIV (13 декември 1533 година – 26 февруари 1577 година) бил крал на Шведска од 1560 година додека не бил симнат од тронот во 1568 година. Ерик XIV бил најстариот син на Густав I (1496–1560) и Катерина од Саксо-Лауенбург (1513–1535). Тој исто така бил владетел на Естонија, по нејзиното освојување од Шведска во 1561 година.

Додека тој се сметал за интелигентен и уметнички вешт, како и политички амбициозен, на почетокот на неговото владеење тој покажал знаци на ментална нестабилност, состојба што на крајот довела до лудило. Некои научници тврдат дека неговата болест започнала рано за време на неговото владеење, додека други веруваат дека најпрво се манифестирала со убиствата на Стур.

Ерик, откако бил сменет и затворен, најверојатно бил убиен во затворот. Испитувањето на неговите останки во 1958 година потврдило дека тој најверојатно починал од труење со арсен.[1]

Раните години[уреди | уреди извор]

Портрет испратен до англиската кралица Елизабета I, за да ги продолжи преговорите за бракот. Од Стивен ван дер Меулен 1561 година

Ерик XIV бил роден во замокот Тре Кронор, на 13 декември 1533 година. Неговата мајка починала пред неговата втора година. Во 1536 година, неговиот татко, Густав Васа, се оженил со Маргарет Лејонхуфвуд (1516–1551), благородничка од Шведска.

Првиот учител на Ерик бил учениот Германец Георг Норман, чии услуги набргу потоа биле потребни на друго место во шведската држава. Тој бил заменет од францускиот калвинист Дионисиј Беуреј (1500–67). Дионисиј ги подучувал и Ерик и неговиот полубрат Џон, и се чини дека бил ценет од двајцата. Ерик бил многу успешен во странски јазици и математика. Тој исто така бил информиран историчар, добар писател и познавач на астрологијата.

Кога Ерик почнал да се појавува во јавноста, тој бил нарекуван „избран крал“и по состанокот на парламентот во Стокхолм во 1560 година, ја добил титулата „наследен крал“.[2] Во 1557 година, на Ерик му биле доделени феудите Калмар, Кроноберг и Оланд. Тој се преселил во градот Калмар.

Наспроти желбата на неговиот татко, Ерик стапил во брачни преговори со идната англиска кралица Елизабета I. Тензиите меѓу Ерик и неговиот татко се зголемиле. Ерик исто така им дал неуспешни предлози за брак, меѓу другите, и на Марија, шкотската кралица (1542–87), Рената од Лорен (1544–1602), Ана од Саксонија (1544–77) и Кристин од Хесен (1543–1604).

Правило[уреди | уреди извор]

Гробот на Ерик во катедралата Вестерас

Веста за смртта на неговиот татко стигнала до Ерик додека тој бил спремен да тргне во Англија за да го притисне својот костум за раката на кралицата Елизабета. Назад во Стокхолм, тој го повикал Риксдагот, кој се состанал во Арбога на 15 април 1561 година. Таму ги усвоил кралските предлози познати како „арбога написи“, значително намалувајќи го авторитетот на кралските војводи, Џон и Чарлс, во нивните соодветни провинции.[3] Тој бил крунисан како Ерик XIV, но не бил нужно 14-тиот крал на Шведска по име Ерик. Тој и неговиот брат Чарлс ги усвоиле кралските броеви според делумно фиктивната историја на Шведска на Јоханес Магнус. Меѓутоа, имало најмалку шест претходни шведски кралеви со името на Ерик, како и претенденти за кои се знае многу малку.[4]

Од почетокот на неговото владеење, Ерик бил во опозиција на шведското благородништво. Тој го избрал за близок советник Горан Персон (1530–68), кој за влакно ја избегнал погубувањата под времето на таткото на Ерик. Персон, исто така, бил противник на благородништвото и решителен противник на полубратот на Ерик, подоцна Џон III од Шведска (1537–92). Џон бил војвода од Финска и бил оженет со полска принцеза, спротивно на желбата на Ерик, што го направило да биде во пријателски односи со Полска. Џон водел експанзионистичка политика во Ливонија (сега Естонија и Латвија), прекршувајќи ги написите на Арбога, што довело до расправија меѓу браќата. Во 1563 година, Џон бил заробен од војска испратена во Финска и суден за велепредавство по наредба на Ерик.[3]

За разлика од неговиот татко, кој бил задоволен со владеењето со независната држава, Ерик се обидел да го прошири своето влијание во балтичкиот регион и во Естонија, започнувајќи го процесот што резултирал со тоа што Шведска станала голема сила во 17 век. Овој експанзионизам резултирал со судир со неговиот братучед, Фредерик II од Данска-Норвешка (1534–88). Во поголемиот дел од владеењето на Ерик XIV тогаш доминирале Ливонската војна и скандинавската седумгодишна војна против Данска-Норвешка (1563–70), за време на која тој успешно ги одбил повеќето данско-норвешки обиди за освојување, но не можел да ги задржи сопствените аквизиции.

Од 1563 година, неговото лудило станало поизразено; неговото владеење станало уште поарбитрарно и обележано со многу насилство. Неговото сомневање за благородништвото го навело до сомневање за семејството Стур, тогаш на чело со Сванте Стенсон Стур, кој бил оженет со снаата на Густав. Тој првпат дејствувал против семејството во 1566 година, обвинувајќи го синот на Сванте, Нилс за предавство, но ја ублажил казната и наместо тоа го испратил Нилс во Лорена, наводно за да договори брак со принцезата Рената. Сепак, Ерик решил да се ожени со својата љубовница Карин Мансдотер и во 1567 година, по враќањето на Нилс и осомнничењето за велепредавство, тој убил неколку членови на семејството во таканаречените убиства на Стур, а самиот Ерик го избодел Нилс Свантесон Стур.[3] Кралот веројатно мислел на убиството како погубување наместо убиство.[5]

Падот[уреди | уреди извор]

По убиствата на Стур, Џон бил затворен и конфликтот на Ерик со благородништвото дошол до својата кулуминација. На почетокот на 1568 година, Ерик се чинело дека го повратил својот разум и се обидел да се смири со Џон под услов тој да го признае бракот на Ерик со Карин Мансдотер. Овој брак бил склучен во јули, Карин била крунисана за кралица, а нивниот син Густав бил прогласен за кралски принц.[3] Меѓутоа, во есента 1568 година, потврдувајќи го лудилото на Ерик, војводите и благородниците се побуниле, а по одреден отпор Ерик бил затворен од неговиот брат војводата Џон, кој ја презел власта на 30 септември. На Јоран Персон му бил префрлен голем дел од вината за активностите насочени против благородништвото за време на владеењето на Ерик XIV. Тој бил погубен набргу откако Џон III го затворил Ерик, кој бил легално симнат од тронот во јануари 1569 година од Риксдагот.

Затвор и смрт[уреди | уреди извор]

Во следните седум години поранешниот крал бил причина на вознемиреност за новата влада. Имало три бунтови - заверата од 1569 година, заверата Морнеј и заверата од 1576 година - со цел негово ослободување и враќање на функцијата, бунтовите морале да бидат потиснати, а Ерик бил држен како затвореник во многу различни замоци и во Шведска и во Финска.[3] Починал во затворот во замокот Орбихус. Според традицијата која започнува со Јоханес Месениус, неговиот последен оброк бил отруен сад со супа од грашок. Документ потпишан од неговиот брат, Џон III од Шведска, и благородник, Бенгт Бенгтсон Гилта (1514–74), им дал на чуварите на Ерик во неговиот последен затвор овластување да го отрујат доколку некој се обиде да го ослободи. Неговото тело подоцна било ексхумирано и модерната форензичка анализа открила докази за смртоносно труење со арсен.

Семејство и потомци[уреди | уреди извор]

Карин Мансдотер нацртана од нејзиниот сопруг
Карин Мансдотер, Ерик XIV и Јоран Персон, во сликата на Георг фон Розен од 1871 година

Ерик XIV имал неколку врски пред неговиот брак.

Со Агда Персдотер:

  1. Вирџинија Ериксдотер (1559–1633; живи потомци)
  2. Констанција Ериксдотер (1560–1649; живи потомци)
  3. Лукреција Ериксдотер (1564–по 1574) починала млада.

Со Карин Џејкобсдотер:

  1. Неименувано дете, починало во април 1565 година.

Ерик XIV конечно се оженил со Карин Мансдотер (1550–1612) на 4 јули 1568 година; нивни деца биле:

  1. Сигрид (1566–1633; родена пред бракот), сопруга на двајца благородници.
  2. Густаф (1568–1607; роден пред бракот), платеник
  3. Хенрик (1570–74)
  4. Арнолд (1572–73)

Ерик XIV во литературата[уреди | уреди извор]

Животот на Ерик XIV е тема во драмата од 1899 година на шведскиот драматург Август Стриндберг (1849–1912). Љубовната приказна на Ерик XIV и Карин Мансдотер е тема и на историскиот роман Карин Мансдотер од Мика Волтари од 1942 година.

Поврзано[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Lars Ericson in Johan III, ISBN 91-85057-47-9, p. 109
  2. Eric XIV biography, XS4All, Архивирано од изворникот на 27 October 2009
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Bain 1911.
  4. Almgren, H. Löwgren, A och Bergström, B. (2007) Alla Tiders Historia Gleerups Utbildning AB page 117.
  5. Dahlström, G och Swahn, J-Ö (red). (1984) Bra Böckers Lexikon Bra Böcker AB. Book nr 7-page 76

Надворешни врски[уреди | уреди извор]