Прејди на содржината

Ел-Фараби

Од Википедија — слободната енциклопедија
Music
Portrait of Al-Farabi—Alpharabius
Роден(а)ок. 870
Фарјаб, Хорасан или
Отрар, Трансоксијана
Починал(а)ок. 950
Дамаск
Други имињаВториот учител
Значајни делаКитаб ел-Мусики ел-Кабир ("Голема книга за музиката"),
ПериодИсламска златна доба
ПодрачјеИсламска филозофија
ШколаАристотелизам · Неоплатонизам
Претежна дејност
Политичка филозофија · Филозофија на религијата · Физика · Метафизика · Логика · Психологија · Епистемологија · Етика · Музичка теорија
Значајни идеи
Татко на исламски неооплатонизам, Основач на исламската политичка филозофија

Абу Наср Мухамед ел-Фараби (арапски: أبو نصر محمد الفارابي, romanized: Abū Naṣr Muḥammad al-Fārābī; ок. 870[1][upper-alpha 1] – 14 декември 950 – 12 јануари 951),[2] познат во грчкиот исток и латинскиот запад како Алфараби,[3][upper-alpha 2] — ран исламски филозоф и музички теоретичар.[4] Тој бил означен како „татко на исламскиот неоплатонизам“,[5] и „основач на исламската политичка филозофија“.[6]

Областите на филозофски интерес на ел-Фараби вклучувале — но не биле ограничени на, филозофија на општеството и религијата;[7] филозофија на јазикот и логика;[8] психологија и епистемологија;[9] метафизика,[10] политичка филозофија,[11] и етика.[12] Тој бил експерт и во практичното музицирање и во музичка теорија,[13] и иако не бил по природа научник,[14] неговите дела вклучувале астрономија,[15] математика,[16] космологија,[17] и физика.[18]

Ел-Фараби се сметал за првиот Муслиман кој ја претставил филозофијата како кохерентен систем во Исламскиот свет,[19] и создал сопствен филозофски систем,[20] кој развил филозофија што значително ги надминала школастичките интереси на неговите грчко-римски неоплатонизам и сириски аристотелски претходници.[21][upper-alpha 3] Дека бил повеќе од пионер во Исламска филозофија[22] се гледало од тоа што подоцнежните автори го нарекувале „Вториот учител“,[23][24][upper-alpha 4] при што Аристотел бил првиот.

Филозофи кои биле под влијание на ел-Фараби вклучуваат Јахја ибн Ади, Абу Сулејман Сиџистани, Абу ел-Хасан ел-Амири и Абу Хајан ел-Тавхиди;[25] Авицена, Сухраварди и Мула Садра;[26] Авемпасе, Ибн Туфаил и Авероес;[27] Мојсеј Мајмонид,[28] Алберт Велики,[29] и Лео Штраус.[30] Тој бил познат и во грчкиот Исток и латинскиот Запад,[31] како и во Исламски свет.

Биографија

[уреди | уреди извор]

Постоечките варијации во основните извештаи за потеклото и родословието на ел-Фараби укажуваат дека тие не биле запишани за време на неговиот живот или набргу потоа од некој со конкретни информации, туку се темелеле на гласини или претпоставки (како што е случајот и со други негови современици). Малку се знае за неговиот живот. Раните извори вклучуваат автобиографски пасус во кој ел-Фараби ја следи историјата на логиката и филозофијата до своето време, како и кратки спомнувања од ел-Масуди, Ибн ел-Надим и Ибн Хавкал. Саид ел-Андалуси напишал биографија за ел-Фараби. Арапските биографи од 12–13 век имале малку факти на располагање и користеле измислени приказни за неговиот живот.[32]

Од случајни извештаи е познато дека тој поминал значително време (поголемиот дел од својот научен живот) во Багдад со сириски христијански научници,[upper-alpha 5] вклучувајќи го свештеникот Јухана ибн Хајлан, Јахја ибн Ади и Абу Исхак Ибрахим ел-Багдади. Подоцна поминал време во Дамаск и во Египет пред да се врати во Дамаск, каде што починал во 950–951 година.[33]

Неговото име било Абу Наср Мухамед ибн Мухамед ел-Фараби,[32] понекогаш со семејното презиме ел-Тархани, односно елементот Тархан се појавува во една нисба.[32] Неговиот дедо не бил познат меѓу неговите современици, но името Авзалаг,[upper-alpha 6] на арапски, се појавува подоцна во делата на Ибн Аби Усајбија, а името на неговиот прадедо во делата на Ибн Халикан.[32]

Неговото родно место можело да биде кое било од многуте места во Средна Азија — тогаш позната под името Хорасан. Зборот farab е персиски термин за место кое се наводнува со изворска вода или тек од блиска река. Така, постојат многу места што го носат тоа име (или негови варијации) во тој регион, како што се Фараб (Отрар) на реката Јаксарт (Сир Дарја) во денешен Казахстан; Фараб, сѐ уште постоечко село во предградијата на градот Чахарџуј/Амул (денешен Туркменабат) на реката Оксус Аму Дарја во Туркменистан, на Патот на свилата, кој ги поврзувал Мерв со Бухара, или Фарајаб во Голем Хорасан (денешен Авганистан). Постариот персиски[32] Параб (во Худуд ел-алам) или Фарајаб (исто така Париџаб), е чест персиски топоним што значи „земји наводнувани со пренасочување на речна вода“.[34][35]

Потекло

[уреди | уреди извор]
Иранска поштенска марка со замислен лик на ел-Фараби

Додека некои научници тврдат дека неговото етничко потекло не може да се утврди,[32][36][37][38] други го опишуваат како личност со персиско или туркиско потекло. Средновековниот арапски историчар Ибн Аби Усајбија (починал во 1270) — еден од најстарите биографи на ел-Фараби — наведува во своето дело „Ујун“ дека таткото на ел-Фараби бил од персиско потекло.[32][39] ел-Шахразури, кој живеел околу 1288 година и напишал рана биографија, исто така наведува дека ал-Фараби потекнувал од персиско семејство.[40][41] Според Маџид Фахри, професор емеритус по филозофија на Универзитет Џорџтаун, таткото на ел-Фараби „бил воен заповедник од персиско потекло“.[42] Персиското потекло е наведено и во многу други извори.[43] Димитри Гутас, професор емеритус на универзитетот „Јејл“, забележува дека делата на Фараби содржат наводи и глоси на персиски, согдиски, па дури и грчки, но не и турски.[32][44] Согдискиот исто така се предлага како негов мајчин јазик[45] и како јазик на жителите на Фараб.[46] Мухамед Џавад Машкур тврди за иранско-говорно потекло од Средна Азија.[47] Според Кристоф Баумер, тој веројатно бил согдиец.[48] Според Терез-Ан Друар, пишувајќи во 2020 година:

„Научниците го оспорувале неговото етничко потекло. Некои тврделе дека бил Турчин, но поновите истражувања укажуваат дека бил Персиец.“[49]

ал-Фараби на валутата на Република Казахстан

Најстариот познат навод за туркиско потекло ја дал средновековниот историчар Ибн Халикан (починал во 1282 година), кој во своето дело Wafayat (завршено во 669/1271) навел дека ел-Фараби бил роден во малото село Васиџ близу Фараб (во денешен Отрар, Казахстан) од туркиски родители. Врз основа на овој запис, некои научници тврдат дека тој бил од туркиско потекло.[50][51][52][53][54][55] Димитри Гутас, американски арабист, го критикува ова, велејќи дека извештајот на Ибн Халикан е насочен кон претходните историски извештаи на Ибн Аби Усајбија и служи за „докажување“ туркиско потекло на ел-Фараби, на пример преку спомнување на дополнителната нисба (презиме) „ел-Турк“ (арап. „Турчинот“) — нисба што ел-Фараби никогаш не ја имал.[32] Меѓутоа, Абу ел-Феда, кој го препишал Ибн Халикан, го променил al-Torkī во изразот „wa-kana rajolan torkiyan“, што значи „тој бил турски човек“.[32] Во овој контекст, бидејќи делата на таквите наводни Турци не содржат траги од туркиска номадска култура, професорот од Оксфорд Клифорд Едмунд Босворт забележува дека „големи личности како Фараби, Бируни и Авицена биле припишувани од премногу ентузијастички турски научници на нивната раса“. [56]

Живот и образование

[уреди | уреди извор]

Ел-Фараби го поминал поголемиот дел од својот научен живот во Багдад. Во автобиографскиот пасус зачуван од Ибн Аби Усајбија, ел-Фараби навел дека студирал логика, медицина и социологија кај Јухана ибн Хајлан, сè до и вклучително со делото на Аристотел Постериорна аналитика, односно според редоследот на книгите во наставната програма, ел-Фараби тврдел дека ги проучувал делата на Порфириј Вовед и делата на Аристотел Категории, За толкувањата, Аналитика Прва. Неговиот учител, Јухана бин Хајлан, бил несторијански свештеник. Овој период на студии веројатно се одвивал во Багдад, каде што ел-Масуди бележи дека Јухана починал за време на владеењето на ел-Муктадир (295–320/908–932). Во своето дело Појавата на филозофијата (Fī Ẓuhūr al-Falsafa), ел-Фараби наведува:[57]

Филозофијата како академски предмет станала широко распространета во времето на Птоломејските владетели на Грците по смртта на Аристотел во Александрија, сè до крајот на владеењето на една жена [односно Клеопатра]. Нејзиното предавање продолжило непроменето во Александрија по смртта на Аристотел низ владеењето на тринаесет владетели ... Така продолжило сè до доаѓањето на христијанството. Потоа предавањето престанало во Рим, додека во Александрија продолжило сè додека кралот на христијаните не го разгледал прашањето. Епископите се собрале и заедно одлучиле кои делови од [филозофијата] треба да останат, а кои да се укинат. Тие сметале дека книгите за логика треба да се изучуваат до крајот на тврдењата [односно Аналитика Прва, I.7], но не и понатаму, бидејќи мислеле дека тоа ќе му наштети на христијанството. Предавањето на останатите [логички дела] останало приватно сè до доаѓањето на исламот, кога наставата била пренесена од Александрија во Антиохија. Таму останала долго време додека не останал само еден учител. Двајца ученици учеле од него и заминале, носејќи ги книгите со себе. Едниот бил од Харан, другиот од Марв. Што се однесува до човекот од Марв, двајца учеле од него..., Ибрахим ел-Марвази и Јухана ибн Хајлан. [Потоа ел-Фараби наведува дека учел кај Јухана ибн Хајлан сè до крајот на Аналитика Прва].

Тој бил во Багдад најмалку до крајот на септември 942 година, како што е забележано во белешките во неговото дело Mabādeʾ ārāʾ ahl al-madīna al-fāżela.[upper-alpha 7] Книгата ја завршил во Дамаск следната година (331), односно до септември 943 година. Тој исто така живеел и предавал одредено време во Алеп. Подоцна ел-Фараби го посетил Египет, каде што завршил шест делови како резиме на книгата Mabādeʾ,[upper-alpha 8]

во 337/јули 948 – јуни 949 година, кога се вратил во Сирија, каде што бил поддржан од Сајф ел-Даула, владетел од Хамданидската династија. Ел-Масуди, пишувајќи едвај пет години подоцна (955–956), наведува дека ел-Фараби починал во Дамаск во месецот Раџаб 339 (помеѓу 14 декември 950 и 12 јануари 951).[32]

Верски убедувања

[уреди | уреди извор]

Верската припадност на ел-Фараби во рамките на исламот е предмет на расправа. Додека некои историчари го идентификуваат како сунит,[58] други тврдат дека бил шиит или дека бил под влијание на шиизмот. Фаузи Наџар тврди дека политичката филозофија на ел-Фараби била под влијание на шиитските секти.[59] Давајќи позитивен приказ, Надија Мафтуни ги опишува шиитските аспекти во делата на ел-Фараби. Според неа, ел-Фараби во своите дела al-Millah, al-Siyasah al-Madaniyah и Tahsil al-Sa’adah верувал во утопија управувана од пророк и неговите наследници: имамите.[60]

Дела и придонеси

[уреди | уреди извор]

Ел-Фараби дал придонес во областите на логиката, математиката, музиката, филозофијата, психологијата и образованието.

Алхемија

[уреди | уреди извор]

Ел-Фараби ја напишал: Неопходноста на уметноста на еликсирот.[61][upper-alpha 9]

Логика

[уреди | уреди извор]

Иако главно бил аристотелов логичар, во своите дела вклучил и голем број неаристотелови елементи. Тој ги разгледувал темите на идни контгенти, бројот и односот на категориите, врската помеѓу логиката и граматиката, како и неаристотеловите форми на расудување.[62] Тој исто така е заслужен за категоризација на логиката во две одделни групи, првата како „идеја“, а втората како „доказ“.

Ел-Фараби исто така ги разгледувал теориите за хипотетички силогизам и аналогиско расудување, кои биле дел од стоицистичката традиција на логиката, а не од аристотеловата.[63] Друга надградба што ел-Фараби ја направил на аристотеловата традиција била воведувањето на концептот за „поетски силогизам“ во коментарот на делото на Аристотел Поетика.[64]

Музика

[уреди | уреди извор]
Цртеж на музички инструмент, шахруд, од делото на ал-Фараби

Ел-Фараби напишал книга за музика со наслов Китаб ел-Мусики ел-Кабир (Голема книга за музиката).[65][upper-alpha 10] Во неа, тој ги претставува филозофските принципи за музиката, нејзините космички својства и влијанија, и ги разгледува терапевтските ефекти на музикотерапијата врз душата.[66] Понатаму зборува и за нејзиното влијание врз говорот, објаснувајќи како музиката да се усогласи со говорот, односно поезијата, за да се подобри значењето на текстот.[67]

Филозофија

[уреди | уреди извор]
Латински превод на Жерард Кремонски на Kitab ihsa' al-'ulum („Енумерација на науките“)[upper-alpha 11]

Како филозоф, ел-Фараби бил основач на сопствена школа на рана исламска филозофија позната како „фарабизам“ или „алфарабизам“, иако подоцна била засенета од авиценизмот. Школата на ел-Фараби „се оддалечува од филозофијата на Платон и Аристотел [... и ...] преминува од метафизика кон методологија, чекор што го најавува Модерното“, а „на ниво на филозофија, Фараби ги обединува теоријата и практиката [... и] во сферата на политиката ја ослободува практиката од теоријата“. Неговата неоплатонистичка теологија е повеќе од само метафизика како реторика. Во обидот да ја разбере природата на Првата причина, Фараби ги открива границите на човечкото знаење“.[68]

Ел-Фараби имал големо влијание врз науката и филозофијата неколку векови,[69] и во неговото време бил широко сметан веднаш по Аристотел според знаењето (што се навестува преку неговата титула „Вториот учител“),[upper-alpha 4]. Неговото дело, насочено кон синтеза на филозофијата и суфизмот, го подготвило патот за делото на Авицена.[70]

Ел-Фараби исто така напишал коментар на делото на Аристотел, а едно од неговите најпознати дела е Ara Ahl al-Madina al-Fadila,[upper-alpha 7] каде што теоретизира идеална држава, наводно моделирана според делото на Платон Држава.[71] Ел-Фараби тврдел дека религијата ја пренесува вистината преку симболи и убедување и, како и Платон, ја сметал за должност на филозофот да ја води државата. Ел-Фараби го вклучил платонистичкиот поглед, правејќи паралела во исламски контекст, при што сметал дека идеалната држава треба да биде управувана од Пророкот-имам, наместо од филозоф-крал како кај Платон. Ел-Фараби тврдел дека идеалната држава била град-државата Медина кога била управувана од Мухамед како нејзин шеф на државата, бидејќи тој бил во директна врска со Алах чиј закон му бил објавен. Во отсуство на Пророкот-имам, тој ја сметал демократијата за најблиска до идеалната држава, гледајќи го поредокот на сунитскиот Праведен Калифат како пример за таков републикански поредок во раната муслиманска историја. Сепак, тој исто така сметал дека токму од демократијата произлегуваат несовршени држави, забележувајќи како поредокот на раниот исламски калифат на праведните калифи, кој го сметал за републикански, подоцна бил заменет со форма на владеење што наликува на монархија под династиите на Омејадите и Абасидите.[72]

Физика

[уреди | уреди извор]

Ел-Фараби напишал краток трактат За празнината, каде што размислувал за природата на постоењето на празнина.[73] Неговиот конечен заклучок бил дека волуменот на воздухот може да се прошири за да го исполни достапниот простор, и тој предложил дека концептот на совршена празнина е некохерентен.[73]

Психологија

[уреди | уреди извор]

Во своето дело Мислењата на луѓето од идеалниот град,[upper-alpha 7] Ел-Фараби изразил дека одделен човек не може сам да ги постигне сите совршенства без помошта на други луѓе. Вродена природа на секој човек е да се поврзува со друг човек или со повеќе луѓе во работата што треба да ја изврши. Затоа, за да го постигне она што може од тоа совршенство, секој човек мора да остане во заедница со други и да се поврзува со нив.[66] Во 24-то поглавје од споменатото дело — За причината на соништата — тој прави разлика помеѓу толкување на соништата и природата и причините на соништата.[66]

Влијанија и пренос

[уреди | уреди извор]
Страници од ракопис од 17 век на коментарот на ел-Фараби за метафизиката на Аристотел

Главното влијание врз филозофијата на ел-Фараби била аристотеловата традиција на Александрија. Како плоден автор, му се припишуваат повеќе од сто дела.[74] Меѓу нив има бројни воведни текстови во филозофијата, коментари на важни аристотелови дела (како Никомахова етика), како и негови сопствени дела. Неговите идеи се одликуваат со кохерентност, и покрај тоа што обединуваат многу различни филозофски дисциплини и традиции. Некои други значајни влијанија врз неговото дело биле планетарниот модел на Клавдиј Птоломеј и елементи од неоплатонизмот,[75] особено метафизиката и практичната (или политичката) филозофија — која повеќе наликува на Платоновата Република отколку на Аристотеловата Политика.[76]

Ел-Фараби одиграл суштинска улога во пренесувањето на мислата на Аристотел во христијанскиот Запад за време на средниот век, како што се гледа во преводот на неговото дело Коментар и краток трактат за Аристотеловото дело „За толкувањата“, објавен од Ф. В. Цимерман во 1981 година. Ел-Фараби имал големо влијание врз Мојсеј Мајмонид, најважниот еврејски мислител од средниот век. Мајмонид го напишал познатото дело Трактат за логиката на арапски јазик. Делото ги обработува основите на аристотеловата логика во светлина на коментарите на Авицена и ел-Фараби; Реми Браг го нагласува фактот дека ел-Фараби е единствениот филозоф споменат по име во текстот.

Ел-Фараби, како и Авицена и Авероес, се препознаени како перипатетичари (ал-Машша’ијун) или рационалисти (Естедлалиун) меѓу муслиманите.[77][78][79] Сепак, тој се обидел да ги обедини идеите на Платон и Аристотел во својата книга Усогласување на мислењата на двајцата мудреци.[80][upper-alpha 12] Според Рајсман, неговото дело било единствено насочено кон целта истовремено да ја оживее и повторно да ја изгради александриската филозофска традиција, на која ѝ припаѓал и неговиот христијански учител Јухана ибн Хајлан.[81] Неговиот успех треба да се мери со почесната титула „Вториот учител“ на филозофијата,[upper-alpha 4] при што Аристотел бил првиот, по што бил познат.[82][83] Рајсман исто така вели дека тој не прави никаква референца кон идеите на Ел Кинди ниту на неговиот современик Рази, што јасно укажува дека не го сметал нивниот пристап кон филозофијата за правилен или одржлив.[81]

Мисла

[уреди | уреди извор]

Метафизика и космологија

[уреди | уреди извор]

За разлика од Ел кинди, кој сметал дека предмет на метафизиката е Бог, ел-Фараби верувал дека таа првенствено се однесува на битието qua битие (односно битието само по себе), и дека тоа е поврзано со Бог само до степен до кој Бог е принцип на апсолутното битие. Ставот на ел-Кинди, сепак, бил честа заблуда во врска со грчката филозофија меѓу муслиманските интелектуалци во тоа време, и токму поради ова Авицена забележал дека не ја разбрал правилно Аристотеловата Метафизика сè додека не прочитал воведен текст напишан од ел-Фараби.[84]

Космологијата на ел-Фараби во суштина се заснова на три столба: аристотеловата метафизика на причинноста, силно развиената плотинска космологија на еманација и птоломејската астрономија.[85] Во неговиот модел, универзумот се гледа како низа концентрични кругови; најнадворешната сфера или „првото небо“, сферата на фиксните ѕвезди, Сатурн, Јупитер, Марс, Сонцето, Венера, Меркур и конечно Месечината. Во центарот на овие концентрични кругови се наоѓа подмесечевиот свет кој го содржи материјалниот свет.[86] Секој од овие кругови го претставува доменот на секундарните интелекти (симболизирани од самите небесни тела), кои дејствуваат како причински посредници помеѓу Првата причина (во овој случај Бог) и материјалниот свет. Понатаму, се вели дека тие произлегуваат од Бог, кој е и нивна формална и дејствена причина.

Процесот на еманација започнува (метафизички, не временски) со Првата причина, чија главна активност е самоконтемплацијат. Токму оваа интелектуална активност ја објаснува нејзината улога во создавањето на универзумот. Првата причина, размислувајќи за самата себе, „прелева“ и од неа „произлегува“ нематеријалниот ентитет на вториот интелект. Како и неговиот претходник, и вториот интелект размислува за себе, и на тој начин ја создава својата небесна сфера (во овој случај, сферата на фиксните ѕвезди), но покрај тоа мора да размислува и за Првата причина, што доведува до „произлегување“ на следниот интелект. Каскадата на еманација продолжува сè додека не стигне до десеттиот интелект, под кој се наоѓа материјалниот свет. И бидејќи секој интелект мора да размислува и за себе и за сè поголем број претходници, секое следно ниво на постоење станува сè посложено. Овој процес се темели на нужност, а не на волја. Со други зборови, Бог нема избор дали да го создаде универзумот или не, туку поради самото свое постоење го предизвикува неговото постоење. Овој став исто така сугерира дека универзумот е вечен, а и двете овие точки биле критикувани од аАл-Газали во неговата критика на филозофите.[87]

Во својата расправа за Првата причина (или Бог), ел-Фараби во голема мера се потпира на негативна теологија. Тој вели дека таа не може да се спознае со интелектуални средства, како што се дијалектичко делење или дефинирање, бидејќи поимите што се користат во овие процеси за да се дефинира нешто ја сочинуваат неговата суштина. Затоа, ако некој ја дефинира Првата причина, секој од употребените поими би претставувал дел од нејзината суштина и со тоа би дејствувал како причина за нејзиното постоење, што е невозможно, бидејќи Првата причина е непредизвикана; таа постои без да биде предизвикана. Исто така, вели дека таа не може да се познае според род и разлика, бидејќи нејзината суштина и постоење се различни од сите други, и затоа нема категорија на која припаѓа. Ако тоа би било така, тогаш не би била Првата причина, бидејќи нешто би ѝ претходело во постоењето, што исто така е невозможно. Ова укажува дека колку нешто е поедноставно во филозофска смисла, толку е посовршено. Врз основа на ова набљудување, Рајсман вели дека е можно да се согледа целата хиерархија на космологијата на ел-Фараби преку класификација во родови и видови. Секое следно ниво во оваа структура има како главни карактеристики множественост и недостаток, а токму оваа сè поголема сложеност го карактеризира материјалниот свет.[88]

Епистемологија и есхатологија

[уреди | уреди извор]

Човечките суштества се единствени во визијата на ел-Фараби за универзумот, бидејќи стојат помеѓу два света: „повисокиот“, нематеријален свет на небесните интелекти и универзалните поими, и „понискиот“, материјален свет на создавање и распаѓање; тие живеат во физичко тело и затоа припаѓаат на „понискиот“ свет, но исто така имаат разумна способност што ги поврзува со „повисокиот“ свет. Секое ниво на постоење во космологијата на ел-Фараби се карактеризира со движење кон совршенство, односно станување сличен на Првата причина, односно совршен интелект. Човечкото совршенство (или „среќа“) се поистоветува со постојано интелектуално размислување и созерцување.[89]

Ел-Фараби го дели интелектот на четири категории: потенцијален, актуелен, стекнат и активен. Првите три се различни состојби на човечкиот интелект, а четвртиот е Десеттиот интелект (Месечината) во неговата космологија на еманација. Потенцијалниот интелект ја претставува способноста за мислење, која ја имаат сите луѓе, а актуелниот интелект е интелект што е активен во самиот чин на мислење. Под мислење, ел-Фараби подразбира апстрахирање на универзалните поими од сетилните форми на предметите кои се перцепирани и задржани во имагинацијата на поединецот.[90]

Ова движење од потенцијалност кон актуелност бара активниот интелект да дејствува врз задржаните сетилни форми; исто како што Сонцето го осветлува физичкиот свет за да ни овозможи да гледаме, така активниот интелект го осветлува светот на поимите за да ни овозможи да мислиме.[91] Ова осветлување ги отстранува сите случајни својства (како време, место, квалитет) и физичноста од нив, претворајќи ги во примарни поими, кои се логички принципи како „целината е поголема од делот“. Човечкиот интелект, преку својот чин на мислење, преминува од потенцијалност во актуелност, и постепено, како што ги разбира овие поими, се поистоветува со нив (бидејќи според Аристотел, со познавањето на нешто, интелектот станува сличен на тоа).[92] Бидејќи активниот интелект ги познава сите поими, тоа значи дека кога човечкиот интелект ќе ги познае сите, тој се поврзува со совршенството на активниот интелект и се нарекува стекнат интелект.[93]

Иако овој процес изгледа механички, оставајќи малку простор за човечки избор или волја, Рајсман вели дека ел-Фараби е посветен на човечкиот волунтаризам.[92] Тоа се случува кога човекот, врз основа на знаењето што го стекнал, одлучува дали ќе се насочи кон доблесни или недоблесни активности, и со тоа одлучува дали ќе ја бара вистинската среќа. И токму преку избор на етичкото и размислување за природата на етиката, актуелниот интелект може да стане „сличен“ на активниот интелект, со што се постигнува совршенство. Само преку овој процес човечката душа може да ја преживее смртта и да продолжи да постои во задгробниот живот.[94]

Според ел-Фараби, задгробниот живот не е лично искуство какво што обично се замислува во религиозните традиции како исламот и христијанството. Сите индивидуални или разликувачки карактеристики на душата исчезнуваат по смртта на телото; преживува само разумната способност (и тоа само ако достигнала совршенство), која се обединува со сите други разумни души во активниот интелект и влегува во сфера на чиста интелигенција.[93] Хенри Горбин ја споредил оваа есхатологија со онаа на исмаилитските неоплатонисти, за кои овој процес го започнува следниот голем циклус на универзумот.[95] Сепак, Дебора Блек напоменува дека постојат причини за скептицизам дали ова било зрело и целосно развиено гледиште на ал-Фараби, бидејќи подоцнежни мислители како Ибн Туфајл, Авероес и Авемпас тврделе дека тој го отфрлил ова гледиште во својот коментар на Никомахова етика, кој е изгубен за современите истражувачи.[93]

Психологија, душата и пророчкото знаење

[уреди | уреди извор]

Во својата анализа на човечката душа, ел-Фараби се потпира на основна аристотелова шема, која е обликувана од коментарите на подоцнежните грчки мислители. Тој вели дека таа се состои од четири способности: апетитивната (желба за или одбивност кон сетилен објект), сетилната (перцепција преку сетилата на телесни супстанции), имагинативната (способноста која ги задржува сликите на сетилните објекти откако тие ќе бидат перцепирани, а потоа ги раздвојува и комбинира за различни цели) и рационалната, која е способноста за мислење.[96] Последната од овие е единствена за човечките суштества и ги разликува од растенијата и животните. Таа е исто така единствениот дел од душата што ја преживува смртта на телото. Забележително е отсуството на внатрешни сетила во овој модел, како што е заедничкото сетило, кое ќе биде разгледувано од подоцнежни филозофи како Авицена и Авероес.[97]

Посебно внимание треба да се посвети на третманот на имагинативната способност на душата кај ел-Фараби, која е суштинска за неговото толкување на пророштвото и пророчкото знаење. Покрај нејзината способност да ги задржува и манипулира сетилните слики на објектите, тој ѝ ја припишува и функцијата на имитација. Со ова подразбира способност да се претстави еден објект со слика различна од неговата сопствена. Со други зборови, да се имитира „x“ значи да се замисли „x“ преку поврзување со сетилни својства кои не го опишуваат неговиот вистински изглед. Ова ја проширува претставувачката способност на имагинацијата надвор од сетилните форми и вклучува темпераменти, емоции, желби, па дури и нематеријални поими или апстрактни универзалии, како што се случува, на пример, кога „злото“ се поврзува со „темнина“.[98] Пророкот, покрај својата интелектуална способност, има и многу силна имагинација, што му овозможува да прима „прелевање“ на поими од активниот интелект (десеттиот интелект во космологијата на еманација). Овие поими потоа се поврзуваат со симболи и слики, што му овозможува да ги пренесе апстрактните вистини на начин разбирлив за обичните луѓе. Затоа, она што го прави пророчкото знаење уникатно не е неговата содржина (која е достапна и за филозофите преку докажување и мислење), туку формата што ја добива преку имагинацијата на пророкот.[99]

Практична филозофија (етика и политика)

[уреди | уреди извор]

Практичната примена на филозофијата била главна грижа на ел-Фараби во многу негови дела, и иако поголемиот дел од неговото филозофско творештво е под влијание на аристотеловата мисла, неговата практична филозофија јасно се темели на онаа на Plato.[100] На сличен начин како во Држава на Платон, ел-Фараби нагласува дека филозофијата е и теоретска и практична дисциплина; оние филозофи кои не го применуваат своето знаење во практични цели ги нарекува „бескорисни филозофи“. Идеалното општество, пишува тој, е насочено кон постигнување на „вистинска среќа“ (што може да се сфати како филозофско просветлување), и затоа идеалниот филозоф мора да ги усоврши сите неопходни уметности на реториката и поетиката за да ги пренесе апстрактните вистини на обичните луѓе, како и самиот да достигне просветлување.[101] Ел-Фараби ја споредува улогата на филозофот во општеството со улогата на лекарот во телото; здравјето на телото зависи од „рамнотежата на неговите телесни сокови“, исто како што градот е определен од моралните навики на неговите жители. Должноста на филозофот, пишува тој, е да воспостави „доблесно“ општество преку лекување на душите на луѓето, воспоставување правда и водење кон „вистинска среќа“.[102]

Ел-Фараби бил свесен дека такво општество е ретко и бара многу специфични историски околности за да се оствари, што значи дека многу малку општества би можеле да ја постигнат оваа цел. Тој ги дели „порочните“ општества, кои не успеале да го достигнат идеалното „доблесно“ општество, во три категории: незнајни, расипани и заблудени. Незнајните општества, од различни причини, не ја сфатиле целта на човечкото постоење и ја замениле потрагата по среќа со друга (пониска) цел, било тоа да е богатство, телесно уживање или моќ. Ел-Фараби споменува и „плевели“ во доблесното општество: луѓе кои се обидуваат да го попречат неговиот напредок кон вистинската човечка цел.[103] Најпознатиот арапски извор за политичката филозофија на ал-Фараби е неговото дело Ara Ahl al-Madina al-fadila.[upper-alpha 7]

Иако некои го сметаат ел-Фараби за политички идеалист,[104] прашањето дали ал-Фараби навистина имал намера да изложи политичка програма во своите дела останува предмет на расправа меѓу научниците. Хенри Горбин, кој го смета ел-Фараби за крипто шиит, тврди дека неговите идеи треба да се разберат како „пророчка филозофија“, наместо да се толкуваат политички.[105] Од друга страна, Чарлс Батерворт смета дека никаде во неговите дела ел-Фараби не зборува за пророк-законодавец или откровение (дури ни зборот филозофија ретко се спомнува), туку главната дискусија се однесува на позициите на „кралот“ и „државниците“.[106] Средна позиција зазема Дејвид Рајсман, кој, слично како Корбин, смета дека ел-Фараби не сакал да изложи политичка доктрина (иако не оди толку далеку да ја поврзе со исламскиот гностицизам). Тој тврди дека ел-Фараби користел различни типови општества како примери во рамките на етичка дискусија, за да покаже каков ефект може да има правилното или погрешното размислување.[107] На крај, Џошуа Паренс тврди дека ел-Фараби суптилно покажувал дека панисламско општество не може да се создаде, користејќи разум за да покаже колку многу услови (како морални и разумски доблести) треба да се исполнат, со што го наведува читателот да заклучи дека луѓето не се соодветни за такво општество.[108] Некои други автори како Михаил Јакубович тврдат дека за ел-Фараби религијата (milla) и филозофијата (falsafa) имаат иста праксеолошка вредност (односно основа за amal al-fadhil — „доблесно дело“), додека нивото на спознание (ilm — „знаење“) е различно.[109]

Современи западни преводи

[уреди | уреди извор]
Англиски
  • Фусул ал-Мадани: Афоризми на државникот Кембриџ: Cambridge University Press, 1961.
  • Краток коментар за претходните анализи на Аристотел, Питсбург: University of Pittsburgh Press, 1963.
  • Коментар и краток трактат на ел-Фараби за De interpretatione на Аристотел, Оксфорд: Oxford University Press, 1981.
  • ел-Фараби за совршената држава, Оксфорд: Clarendon Press, 1985.
  • Филозофијата на Платон и Аристотел од ел-фараби, преведена и со вовед од Мухсин Махди, Итака: Cornell University Press, 2001.
  • Алфараби, Политички списи. Избрани афоризми и други текстови“, Итака: Cornell University Press, 2001.
  • „Долгиот коментар на ел-Фараби за категориите на Аристотел на хебрејски и арапски јазик“, Во „Студии за арапската и исламската култура“, том II, уредник Абрахамов, Бињамин. Рамат: Bar-Ilan University Press, 2006.
  • „Алфараби, Политички списи, том II. „Политички режим“ и „Резиме на Платоновите закони“, Итака: Cornell University Press, 2015.
  • „Книга на писма (Китаб ел-Хуруф)“, англиски превод од Чарлс Е. Батерворт со вовед, интерпретативен есеј и анотации, плус ревидираното издание на арапскиот текст од Мухсин Махди. Предговор од Хамса Јусуф. Беркли (Калифорнија), Колеџ Зајтуна 2024.
  • Текстовите се преведени од Д. М. Данлоп:
    • „Постоењето и дефиницијата на филозофијата. Од арапски текст што му се припишува на ел-Фараби“, „Ирак“, 1951, стр. 76–93).
    • „Афоризми на државникот од ел-Фараби“, „Ирак“, 1952, стр. 93–117.
    • „Воведни делови за логиката од ел-Фараби“, „Исламски квартален весник“, 1955, стр. 264–282.
    • „Вовед од ел-Фараби“, „Исламски квартален весник“, 1956, стр. 117–138.
    • „Воведна Рисала за логиката од ел-Фараби“, „Исламски квартален весник“, 1956, стр. 224–235.
    • „Парафраза на категориите на Аристотел од ел-Фараби [Дел 1]“, „Исламски квартален весник“, 1957, стр. 168–197.
    • „Парафраза на ел-Фараби за категориите на Аристотел [Дел 2]“, „Исламски квартал“, 1959, стр. 21–54.
Француски
  • Idées des habitants de la cité vertueuse. Превод на Карам, Ј. Члала, А. Јаусен. 1949 година.
  • Traité des opinions des habitants de la cité idéale. Превод на Тахани Сабри. Париз: J. Vrin, 1990 година.
  • Le Livre du régime politique, вовед, излагање и коментар на Филип Валат, Париз: Les Belles Lettres, 2012 година.
шпански
  • Catálogo De Las Ciencias, Мадрид: Им. де Естанислао Маестро, 1932 година.
  • La ciudad ideal. Превод на Мануел Алонсо. Мадрид: Текнос, 1995 година.
  • „Al-Farabi: Epístola sobre los sentidos del término intelecto“, „Revista Española de filosofía medieval“, 2002, стр. 215–223.
  • El camino de la felicidad, трад. Р. Рамон Гереро, Мадрид: Ед. Трота, 2002 година
  • Obras filosóficas y políticas, трад. Р. Рамон Гереро, Мадрид: Ед. Трота, 2008 година.
  • Las filosofías de Platón y Aristóteles. Забелешка: Sumario de las Leyes de Platón. Пролог и Тратадо примеро, настава, вовед за белешки на Рафаел Рамон Гереро, Мадрид, Ápeiron Ediciones, 2017 година.
Португалски
  • A cidade excelente. Превод на Мигел Ати Фиљо. Сао Паоло: Attie, 2019 година.
Германски
  • Der Musterstaat. Превод на Фридрих Дитеричи. Лајден: Е. Џ. Брил, 1895 година.

Наследство

[уреди | уреди извор]
  • Казашкиот универзитет, го носи неговото име. Исто така постои и библиотека ел-Фараби на теренот на универзитетот.
  • Педагошкиот институт за култура Шимкент именуван по ел-Фараби (1967–1996).
  • Во многу градови на Казахстан има улици кои го носат неговото име.
  • Споменици се подигнати во градовите Алма-Ата, Шимкент и Туркестан.
  • Во 1975 година, 1100-годишнината од раѓањето на ел-Фараби била прославена на големо меѓународно ниво во Москва, Алма-Ата и Багдад.[110]
  • Астероидот од Астероиден појасгГлавниот појас 7057 ел-Фараби бил именуван во негова чест.[111]
  • Во ноември 2021 година, споменик на ел-Фараби бил откриен во Астана (тогаш Нур-Султан), Казахстан.[112]

Citations

[уреди | уреди извор]

Footnotes

[уреди | уреди извор]
  1. ↑ The date of Farabi's birth is unknown → Gutas 2012a, § Life; Rudolph 2017, стр. 537; Vallat 2020, стр. 551a. Ibn Khallikan claims that Farabi died at the age of 80, meaning 80 Lunar, i.e., ок. 78 Solar years, isn't/aren't any other source(s) to prove or disprove Ibn Khallikan's claim? Based on his statement, Henry Corbin, correctly, gives the date of Farabi's birth as ок. 872; however, after the publication of the article by Mahdi & Wright 1970–1980, decisively giving ок. 870–950, scholars followed suit till today. The date of Farabi's death is more precise.
  2. ↑ Alternative names include: Abunaser, Alfarabi, Avenassar, and Farabi.
  3. ↑ For the Syriac Aristotelian tradition → Watt, John W. (2015). „The Syriac Aristotelian Tradition and the Syro-Arabic Baghdad Philosophers“. Во Damien Janos (уред.). Ideas in Motion in Baghdad and Beyond: Philosophical and Theological Exchanges between Christians and Muslims in the Third/Ninth and Fourth/Tenth Centuries. Islamic History and Civilization. Studies and Texts. Volume 124. Leiden: Brill. стр. 7–43. doi:10.1163/9789004306264_003. ISBN 978-90-04-30602-8. ISSN 0929-2403.
  4. 1 2 3 Farabi's honorific title, the "Second Master" (арапски: المُعَلّم الثاني, romanized: al-Mu‘allim al-thānī), is also interpreted as "Second Teacher" → Netton 1994, стр. 99.
  5. ↑ Syriac Christian. Reisman doesn't define which branch of Eastern Christianity they belonged to. He only states: "This association with Christian scholarly circles in Baghdad links Farabi to the Syriac neo-Aristotelian tradition ..." → Reisman 2005, стр. 53.
  6. ↑ Gutas 2012a, § Stories and Legends:
    In modern Turkish scholarship the pronunciation is given as Uzlug[h] (İA V, p. 451), without any explanation.
    → Kaya, Mahmut; Alaeddin Jebrini (1995). „Fârâbî: Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed b. Tarhan b. Uzluğ el-Fârâbî et-Türkî (ِö. 339/950)“. Во Tahsin Yazıcı; и др. (уред.). İslâm Ansiklopedisi (турски).
  7. 1 2 3 4 Virtuous City, has several names in Arabic: 1. (арапски: آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة, romanized: Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila); 2. (арапски: مبادئ آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة, romanized: Mabādi’ ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila); 3. (арапски: آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة والمضاداتها, romanized: Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila wa-lʼmuḍāddātihā); last name might appear in Eastern publications. In Western academic works, they as a rule interpret the final two words of the Arabic title (i.e., al-Madina al-fadila) into: Excellent State, Ideal State, Perfect State, and Virtuous City, the final name is most common. However, some scholars interpret the complete titles into 1. Opinions of The Citizens of The Virtuous City; 2. Principles of the Opinions of the Citizens of the Virtuous City. Note that synonym(s) might be utilized as well (e.g., Ideal City, for Ideal State; or People, Inhabitants, for Citizens, etc.). I have included this tag to distinctive titles used within the article, thus the readers won't get confused.
  8. ↑ Once Farabi finished the Virtuous City and inserted the Chapter headings, later, somebody inquired him to include sections, summarizing the Chapters, and this he did in Cairo. These six Sections are referred to as Summery of the Virtuous City → Mahdi, Muhsin S. (1990). „Fārābī's Imperfect State“. Journal of the American Oriental Society. CX (4): 691–726 (esp. pp. 720 ff.). doi:10.2307/602898. JSTOR 602898. S2CID 163394266..
  9. ↑ Epistle on the Necessity of the Art of Alchemy (арапски: رسالة في وُجُوب صِنآعة الكيمياء, romanized: Risāla fī Wujūb ṣinā‘at al-kimiyā’) → Rudolph 2017, стр. 571.
  10. ↑ The Wikipedia entry Kitab al-Musiqa al-Kabir (арапски: كتاب الموُسَيَقي الكِبَير, romanized: Kitāb al-mūsīqī al-kabīr), has the Great Book of Music; Grand, is according to the French translation, by Rodolphe d'Erlanger (La musique arabe, Tome I-II: Fārābī, Grand Traité de la Musique), and Madian (Language-Music Relationships in Fārābī's Grand Book of Music, PhD. diss., Cornell University, 1992) → Sawa 2012. : Musiqi, later Musiqa, is the Arabic term for music, the correct title of Farabi's book is as aforementioned with Romanization; Touma 1996, стр. 10, has al-Musiqa, but Western scholarly works all have al-Musiqi → Farmer, Henry G. (1913–1936). „Mūsīḳī“. Во Martijn Theodoor Houtsma; и др. (уред.). Encyclopaedia of Islam. III (1st. изд.). Leiden: Brill. стр. 749b–755b (esp. p. 751b). doi:10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4900. ISBN 90-04-08265-4.; Neubauer, Eckhard (February 20, 2009). Ehsan Yarshater (уред.). „Music History ii. ca. 650 to 1370 CE“. Encyclopædia Iranica. Encyclopædia Iranica Foundation. Посетено на 15 March 2023.; Wright, Owen (1954–2007). „Mūsīḳī, later Mūsīḳā“. Во H. A. R. Gibb; и др. (уред.). Encyclopaedia of Islam. VII (2nd. изд.). Leiden: Brill. стр. 681a–688b (esp. 682b). doi:10.1163/1573-3912_islam_COM_0812. ISBN 90-04-07026-5. Занемарен непознатиот параметар |orig-date= (help).
  11. ↑ Enumeration of the Sciences, (арапски: كتاب إحصاء العُلوُم, romanized: Kitāb iḥṣā’ al-‘ulūm), known in the Latin West as De scientiis, is the established English name of this book → Druart 2021, § 1. Former academic works may refer to it as Classification of Sciences; e.g., Madkour 1963–1966, стр. 453.
  12. ↑ A common abbreviated title of the book (арапски: الجَمْعُ بَينَ رَأْيَيِ الْحَكيمَيْن, romanized: al-Jam‘ bayna ra’yay al-ḥakīmayn). Its full title is (арапски: الجَمْعُ بَينَ رَأْيَيِ الْحَكيمَيْن‌ أفلآطوُن الإِلاهي وأرسطوُطآليس, romanized: al-Jam‘ bayna ra’yay al-ḥakīmayn aflāṭūn al-ilāhī wa-arisṭūṭālīs), Harmonization of the Opinions of the Two Sages the Divine Plato and Aristotle. Attribution of this text to Farabi is currently hotly debated → Druart 2021, § 7.
  13. Artistic impression of Farabi, in the Liber Chronicarum, by Hartmann Schedel, finished in 1493 AD. Note that this woodcut is reused throughout the Nuremberg Chronicle, where it also represents Anaxagoras, Isocrates, Boethius and others.
  14. Currently Faryab in modern-day Afghanistan, and Farab, or Otrar in modern-day Kazakhstan → Balland, Daniel (January 24, 2012). Ehsan Yarshater (уред.). „Fāryāb ii. In Modern Times“. Encyclopædia Iranica. Encyclopædia Iranica Foundation. Посетено на 2 March 2023.; Bosworth, C.E. (July 20, 2002). Ehsan Yarshater (уред.). „Otrār“. Encyclopædia Iranica. Encyclopædia Iranica Foundation. Посетено на 2 March 2023..
  15. Epistle on the Intellect, or Treatise on the Intellect (арапски: رسالة فى العقل, romanized: Risālah fi’l-‘aql), known in the Latin West as De intellectu → López-Farjeat 2020, § 4.
Грешка во наводот: Ознаката <ref> со име „Portrait“ определена во <references> не се користи во претходен текст..Грешка во наводот: Ознаката <ref> со име „Faryab—Farab“ определена во <references> не се користи во претходен текст..Грешка во наводот: Ознаката <ref> со име „Aql“ определена во <references> не се користи во претходен текст..

Наводи

[уреди | уреди извор]
  1. ↑ Druart 2021, Intro; Corbin 1993, стр. 158; Mahdi & Wright 1970–1980, стр. 523a.
  2. ↑ Gutas 2012a, § Life; Rudolph 2017, стр. 538–539; Vallat 2020, стр. 551b.
  3. ↑ Weber 2017, стр. 169a.
  4. ↑ Druart 2021, Intro; Mahdi & Wright 1970–1980, стр. 523a; Streetman 2014, стр. 231a.
  5. ↑ Fakhry 2002, passim; Netton 1998, summary.
  6. ↑ Butterworth 2015, стр. 2a; Daiber 1996, стр. 848; Galston 1990, стр. 5; Mahdi 2010, passim.
  7. ↑ Ел-Фараби — Стенфордска енциклопедија на филозофијата (англиски)
  8. ↑ Ел-Фараби — Стенфордска енциклопедија на филозофијата (англиски)
  9. ↑ López-Farjeat 2020.
  10. ↑ Ел-Фараби — Стенфордска енциклопедија на филозофијата (англиски)
  11. ↑ Mahdi 2000, passim.
  12. ↑ Fakhry 1994, стр. 78–85.
  13. ↑ Sawa 2012, passim.
  14. ↑ Madkour 1963–1966, стр. 452–453; Weber 2017, стр. 169a.
  15. ↑ Dhanani 2007, стр. 356–357.
  16. ↑ Shamsi, F. A. (1984). „Farabi's Treatise on Certain Obscurities in Books I and V of Euclid's Elements“. Journal for the History of Arabic Science. VIII (1–2): 31–42. ISSN 0379-2927.
  17. ↑ Janos, Damien (2012). Method, Structure, and Development in Fārābī's Cosmology. Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies. Volume 85. Leiden: Brill. doi:10.1163/9789004217324. ISBN 978-90-04-20615-1. ISSN 0169-8729. S2CID 118794688.
  18. ↑ Druart 2021, § 5.
  19. ↑ Fakhry 2002, стр. 128 ff.; Gutas 2012b, passim; Reisman 2005, стр. 52.
  20. ↑ Adamson 2016, стр. 63; Gutas 2012b; Netton 1992, стр. 1; Rudolph 2017, стр. 596.
  21. ↑ Adamson 2016, стр. 64; Gutas 2012b; Netton 1994, стр. 101.
  22. ↑ Fakhry 2002, стр. vii; Netton 1992, стр. 1; Reisman 2005, стр. 52.
  23. ↑ Adamec, Ludwig W. (2009). Historical Dictionary of Islam. Historical Dictionaries of Religions, Philosophies, and Movements. No. 95 (2nd. изд.). Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, Inc. стр. 95–96. ISBN 978-0-8108-6161-9.
  24. ↑ Adamson 2016, стр. 63; Corbin 1993, стр. 58; López-Farjeat 2020, Intro; Netton 1994, стр. 99.
  25. ↑ Netton 1992, стр. 8–18.
  26. ↑ Corbin 1993, стр. 160–165.
  27. ↑ Fakhry 2002, стр. 136–146.
  28. ↑ Ел-Фараби — Стенфордска енциклопедија на филозофијата (англиски)
  29. ↑ Vallat 2020, стр. 553a.
  30. ↑ Brague, Rémi (1998). „Athens, Jerusalem, Mecca: Leo Strauss's "Muslim" Understanding of Greek Philosophy“. Poetics Today. 19 (2): 235–259. doi:10.2307/1773441. ISSN 0333-5372. JSTOR 1773441.
  31. ↑ Zonta 2020, стр. 559b–562a.
  32. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Gutas, Dimitri. „Farabi i. Biography“. Encyclopædia Iranica. Посетено на April 4, 2010.
  33. ↑ Reisman 2005, стр. 52–53.
  34. ↑ Daniel Balland, "Fāryāb" in Encyclopædia Iranica. excerpt: "Fāryāb (also Pāryāb), common Persian toponym meaning “lands irrigated by diversion of river water"
  35. ↑ Dehkhoda Dictionary under "Parab" Архивирано на 3 октомври 2011 г. excerpt: "پاراب . (اِ مرکب ) زراعتی که به آب چشمه و کاریز ورودخانه و مانند آن کنند مَسقوی . آبی . مقابل دیم" (translation: "Lands irrigated by diversion of river water, springs and qanats.")
  36. ↑ Lessons with Texts by Alfarabi. „D. Gutas, "AlFarabi" in Barthaolomew's World accessed Feb 18, 2010“. Bartholomew.stanford.edu. Посетено на 2012-09-19.
  37. ↑ Reisman 2005, стр. 53.
  38. ↑ F. Abiola Irele/Biodun Jeyifo, "Farabi", in The Oxford Encyclopedia of African Thought, Vol. 1, p. 379.
  39. ↑ Ebn Abi Osaybea, Oyun al-anba fi tabaqat at-atebba, ed. A. Müller, Cairo, 1299/1882. وكان ابوه قائد جيش وهو فارسي المنتسب
  40. ↑ Seyyed Hossein Nasr, Mehdi Aminrazavi. "An Anthology of Philosophy in Persia, Vol. 1: From Zoroaster to Umar Khayyam", I.B. Tauris in association with The Institute of Ismaili Studies, 2007. Pg 134: "Ibn Nadim in his al-Fihrist, which is the first work to mention Farabi considers him to be of Persian origin, as does Muhammad Shahrazuri in his Tarikh al-hukama and Ibn Abi Usaybi'a in his Tabaqat al-atibba. In contrast, Ibn Khallikan in his '"Wafayat al-'ayan considers him to be of Turkish descent. In any case, he was born in Farab in Khurasan of that day around 257/870 in a climate of Persianate culture"
  41. ↑ Arabic: و كان من سلاله فارس in J. Mashkur, Farab and Farabi, Tehran,1972. See also Dehkhoda Dictionary under the entry Farabi for the same exact Arabic quote.
  42. ↑ Fakhry 2002, стр. 157.
  43. ↑ P.J. King, "One Hundred Philosophers: the life and work of the world's greatest thinkers", chapter al-Fārābi, Zebra, 2006. pp 50: "Of Persian stock, al-Farabi (Alfarabius, AbuNaser) was born in Turkestan" Henry Thomas, Understanding the Great Philosophers, Doubleday, Published 1962 T. J. De Boer, "The History of Philosophy in Islam", Forgotten Books, 2008. Excerpt page 98: "His father is said to have been a Persian General". ISBN 1-60506-697-4 Sterling M. McMurrin, Religion, Reason, and Truth: Historical Essays in the Philosophy of Religion, University of Utah Press, 1982, ISBN 0-87480-203-2. page 40. Edited by Robert C. Solomon and Kathleen M. Higgins. (2003). From Africa to Zen : an invitation to world philosophy. Lanham, Md.: Rowman & Littlefield Publishers. pp. 163. ISBN 0-7425-1350-5 "al-Farabi (870–950), a Persian," Thomas F. Glick. (1995). From Muslim fortress to Christian castle : social and cultural change in medieval Spain. Manchester: Manchester University Press. pp. 170. ISBN 0-7190-3349-7 "It was thus that al-Farabi (c. 870–950), a Persian philosopher" The World's Greatest Seers and Philosophers.. Gardners Books. 2005. pp. 41. ISBN 81-223-0824-4 "al-Farabi (also known as Abu al-Nasr al-Farabi) was born of Turkish parents in the small village of Wasij near Farab, Turkistan (now in Uzbekistan) in 870 AD. His parents were of Persian descent, but their ancestors had migrated to Turkistan." Bryan Bunch with Alexander Hellemans. (2004). The history of science and technology : a browser's guide to the great discoveries, inventions, and the people who made them, from the dawn of time to today. Boston: Houghton Mifflin. pp. 108. ISBN 0-618-22123-9 "Persian scholar al-Farabi"Olivier Roy, "The new Central Asia: the creation of nations", I.B.Tauris, 2000. 1860642799. pg 167: "Kazakhstan also annexes for the purpose of bank notes Al Farabi (870–950), the Muslim philosopher who was born in the south of present-day Kazakhstan but who presumably spoke Persian, particularly because in that era there were no Kazakhs in the region" Majid Khadduri; [foreword by R. K. Ramazani]. The Islamic conception of justice. Baltimore : Johns Hopkins University Press, c1984.. pp. 84. ISBN 0-8018-6974-9 "Nasr al-Farabi was born in Farab (a small town in Transoxiana) in 259/870 to a family of mixed parentage — the father, who married a Turkish woman, is said to have been of Persian and Turkish descent — but both professed the Shi'l heterodox faith. He spoke Persian and Turkish fluently and learned the Arabic language before he went to Baghdad. Ḥannā Fākhūrī, Tārīkh al-fikr al-falsafī ʻinda al-ʻArab, al-Duqqī, al-Jīzah : al-Sharikah al-Miṣrīyah al-ʻĀlamīyah lil-Nashr, Lūnjmān, 2002. Ammar al-Talbi, al-Farabi, UNESCO: International Bureau of Education, vol. XXIII, no. 1/2, Paris, 1993, p. 353-372 David Deming,"Science and Technology in World History: The Ancient World and Classical Civilization", McFarland, 2010. pg 94: "Al-Farabi, known in Medieval Europe as Abunaser, was a Persian philosopher who sought to harmonize.Philosophers: Abu Al-Nasr Al-Farabi Архивирано на 7 март 2016 г., Trinity College, 1995–2000
  44. ↑ George Fadlo Hourani, Essays on Islamic Philosophy and Science, Suny press, 1975; Kiki Kennedy-Day, Books of Definition in Islamic Philosophy: The Limits of Words, Routledge, 2002, page 32.
  45. ↑ Joshua Parens (2006). An Islamic philosophy of virtuous religions : introducing Alfarabi. Albany, NY: State Univ. of New York Press. pp. 3. ISBN 0-7914-6689-2 excerpt: "He was a native speaker of Turkic [sic] dialect, Soghdian." [Note: Sogdian was an East Iranian language and not a Turkic dialect]
  46. ↑ Joep Lameer, "Al-Fārābī and Aristotelian syllogistics: Greek theory and Islamic practice", E.J. Brill, 1994. ISBN 90-04-09884-4 pg 22: "..Islamic world of that time, an area whose inhabitants must have spoken Soghdian or maybe a Turkish dialect..."
  47. ↑ مشكور، محمدجواد. “فاراب و فارابي“. دوره14، ش161 (اسفند 54): 15-20- . J. Mashkur, "Farabi and Farabi" in volume 14, No. 161, pp 15–12, Tehran,1972. English translations of the arguments used by J. Mashkur can be found in: G. Lohraspi, "Some remarks on Farabi's background"; a scholarly approach citing C.E. Bosworth, B. Lewis, R. Frye, D. Gutas, J. Mashkur and partial translation of J.Mashkur's arguments: PDF. ولی فارابی فيلسوف تنها متعلق به ايران نبود بلكه به عالم اسلام تعلق داشت و از بركت قرآن و دين محمد به اين مقام رسيد. از اينجهت هه دانشمندانی كه در اينجا گرد آمدهاند او را يك دانشمند مسلمان متعلق به عالم انسانيت ميدانند و كاری ب تركی و فارسی و عربی بودن او ندارند.
  48. ↑ Baumer, Christoph (2016). The History of Central Asia The Age of Islam and the Mongols. Bloomsbury Publishing. стр. 42. ISBN 9781838609405. Abu Nasr Muhammad al-Farabi (ca. 870–950) was a renowned philosopher and scientist with a keen interest in the theory of knowledge. Probably a Sogdian from the great merchant city of Farab, now called Otrar, in southern Kazakhstan
  49. ↑ Druart 2021, Intro.
  50. ↑ B.G. Gafurov, Central Asia:Pre-Historic to Pre-Modern Times, (Shipra Publications, 2005), 124; "Abu Nasr El-Farabi hailed from around ancient Farabi which was situated on the bank of Syr Daria and was the son of a Turk military commander".
  51. ↑ Will Durant, The Age of Faith, (Simon and Schuster, 1950), 253.
  52. ↑ Nicholas Rescher, Al-Farabi's Short Commentary on Aristotle's Prior Analytics, University of Pittsburgh Pre, 1963, p.11, Online Edition.
  53. ↑ Antony Black, The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, Routledge, p. 61, Online Edition
  54. ↑ James Hastings, Encyclopedia of Religion and Ethics, Kessinger Publishing, Vol. 10, p.757, Online Edition
  55. ↑ Edited by Ted Honderich. (1995). The Oxford companion to philosophy. Oxford: Oxford University Press. pp. 269. ISBN 0-19-866132-0 "Of Turki origin, al-Farabi studied under Christian thinkers" Edited and translated by Norman Calder, Jawid Mojaddedi and Andrew Rippin. (2003). Classical Islam : a sourcebook of religious literature. New York: Routledge. pp. 170. ISBN 0-415-24032-8 "He was of Turkish origin, was born in Turkestan" Ian Richard Netton. (1999). Al-Fārābī and his school. Richmond, Surrey: Curzon. ISBN 0-7007-1064-7 Pg. 5:"He appears to have been born into a military family of Turkish origin in the village of Wasil, Farab, in Turkestan" Edited by Henrietta Moore. (1996). The future of anthropological knowledge. London: Routledge. ISBN 0-415-10786-5 "al-Farabi (873–950), a scholar of Turkish origin." Diané Collinson and Robert Wilkinson. (1994). Thirty-Five Oriental Philosophers.. London: Routledge. ISBN 0-203-02935-6 "Al-Farabi is thought to be of Turkish origin. His family name suggests that he came from the vicinity of Farab in Transoxiana.Fernand Braudel; translated by Richard Mayne. (1995). A history of civilizations. New York, N.Y.: Penguin. ISBN 0-14-012489-6 "Al-Farabi, born in 870, was of Turkish origin. He lived in Aleppo and died in 950 in Damascus" Jaroslav Krejčí; assisted by Anna Krejčová. (1990). Before the European challenge : the great civilizations of Asia and the Middle East. Albany: State University of New York Press. pp. 140. ISBN 0-7914-0168-5 "the Transoxanian Turk al-Farabi (d. circa 950)" Hamid Naseem. (2001). Muslim philosophy science and mysticism. New Delhi: Sarup & Sons. pp. 78. ISBN 81-7625-230-1 "Al-Farabi, the first Turkish philosopher"Clifford Sawhney. The World's Greatest Seers and Philosophers, 2005, p. 41Zainal Abidin Ahmad. Negara utama (Madinatuʾl fadilah) Teori kenegaraan dari sardjana Islam al Farabi. 1964, p. 19Haroon Khan Sherwani. Studies in Muslim Political Thought and Administration. 1945, p. 63
  56. ↑ C. Edmund Bosworth (15 May 2017). The Turks in the Early Islamic World. Taylor & Francis. стр. 381. ISBN 978-1-351-88087-9.
  57. ↑ Reisman 2005, стр. 55.
  58. ↑ Patrick J. Ryan SJ (10 October 2018), Amen, CUA Press, стр. 101, ISBN 9780813231242.
  59. ↑ Najjar, Fauzi M. (1961). „Fārābī's Political Philosophy and Shī'ism“. Studia Islamica. XIV (14): 57–72. doi:10.2307/1595185. JSTOR 1595185.
  60. ↑ Maftouni, Nadia (2013). „وجوه شیعی فلسفه فارابی“ [Shi'ite Aspects of Farabi`s Philosophy]. Andishe-Novin-E-Dini (персиски). 9 (33): 12. Архивирано од изворникот на 2020-11-13. Посетено на 31 October 2018.
  61. ↑ Wiedemann, Eilhard (1913–1936). „al-Kīmiyāʾ“. Во Martijn Theodoor Houtsma; и др. (уред.). Encyclopaedia of Islam. II (1st. изд.). Leiden: Brill. стр. 1010a-1017a (esp. p. 1011a). doi:10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4212. ISBN 90-04-08265-4.
  62. ↑ History of logic: Arabic logic, Encyclopædia Britannica.
  63. ↑ Feldman, Seymour (26 November 1964). „Rescher on Arabic Logic“. The Journal of Philosophy. Journal of Philosophy, Inc. 61 (22): 726. doi:10.2307/2023632. ISSN 0022-362X. JSTOR 2023632.
    Long, A. A.; D. N. Sedley (1987). The Hellenistic Philosophers. Vol 1: Translations of the principal sources with philosophical commentary. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-27556-3.
  64. ↑ Ludescher, Tanyss (February 1996). „The Islamic roots of the poetic syllogism“. College Literature. Архивирано од изворникот на 2005-05-31. Посетено на 2008-02-29.
  65. ↑ Sawa 2012; Touma 1996, стр. 10.
  66. 1 2 3 Haque 2004, стр. 363.
  67. ↑ Druart 2021, § 2.
  68. ↑ Netton, Ian Richard (2008). „Breaking with Athens: Al-Farabi as Founder, Applications of Political Theory By Christopher A. Colmo“. Journal of Islamic Studies. Oxford University Press. 19 (3): 397–8. doi:10.1093/jis/etn047. JSTOR 26200801.
  69. ↑ Weber 2017, стр. 170a ff..
  70. ↑ „Avicenna/Ibn Sina (CA. 980–1137)“. The Internet Encyclopedia of Philosophy. Архивирано од изворникот 23 June 2007. Посетено на 2007-07-13.
  71. ↑ Netton 1994, стр. 100.
  72. ↑ Ronald Bontekoe, Mariėtta Tigranovna Stepaniants (1997), Justice and Democracy, University of Hawaii Press, p. 251, ISBN 0824819268
  73. 1 2 McGinnis 2022, § 2.4.
  74. ↑ Black 1996, стр. 178.
  75. ↑ Ayatollah Motahhari, Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p:162
  76. ↑ Reisman 2005, стр. 52.
  77. ↑ Ayatollah Motahhari, Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p.166 اگر بخواهيم كلمه ای را به كار بريم كه مفيد مفهوم روش فلسفی مشائين باشد بايد كلمه (استدلالی) را به كار بريم .
  78. ↑ „Dictionary of Islamic Philosophical Terms“. Muslimphilosophy.com. Посетено на 2012-09-19.
  79. ↑ „Aristotelianism in Islamic philosophy“. Muslimphilosophy.com. Посетено на 2012-09-19.
  80. ↑ Ayatollah Motahhari, Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p.167 فارابی كتاب كوچك معروفی دارد به نام (الجمع بين رأيی الحكيمين) در اين كتاب مسائل اختلافی اين دو فيلسوف طرح شده و كوشش شده كه به نحوی اختلافات ميان اين دو حكيم از بين برود .
  81. 1 2 Reisman 2005, стр. 55-56.
  82. ↑ Corbin 1993, стр. 158; López-Farjeat 2020, Intro.
  83. ↑ Mahdi, Muhsin (1962). Alfarabi: Philosophy of Plato and Aristotle. Ithaca, NY: Cornell University Press. стр. 4. ISBN 0801487161. Посетено на 17 August 2015. line feed character во |access-date= во положба 3 (help); Проверете ги датумските вредности во: |access-date= (help)
  84. ↑ Black 1996, стр. 188.
  85. ↑ Reisman 2005, стр. 56.
  86. ↑ Black 1996, стр. 189.
  87. ↑ Corbin 1993, стр. 161; Reisman 2005, стр. 57.
  88. ↑ Reisman 2005, стр. 58–59.
  89. ↑ Reisman 2005, стр. 61.
  90. ↑ Madkour 1963–1966, стр. 461.
  91. ↑ Reisman 2005, стр. 64.
  92. 1 2 Reisman 2005, стр. 63.
  93. 1 2 3 Black 1996, стр. 186.
  94. ↑ Corbin 1993, стр. 158; Reisman 2005, стр. 64.
  95. ↑ Corbin 1993, стр. 165.
  96. ↑ Black 1996, стр. 184.
  97. ↑ Black 2005, стр. 313; Reisman 2005, стр. 60–61.
  98. ↑ Black 1996, стр. 185; Black 2005, стр. 313.
  99. ↑ Black 1996, стр. 187; Corbin 1993, стр. 164.
  100. ↑ Corbin 1993, стр. 162.
  101. ↑ Black 1996, стр. 190.
  102. ↑ Butterworth 2005, стр. 278.
  103. ↑ Black 1996, стр. 191.
  104. ↑ Baeck, Louis (1996). „Ibn Khaldun's Political and Economic Realism“. Во Laurence S. Moss (уред.). Joseph A. Schumpeter, Historian of Economics: Perspectives on the history of economic thought. Selected papers from the History of Economics Society Conference, 1994. London & New York: Routledge. стр. 83–99. doi:10.4324/9780203435977-15. ISBN 0-415-13353-X. Pg. 87: Ibn Khaldun drifted away from al-Farabi's political idealism.
  105. ↑ Corbin 1993, стр. 162–163.
  106. ↑ Butterworth 2005, стр. 276.
  107. ↑ Reisman 2005, стр. 68.
  108. ↑ Joshua Parens, An Islamic Philosophy of Virtuous Religions: Introducing Alfarabi (New York: State University of New York Press, 2006), 2.
  109. ↑ Mykhaylo Yakubovych. Al-Farabi's Book of Religion. Ukrainian translation, introduction and comments / Ukrainian Religious Studies Bulletin, 2008, Vol. 47, P. 237.
  110. ↑ „Аль-Фараби гордост и не е познат Абсаттар Дербисали“. Занемарен непознатиот параметар |датум= (help); Занемарен непознатиот параметар |датум-пристап= (help); Занемарен непознатиот параметар |веб-страница= (help)
  111. ↑ „7057 Ал-Фараби (1990 QL2)“. Центар за мали планети. Посетено на 2016-11-21.
  112. ↑ „Споменик на ал-Фараби откриен во Нур-Султан“. www.inform.kz. Занемарен непознатиот параметар |датум= (help); Занемарен непознатиот параметар |датум-на-пристап= (help)

Библиографија

[уреди | уреди извор]

Дополнително читање

[уреди | уреди извор]

Надворешни врски

[уреди | уреди извор]
Викицитат има збирка цитати поврзани со:
Преземено од „https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=Ел-Фараби&oldid=5551750“