Енисејски јазици

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Енисејски јазици
Народност:Енисејци
Географска
распространетост:
денес по течението на реката Енисеј
историски голем дел од Сибир и Монголија
Класификација:дене-енисејски
  • енисејски јазици
Гранки:
северни
јужни †
Yeniseian map XVII-XX.png
Распространетост на енисејските јазици во 17 век (закосени линии), и кон крајот на 20 век (еднобојно обоено)

Енисејските јазици сочинуваат јазично семејство кое се зборува(ло) од Енисејците. Енисејските јазици се зборувале по течението на реката Енисеј во Сибир (Русија) и од таму потекнува и името на јазичното семејство. Се претпоставува дека во своите добри времиња (пред нивното изумирање) јазиците се зборувале на доста поголема територија, со претпоставки дека биле присутни и на територии на денешни Монголија и Кина.[1] Денес единствен јазик кој преживеал е кетскиот јазик, со некаде околу 200 говорници.

Класификација[уреди | уреди извор]

праенисејски (пред 500 п.н.е.; се поделил во околу 1 г.п.н.е.)[2]

Јазикот на народот Ѕие, кој исто така исчезнал и етнички и јазично (најверојатно претопен во кинеските маси), се верува дека можеби бил енисејски јазик, со претпоставка дека се претопил во пумпоколскиот.

Покрај овие, во руските царски даночни списи од 17 век се споменуваат и дрги енисејски народи, Буклинци, Бајкоти, Јарини, Јастини, Ашкиштими и Којбалкиштими, но сепак нема ништо останато запашино од нивните јазици, освен некои лични имиња.

Според кинеските извори, енисејската група на народи можеби била дел од групата народи кои ја создале племенската конфедерација позната во кинеската историја како Сјонгу,[3] кои традиционално се сметаат за претци на Хуните и другите северноазиски народи, но сепак овие предлози тешко е да се дефинираат поради недостаток на податоци.[4][5] Дополнително, се предлага дека дел од Сјонгу, најверојатно владеачките елити на Сјонгу, зборувале на некој од енисејските јазици.[6] Една реченица на ѕиенскиот јазик, која денес е зачувана, наведува дека јазикот бил енисејски.[6] Подоцнежните истражувања потврдуваат дека ѕиенскиот е сроден до пумпоколскиот.[7]

Особини[уреди | уреди извор]

Енисејските јазици споделуваат голем број сличности со сибирскотурските јазици, самоједските јазици и евенкискиот јазик, како резултат на географската близина и непосредниот контакт. Таквите заеднички особини се носна хармонија на големо растојание, развој на слеаните согласки во избувни и употреба на предлози и постпозиција или граматички клитики како дел-реченични комплиментизери (сврзници во зависни реченици).[8] Сепак, енисејските јазици се издвојуваат од околните несродни јазици во неколку типолошки погледи, како што е присуството на тон, користење претставки за глаголи и сложена морфофонологија.[9]

Јазичарите наведуваат дека енисејските јазици имале до 4 тона, или пак немале тон воопшто. Енисејските јазици имале доста развиена глаголска морфологија.

Лични заменки
северни јужни
кетски југски котски арински и пумпоколски
котски дијалекти асански арински пумпоколски
1 л. ед. āˑ(t) āt ai aj ai ad
2 л. ед. ūˑ ū au au au u
3 л. ед. būˑ uju ~ hatu (masc.)
uja ~ hata (fem.)
bari au adu
1 л. мн. ɤ̄ˑt ~ ɤ́tn ɤ́tn ajoŋ ajuŋ aiŋ adɨŋ
2 л. мн. ɤ́kŋ kɤ́kŋ auoŋ ~ aoŋ avun ajaŋ
3 л. мн. būˑŋ béìŋ uniaŋ ~ hatien hatin itaŋ ?

Во прилог броеви и обид за реконструкција на предок

Броеви
   Броеви    северни јужни реконструкции
кетски југски котски арински и пумпоколски
ЈК котски асански арински пумпоколски Старостин
1 qūˑs χūs huːtʃa hutʃa qusej xuta *xu-sa
2 ɯ̄ˑn ɯ̄n iːna ina kina hinɛaŋ *xɨna
3 dɔˀŋ dɔˀŋ toːŋa taŋa tʲoŋa ~ tʲuːŋa dóŋa *doʔŋa
4 sīˑk sīk tʃeɡa ~ ʃeːɡa ʃeɡa tʃaɡa ziang *si-
5 qāˑk χāk keɡa ~ χeːɡa keɡa qala hejlaŋ *qä-
6 aˀ ~ à àː χelutʃa ɡejlutʃa ɨɡa aɡɡɛaŋ *ʔaẋV
7 ɔˀŋ ɔˀŋ χelina ɡejlina ɨnʲa onʲaŋ *ʔoʔn-
10 qɔ̄ˑ χɔ̄ haːɡa ~ haɡa xaha qau ~ hioɡa hajaŋ *ẋɔGa
20 ɛˀk ɛˀk iːntʰukŋ inkukn kinthjuŋ hédiang *ʔeʔk ~ xeʔk
100 kiˀ kiˀ ujaːx jus jus útamssa *kiʔ ~ ɡiʔ / *ʔalVs-(tamsV)

Во прилог основни зборови и нивна споредба со јазиците и обид за реконструкција на предок:

Зборови
   зборови    северни јужни Реконструкција
кетски југски котско-асански аринско-пумпоколски
ЈК СК ЦК котски асански арински пумпоколски Вајда Старостин Вернер
АРИШ sɛˀs sɛˀs šɛˀš sɛˀs šet čet čit tag *čɛˀç *seʔs *sɛʔt / *tɛʔt
РЕКА sēˑs sēˑs šēˑš sēs šet šet sat tat *cēˑc *ses *set / *tet
КАМЕН tʌˀs tʌˀs tʌˀš čʌˀs šiš šiš kes kit *cʰɛˀs *čɨʔs *t'ɨʔs
ПРСТ tʌˀq tʌˀq tʌˀq tʌˀχ tʰoχ ?  intoto  tok *tʰɛˀq *tǝʔq *thǝʔq
СМОЛА dīˑk dīˑk dīˑk dʲīk čik ? ? ? *čīˑk *ǯik (~-g, -ẋ) *d'ik
ВОЛК qɯ̄ˑt  qɯ̄ˑti   qɯ̄ˑtə  χɯ̄ˑt (boru ← Turkic) qut xotu *qʷīˑtʰi *qɨte (˜ẋ-) *qʌthǝ
ЗИМА kɤ̄ˑt kɤ̄ˑti kɤ̄ˑte kɤ̄ˑt keːtʰi ? lot lete *kʷeˑtʰi *gǝte *kǝte
СВЕТЛО  kʌˀn  kʌˀn kʌˀn kʌˀn kin ? lum ? *kʷɛˀn *gǝʔn- ?
ЛИЧНОСТ kɛˀd kɛˀd kɛˀd kɛˀtʲ hit het kit kit *kɛˀt *keʔt ?
ДВА ɯ̄ˑn ɯ̄ˑn ɯ̄ˑn ɯ̄n in in kin hin *kʰīˑn *xɨna *(k)ɨn
ВОДА ūˑl ūˑl ūˑl ūr ul ul kul ul *kʰul *qoʔl (~ẋ-, -r)  ?
БРЕЗА ùs ùːse ùːsə ùːʰs uča uuča kus uta *kʰuχʂa *xūsa *kuʔǝt'ǝ
  САНКА  súùl súùl šúùl sɔ́ùl  čogar  čɛgar šal tsɛl *tsehʷəl      *soʔol *sogǝl (~č/t'-ʎ) 

Татковина[уреди | уреди извор]

Според истражувањето од 2016 година, Енисејците и нивните јазици потекнуваат од Алтајските Планини или во близина на Бајкалското Езеро. Според ова истражување, Енисејците се поврзуваат со Палеоескимците.[10]

Сродност со останати јазични семејства[уреди | уреди извор]

Сè до 2008, многу мал број јазичари ја прифатиле врската помеѓу енисејските јазици со останатите јазични семејства, но во тоа време имало почетни обиди за поврзување на овие јазици со ергативните јазици на Евроазија.

Дене-енисејски јазици[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Дене-енисејски јазици.

Во 2008 година, Едвард Вајда од Универзитетот на Западен Вашингтон претставил докази за генетска поврзаност помеѓу енисејските јазици од Сибир (Русија) и на-денејските јазици од Северна Америка (САД и Канада).[11] Во времето на објавувањето на истражувањето (2010), предлозите на Вајда биле гледани со позитивна критика од страна на неколку специјалисти за на-денејските и енисејските јазици[12]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Vajda, Edward J. (2013). Yeniseian Peoples and Languages: A History of Yeniseian Studies with an Annotated Bibliography and a Source Guide. Oxford/New York: Routledge.
  2. Vadja 2007
  3. See Vovin 2000, Vovin 2002 and Pulleyblank 2002
  4. See Vajda 2008a
  5. Sinor, Denis (1996). Herrmann, J.; Zürcher, E. (уред.). History of Humanity. 23.4 The Xiongnu Empire. Multiple History. III: From the Seventh Century B.C. to the Seventh Century A.D. UNESCO. стр. 452. ISBN 978-92-3-102812-0.
  6. 6,0 6,1 Vovin, Alexander. "Did the Xiongnu speak a Yeniseian language?". Central Asiatic Journal 44/1 (2000), pp. 87–104.
  7. Vovin, Alexander; Vajda, Edward J.; de la Vaissière, Etienne (2016). "Who were the *Kyet (羯) and what language did they speak?". Journal Asiatique. 304 (1): 125–144.
  8. See Anderson 2003
  9. Georg, Stefan (2008). Evidence and Counter-Evidence. Festschrift Frederik Kortlandt. Yeniseic languages and the Siberian linguistic area. Studies in Slavic and General Linguistics. 33. Amsterdam / New York: Rodopi. стр. 151–168.
  10. Flegontov, Pavel; Changmai, Piya; Zidkova, Anastassiya; Logacheva, Maria D.; Altınışık, N. Ezgi; Flegontova, Olga; Gelfand, Mikhail S.; Gerasimov, Evgeny S.; Khrameeva, Ekaterina E. (2016-02-11). "Genomic study of the Ket: a Paleo-Eskimo-related ethnic group with significant ancient North Eurasian ancestry". Scientific Reports. 6: 20768. arXiv:1508.03097. Bibcode:2016NatSR...620768F. doi:10.1038/srep20768. PMC 4750364. PMID 26865217.
  11. See Vajda 2010
  12. Language Log » The languages of the Caucasus

Литература[уреди | уреди извор]

  • ANDERSON, G. (2003) 'Yeniseic languages in Siberian areal perspective', Sprachtypologie und Universalienforschung 56.1/2: 12–39. Berlin: Akademie Verlag.
  • ANONYMOUS. (1925). The Similarity of Chinese and Indian Languages. Science Supplement 62 (1607): xii. [Usually incorrectly cited as "Sapir (1925)": see Kaye (1992), Bengtson (1994).]
  • BENGTSON, John D. (1994). Edward Sapir and the 'Sino-Dené' Hypothesis. Anthropological Science 102.3: 207–230.
  • BENGTSON, John D. (1998). Caucasian and Sino-Tibetan: A Hypothesis of S. A. Starostin. General Linguistics, Vol. 36, no. 1/2, 1998 (1996). Pegasus Press, University of North Carolina, Asheville, North Carolina.
  • BENGTSON, John D. (1998). Some Yenisseian Isoglosses. Mother tongue IV, 1998.
  • BENGTSON, J.D. (2008). Materials for a Comparative Grammar of the Dene–Caucasian (Sino-Caucasian) Languages. In Aspects of Comparative Linguistics, v. 3., pp. 45–118. Moscow: RSUH Publishers.
  • BLAŽEK, Václav, and John D. BENGTSON. 1995. "Lexica Dene–Caucasica." Central Asiatic Journal 39.1: 11–50, 39.2: 161–164.
  • BLEICHSTEINER, Robert. (1930). "Die werschikisch-burischkische Sprache im Pamirgebiet und ihre Stellung zu den Japhetitensprachen des Kaukasus [The Werchikwar-Burushaski language in the Pamir region and its position relative to the Japhetic languages of the Caucasus]." Wiener Beiträge zur Kunde des Morgenlandes 1: 289–331.
  • BOUDA, Karl. (1936). Jenisseisch-tibetische Wortgleichungen [Yeniseian-Tibetan word equivalents]. Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 90: 149–159.
  • BOUDA, Karl. (1957). Die Sprache der Jenissejer. Genealogische und morphologische Untersuchungen [The language of the Yeniseians. Genealogical and morphological investigations]. Anthropos 52.1–2: 65–134.
  • DONNER, Kai. (1930). Über die Jenissei-Ostiaken und ihre Sprache [About the Yenisei ostyaks and their language]. Journal de la Société Finno-ougrienne 44.
  • VAN DRIEM, George. (2001). The Languages of the Himalayas. Leiden: Brill Publishers.
  • (DULSON, A.P.) Дульзон, А.П. (1968). Кетский язык [The Ket language]. Томск: Издательство Томского Университета [Tomsk: Tomsk University Press].
  • DYBO, Anna V., STAROSTIN G. S. (2008). In Defense of the Comparative Method, or the End of the Vovin Controversy. // Originally in: Aspects of Comparative Linguistics, v. 3. Moscow: RSUH Publishers, pp. 109–258.
  • GEORG, Stefan. (2007). A Descriptive Grammar of Ket (Yenisei-Ostyak), Volume I: Introduction, Phonology, Morphology, Folkestone/Kent: Global Oriental. ISBN 978-1-901903-58-4
  • GREENBERG, J.H., and M. Ruhlen. (1992). Linguistic Origins of Native Americans. Scientific American 267.5 (November): 94–99.
  • GREENBERG, J.H., and M. Ruhlen. (1997). L'origine linguistique des Amérindiens[The linguistic origin of the Amerindians]. Pour la Science (Dossier, October), 84–89.
  • KAYE, A.S. (1992). Distant genetic relationship and Edward Sapir. Semiotica 91.3/4: 273–300.
  • NIKOLA(Y)EV, Sergei L. (1991). Sino-Caucasian Languages in America. In Shevoroshkin (1991): 42–66.
  • PULLEYBLANK, Edwin G. (2002). Central Asia and Non-Chinese Peoples of Ancient China (Collected Studies, 731).
  • RESHETNIKOV, Kirill Yu.; STAROSTIN, George S. (1995). The Structure of the Ket Verbal Form. // Originally in: The Ket Volume (Studia Ketica), v. 4. Moscow: Languages of Russian Culture, pp. 7–121.
  • STAROSTIN, George S. (1995). Morphology of the Kott Verb and Reconstruction of the Proto-Yeniseian Verbal System. // Originally in: The Ket Volume (Studia Ketica), v. 4. Moscow: Languages of Russian Culture, pp. 122–175.
  • RUHLEN, M. (1997). Une nouvelle famille de langues: le déné-caucasien [A new language family: Dene–Caucasian]. Pour la Science (Dossier, October) 68–73.
  • RUHLEN, Merritt. (1998a). Dene–Caucasian: A New Linguistic Family. In The Origins and Past of Modern Humans – Towards Reconciliation, ed. by Keiichi Omoto and Phillip V. Tobias, Singapore, World Scientific, 231–46.
  • RUHLEN, Merritt. (1998b). The Origin of the Na-Dene. Proceedings of the National Academy of Sciences 95: 13994–96.
  • RUBICZ, R., MELVIN, K.L., CRAWFORD, M.H. 2002. Genetic Evidence for the phylogenetic relationship between Na-Dene and Yeniseian speakers. Human Biology, Dec 1 2002 74 (6) 743–761
  • SAPIR, Edward. (1920). Comparative Sino-Tibetan and Na-Dené Dictionary. Ms. Ledger. American Philosophical Society Na 20a.3. (Microfilm)
  • SHAFER, Robert. (1952). Athapaskan and Sino-Tibetan. International Journal of American Linguistics 18: 12–19.
  • SHAFER, Robert. (1957). Note on Athapaskan and Sino-Tibetan. International Journal of American Linguistics 23: 116–117.
  • STACHOWSKI, Marek (1996). Über einige altaische Lehnwörter in den Jenissej-Sprachen. In Studia Etymologica Cracoviensia 1: 91–115.
  • STACHOWSKI, Marek (1997). Altaistische Anmerkungen zum “Vergleichenden Wörterbuch der Jenissej-Sprachen”. In Studia Etymologica Cracoviensia 2: 227–239.
  • STACHOWSKI, Marek (2004). Anmerkungen zu einem neuen vergleichenden Wörterbuch der Jenissej-Sprachen. In Studia Etymologica Cracoviensia 9: 189–204.
  • STACHOWSKI, Marek (2006a). Arabische Lehnwörter in den Jenissej-Sprachen des 18. Jahrhunderts und die Frage der Sprachbünde in Sibirien In Studia Linguistica Universitatis Iagellonicae Cracoviensis 123 (2006): 155–158.
  • STACHOWSKI, Marek (2006b). Persian loan words in 18th century Yeniseic and the problem of linguistic areas in Siberia. In A. Krasnowolska / K. Maciuszak / B. Mękarska (ed.): In the Orient where the Gracious Light... [Festschrift for A. Pisowicz], Kraków: 179–184.
  • (STAROSTIN, Sergei A.) Старостин, Сергей А. (1982). Праенисейская реконструкция и внешние связи енисейских языков [A Proto-Yeniseian reconstruction and the external relations of the Yeniseian languages]. In: Кетский сборник, ed. Е.А. Алексеенко (E.A. Alekseenko). Leningrad: Nauka, 44–237.
  • (STAROSTIN, Sergei A.) Старостин, Сергей А. (1984). Гипотеза о генетических связях сино-тибетских языков с енисейскими и северокавказскими языками [A hypothesis on genetic relations of the Sino-Tibetan languages to the Yeniseian and the North Caucasian languages]. In: Лингвистическая реконструкция и древнейшая история Востока [Linguistic reconstruction and the prehistory of the East], 4: Древнейшая языковая ситуация в восточной Азии [The prehistoric language situation in eastern Asia], ed. И. Ф. Вардуль (I.F. Varduľ) et al. Москва: Институт востоковедения [Moscow: Institute of Oriental Studies of the USSR Academy of Sciences], 19–38. [see Starostin 1991]
  • STAROSTIN, Sergei A. (1991). On the Hypothesis of a Genetic Connection Between the Sino-Tibetan Languages and the Yeniseian and North Caucasian Languages. In Shevoroshkin (1991): 12–41. [Translation of Starostin 1984]
  • STAROSTIN, Sergei A., and Merritt RUHLEN. (1994). Proto-Yeniseian Reconstructions, with Extra-Yeniseian Comparisons. In M. Ruhlen, On the Origin of Languages: Studies in Linguistic Taxonomy. Stanford: Stanford University Press. pp. 70–92. [Partial translation of Starostin 1982, with additional comparisons by Ruhlen.]
  • TAILLEUR, O.G. (1994). Traits paléo-eurasiens de la morphologie iénisséienne. Études finno-ougriennes 26: 35–56.
  • TAILLEUR, O.G. (1958). Un îlot basco-caucasien en Sibérie: les langues iénisséiennes [A little Basque-Caucasian island in Siberia: the Yeniseian languages]. Orbis 7.2: 415–427.
  • TOPOROV, V.N. (1971). Burushaski and Yeniseian Languages: Some Parallels. Travaux linguistiques de Prague 4: 107–125.
  • VAJDA, Edward J. (1998). The Kets and Their Language. Mother Tongue IV.
  • VAJDA, Edward J. (2000). Ket Prosodic Phonology. Munich: Lincom Europa Languages of the World vol. 15.
  • VAJDA, Edward J. (2002). The Origin of Phonemic Tone in Yeniseic. In CLS 37, 2002. (Parasession on Arctic languages: 305–320).
  • VAJDA, Edward J. (2004). Ket. Lincom Europa, München.
  • VAJDA, Edward J. (2004). Languages and Prehistory of Central Siberia. Current Issues in Linguistic Theory 262. John Benjamin Publishing Company. (Presentation of the Yeniseian family and its speakers, together with neighboring languages and their speakers, in linguistic, historical and archeological view)
  • VAJDA, Edward J. (2007). Yeniseic substrates and typological accommodation in central Siberia.
  • VAJDA, Edward J. (2008). "Yeniseic" a chapter in the book Language isolates and microfamilies of Asia, Routledge, to be co-authored with Bernard Comrie; 53 pages).
  • VAJDA, Edward J. (2010). "Siberian Link with Na-Dene Languages." The Dene–Yeniseian Connection, ed. by J. Kari and B. Potter, 33–99. Anthropological Papers of the University of Alaska, new series, vol. 5. Fairbanks: University of Alaska Fairbanks, Department of Anthropology.
  • VOVIN, Alexander. (2000). 'Did the Xiong-nu speak a Yeniseian language?' Central Asiatic Journal 44.1: 87–104.
  • VOVIN, Alexander. (2002). 'Did the Xiongnu speak a Yeniseian language? Part 2: Vocabulary', in Altaica Budapestinensia MMII, Proceedings of the 45th Permanent International Altaistic Conference, Budapest, June 23–28, pp. 389–394.
  • WERNER, Heinrich. (1998). Reconstructing Proto-Yenisseian. Mother Tongue IV.
  • WERNER, Heinrich. (2004). Zur jenissejisch-indianischen Urverwandtschaft [On the Yeniseian-[American] Indian primordial relationship]. Wiesbaden: Harassowitz.

Надворешни врски[уреди | уреди извор]