Дон Кихот

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Дон Кихоте  
Don-Kihot.jpg
Насловната страница од првото издание (1605)
Автор Мигел де Сервантес
Наслов на
оригиналот
El ingenioso hidalgo don Quixote De la Mancha
Земја Кастилја
Јазик стар шпански (стар кастилијански)
Жанр(ови) пикарски роман, сатира, пародија, фарса
Издавач Хуан де ла Куеста
Медиум Печатено

Дон Кихот (шпански: ) е роман на шпанскиот писател Мигел де Сервантес во два дела: Досетливиот благородник Дон Кихот од Ла Манча (шпански: El ingenioso hidalgo don Quixote de la Mancha) од 1605 година и Досетливиот витез Дон Кихот од Ла Манча (шпански: El ingenioso cavallero don Quixote de la Mancha) од 1615 година. Сервантес создал измислено потекло за книгата засновано врз ракопис од маварскиот историчар, Сид Хамет Бенегели.

За темата[уреди | уреди извор]

Самиот Сервантес кон крајот на вториот дел вели дека немал друга цел со овој роман, освен да ги исмее лажните и неубави витешки романи, кои се разликуваат од вистината. Тоа била тешка задача, затоа што во тоа време биле многу распространети таквите романи, што ни царот ни разумните луѓе не можеле да ги забранат. Тоа што не можеле тие, го сторил еднаш засекогаш сатиричниот роман на Сервантес. „Дон Кихот“ засекогаш ја убил витешката книжевност, т.е. откако излегол првиот дел од романот, повеќе не бил отпечатен ниту еден витешки роман. Како Сервантес го постигнал тоа. Тој ни прикажува еден несреќен, безумен, но необичен човек. Дон Кихот е длабок мислител, човек со возвишена душа, со високи идеали и благороден. Сервантес го прикажал врз него погубното влијание на тогашната книжевност.

Прва книга[уреди | уреди извор]

Посвета[уреди | уреди извор]

Авторот му ја посветил книгата на војводата од Бехар, маркизот од Хибралеон, грофот од Беналкасар и Бањарес, виконтот на Пуебла де Алкозер, господарот на градовите Капиља, Куриел и Бургиљос.[1]

Пролог[уреди | уреди извор]

Во предговорот, авторот му се обраќа на читателот со објаснување на целта на книгата и нејзиното создавање. Притоа, тој вели дека најтешко при пишувањето на книгата му било создавањето на предговорот и дека повеќепати се откажувал по неуспешните обиди. Причината за тоа било тоа што авторот не сакал во книгата да ги стави вообичаените украси од тогашните книги: бројни цитати од античките философи, извадоци од Светото писмо, епиграми, записи на маргините, богата библиографија и сонети напишани од благородници. Поради овие тешкотии, авторот дури сакал да се откаже од објавувањето на романот. Меѓутоа, еден негов пријател го охрабрил, советувајќи го да се послужи со некои трикови: самиот да состави сонети и да ги потпише со измислени имиња, да наведе бројна литература која божем ја консултирал итн. Меѓутоа, според советот на пријателот, наместо вообичаените украси, многу поважно е книгата да биде напишана со прости, значајни и чесни зборови, со јасни мисли и со звучни и свечени реченици.[2]

Пофалби[уреди | уреди извор]

Пред почетокот на главното дејство на романот, ставени се една пофална песна и девет сонети во кои се слават книгата и нејзините главни ликови, Дон Кихот, Дулсинеја и Санчо Панса, како и коњот на витезот.[3]

Прв дел: Глава I-VIII[уреди | уреди извор]

Во едно место во Манча живеел човек со презиме Кихада или Кесада, кој бил толку голем љубител на витешките романи, што постепено го загубил разумот и почнал да мисли дека е вистина она што пишува во романите. Оттука, тој решил да постане осамен витез-скитник и да патува по светот, борејќи се против неправдата и злото. Тој се нарекол себеси дон Кихот од Манча, на коњот му дал име Росинанте, а за своја дама избрал една селанка која ја нарекол Дулсинеја. Еден ден, дон Кихот го напуштил својот дом и пристигнал до една меана, претставувајќи се како витез, а сопственикот се пошегувал со него воведувајќи го во витешкиот ред. Уште на самиот почеток, тој направил неколку трагикомични сцени предизвикани од неговите илузии дека се бори со злосторници и со други витези. Притоа, Дон Кихот бил претепан од некои трговци, но за среќа, еден селанец го однесол во неговиот дом. Таму, додека закрепнувал од болките, селскиот свештеник ги запалил неговите витешки книги за да го заштити од нивното лошо влијание. Меѓутоа, дон Кихот повторно заминал во нови авантури при што го убедил селанецот Санчо Панса да му се придружи како негов штитоносец. Набргу, дон Кихот видел ветерници во полето и ги нападнал, мислејќи дека се џинови, но во борбата претрпел големи повреди. Сепак, тој не се обесхрабрил и нападнал двајца свештеници, а потоа се борел против еден Баскиец.[4]

Втор дел: Глава IX-XIV[уреди | уреди извор]

Во борбата против Баскиецот дон Кихот извојувал победа, но претрпел голема рана на увото. По „славната“ битка, дон Кихот и Сано Панса го продолжиле своето патување при што сретнале група козари кои ги пречекале пријателски, ги нагостиле и му ја залечиле раната на дон Кихот. Притоа, тие им ја раскажале приказната за несреќната судбина на момчето Хризостом кој извршил самоубиство поради невозвратената љубов од преубавата овчарка Марсела. Утредента, сите заедно присуствувале на погребот на Хризостом, каде се појавила Марсела. Слушајќи ја нејзината исповед, дон Кихот тргнал во потрага по неа.[5]

Трет дел: Глава XV-XXVII[уреди | уреди извор]

Додека дон Кихот и Санчо Панса се одморале на една ливада, Росинанте им се придружил на кобилите што паселе во близината, а коњарите го претепале. Дон Кихот ги нападнал нив, но и тој и Санчо Панса биле претепани и едвај дошле до некоја меана, каде повторно биле вовлечени во тепачка. На заминување, дон Кихот не сакал да плати за престојот и успеал да избега, но присутните гости грубо си поиграле со Санчо Панса. Набргу, дон Кихот видел две стада овци и, мислејќи дека се две големи војски, „јуначки“ ги нападнал, но овчарите му ги скршиле забите. Сепак, неуморниот витез пронашол нови предизвици: најпрвин нападнал група свештеници за кои во темнината на ноќта помислил дека се ѓаволски суштества; потоа нападнал еден бербер чиј леген го заменил со шлемот на еден славен витез од романите; најпосле, ослободил група затвореници и веднаш започнал борба со нив, зашто одбиле да ја посетат Дулсинеја. Скитајќи низ планината Сјера Морена, дон Кихот запознал еден човек со име Карденио кој, поради љубовното разочарување, се определил да живее осамен и дивјачки живот. Меѓутоа, додека им ја раскажувал својата животна приказна, Карденио ги навредил витешките книги, а тоа довело до тепачка меѓу него и слушателите. Наскоро, дон Кихот и Санчо Панса се разделиле: инспириран од витешките книги, дон Кихот одлучил да остане во планината за да страда во името на љубовта кон Дулсинеја, а неговиот штитоносец тргнал кон родното место, со задача да ѝ однесе писмо на Дулсинеја. Притоа, бидејќи Санчо Панса го изгубил магарето, дон Кихот му го позајмил Росинате. Меѓутоа, кога дошол до блиската меана, Санчо Панса ги сретнал попот и берберот, кои тргнале во потрага по дон Кихот. Така, тројцата се вратиле во планината Сјера Морена, каде попот и берберот го сретнале Карденио, кој им раскажал за својата несреќна судбина: тој бил вљубен во убавата Лусинда, но благородникот дон Фернандо, служејќи се со измама, се венчал со неа, по што Карденио избегал во планината.[6]

Четврти дел: Глава XXVIII-LII[уреди | уреди извор]

Наскоро, попот, берберот и Карденио здогледале убава девојка во планината, која им раскажала дека се вика Доротеја и дека одлучила да живее осамен живот откако била измамена од дон Фернандо, кој ѝ ветил дека ќе ја земе за жена, но наместо со неа, се оженил со Лусинда. Исто така, таа им го раскажала остатокот од приказната за Лусинда, чија венчавка со дон Фернандо пропаднала бидејќи таа ја открила својата љубов кон Карденио. Тогаш, Карденио ја убедил Доротеја дека треба да се вратат меѓу луѓето за да ја побараат својата среќа. Потоа, Доротеја се преправила како ќерка на некој крал и го замолила дон Кихоте да ја спаси. Така, сите заедно успеале да го убедат дон Кихоте да ја напушти планината. На враќање, тие застанале во истиот конак каде дон Кихот и Санчо Панса доживеале непријатности. Таму го оставиле дон Кихот да преспие, а попот на останатите им ја прочитал новелата за двајцата пријатели од Фиренца, Анселмо и Лотарио: За да ја провери верноста на младата и убава сопруга Камила, Анселмо го наговорил Лотарио да ѝ се додворува, но тие започнале љубовна врска, држејќи го Анселмо во заблуда. Меѓутоа, на крајот, приказната завршила трагично - Камила побегнала и го завршила животот в манастир, Лотарио загинал во војна, а Анселмо умрел од мака. За тоа време, дон Кихот сонувал дека се бори со џин при што со мечот ги дупнал мевовите со виното на меанџијата. Наеднаш, во конакот пристигнала група луѓе кои придружувале убава млада жена за која се открило дека била Лусинда, а нејзиниот придружник бил дон Фернандо. Имено, по неуспешната венчавка, Лусинда побегнала во еден манастир, но по неколку месеци, дон Фернандо ја открил и ја грабнал. Така настанал неочекуван пресврт во кој Лусинда пак го сретнала саканиот Карденио, а дон Фернандо ѝ се вратил на Доротеја.[7]

Потоа, во конакот дошол еден човек со својата жена, Зораида (Маварка која побегнала од татковината за да стане христијанка) и на присутните им ја раскажал својата животна приказна: како станал воин, потоа бил заробен од Турците и долги години живеел во Цариград и во Северна Африка, но успеал да побегне благодарение на Зораида. Тогаш, во конакот случајно пристигнал и неговиот брат, кој во меѓувреме станал судија и така двајцата браќа повторно се сретнале по долги години. Истовремено, во конакот пристигнало и младото момче дон Луис, кое ја следело саканата Клара, ќерката на судијата. Најпосле, во конакот се појавил и берберот кому дон Кихот и Санчо Панса му ги зеле легенот и самарот и тогаш започнала општа тепачка, а кавгата продолжила кога пристигнале и полицајците со налог да го уапсат дон Кихот поради тоа што ги ослободил заробениците. Тоа било знак за присутните дека треба да го напуштат конакот и попот ги убедил да го затворат дон Кихот во кафез, по што попот и берберот се збогувале со останатите и тргнале да го вратат дон Кихот дома. Патем, тие сретнале еден свештеник со кого попот имал долга дискусија за штетноста на витешките книги. Цело време, Дон Кихот бил мирен во кафезот, верувајќи дека сето тоа е дело на некој злобен волшебник. Затоа, по некое време, тој бил ослободен, но набргу, поттикнат од своите витешки побуди предизвикал тепачка со еден козар, а потоа нападнал и поворка од свештеници и селани при што бил тешко повреден. По неколку дена, попот, берберот, Санчо Панса и дон Кихот пристигнале во своето село. На крајот од романот, авторот дава соопштение за третиот поход на дон Кихот, повикувајќи се на некои записи со сонети испеани во негова чест.[8]

Втора книга[уреди | уреди извор]

Пролог и посвета[уреди | уреди извор]

Во прологот, Сервантес се брани од увредите нанесени од анонимниот автор кој, исто така, објавил книга за дон Кихот, воден од стремежот да стекне слава или пари. Истовремено, во обраќањето кон читателите, Сервантес ги најавува своите следни дела.[9] Слична содржина има и посветата на грофот од Лемос.[10]

Глава I-XVIII[уреди | уреди извор]

Еден месец по враќањето на дон Кихот дома, него го посетиле попот и берберот за да се уверат дали му се вратил разумот и во разговорот со него утврдиле дека тој сè уште е занесен од витешките романи. Потоа, него го посетил Санчо Панса, кој му кажал што мислат луѓето за витештвото на дон Кихот. Најпосле, во посета на дон Кихот дошол и Самсон, студент на универзитетот во Саламанка кој, со намера да се пошегува, му кажал дека за него е напишана книга во која се слават неговите подвизи. Поттикнат од неговите пофалби, дон Кихот одлучил да тргне во нов поход. Најпрвин, тој отишол во Тобосо, со намера да ја види саканата Дулсинеа, но Санчо го измамил и му покажал една селанка, убедувајќи го дон Кихот дека лошиот волшебник фрлил магија врз него, па не може да ја види немерливата убавина на Дулсинеја. Разочаран, дон Кихот се упатил кон Сарагоса, а патем најпрвин имал кратка средба со патувачки комедијанти, а потоа сретнал витез-скитник кого го победил во двобој. Меѓутоа, тој не бил никаков витез, туку Самсон кој, наговорен од попот, требало да го предизвика дон Кихот на двобој, да го победи и да му нареди да се врати во селото. Но, наместо тоа, Самсон бил победен и се заколнал дека ќе му се одмазди на дон Кихот за нанесените повреди. По таа борба, дон Кихот го продолжил патот до Сарагоса исполнет со гордост, придружуван од еден паметен селанец од Манча. Патем, тие сретнале кола која носела два лава и дон Кихот побарал да ги отворат кафезите, со намера да се бори со лавовите, но тие воопшто не му обрнувале внимание. Сепак, тој повторно ја докажал својата храброст.[11]

Глава XIX-XLI[уреди | уреди извор]

Неколку дена подоцна, дон Кихот и Санчо присуствувале на свадбата меѓу богатиот Камачо и преубавата Китерија на која сиромашниот Басилио, користејќи се со итрина, му ја презел невестата на Камачо, а дон Кихот застанал во негова одбрана. Оттаму, дон Кихот се спуштил во Монтесиносовата пештера од каде се вратил со неверојатни приказни за она што божем го видел таму. Потоа, во блискиот конак, заслепен од својот витешки занес, тој му го уништил театарот на мајсторот Педро кој, всушност, бил никаквецот Хинес кој му го украл магарето на Санчо Панса. По тој инцидент, дон Кихот и Санчо се сретнале со група вооружени селани кои оделе во борба со жителите на соседното село. Тогаш, нападнат од разлутените селани, дон Кихот избегал, оставајќи го претепаниот Санчо, по што дошло до кавга меѓу нив. Следната авантура се случила на реката Ебро, каде дон Кихот и Санчо се качиле на еден напуштен чамец и за малку ќе се удавеле. Меѓутоа, набргу им се случил пријатен настан, кога сретнале некој војвода и војвотка кои ги поканиле во својот замок, укажувајќи им голема чест. Всушност, тие ја имале прочитано книгата за дон Кихот, па решиле да се пошегуваат со него, преправајќи се дека го ценат како најголемиот витез на светот, а војводата го именувал Санчо за владетел на еден архипелаг. Во своите шеги, домаќините отишле толку далеку, што почнале да приредуваат вистински сцени наменети за дон Кихот. Еднаш, за време на еден лов, „се појавил“ волшебникот Мерлин кој соопштил дека за да исчезне магијата од Дулсинеја, Санчо треба да си удри над 3.000 камшици; другпат, во замокот пристигнала дама, по потекло од измислено далечно кралство, која побарала од дон Кихот да се бори со џинот Маламбрин; притоа, домаќините ги ставиле дон Кихот и Санчо на дрвен коњ и им ги врзале очите, така што тие мислеле дека летаат на небото; иако не дошло до борба со џинот, сепак тоа било доволно да се смета дека дон Кихот успешно ја исполнил витешката задача.[12]

Глава XLII-LVII[уреди | уреди извор]

Задоволен од успешната шега, војводата одлучил да го исполни своето ветување и го поставил Сано за управник на еден „архипелаг“, така што го испратил во едно свое село, каде Санчо се истакнал со голема мудрост во решавањето на споровите. Меѓутоа, тој бил незадоволен од тоа што лекарот не му дозволувал да јаде што сака, а по една недела, откако луѓето на војводата направиле сцена во која божемни непријатели го нападнале архипелагот, на Санчо му се смачило и се откажал од владеењето. Притоа, додека одел до замокот на војводата, Санчо паднал во јама, но тука случајно се нашол дон Кихот, кој го спасил својот штитоносец. Во меѓувреме, додека Санчо управувал со „архипелагот“, во замокот продолжиле шегите со дон Кихот кому една девојка му се додворувала, а друга госпоѓа го посетила ноќе во неговата соба. Најпосле, тој требало да се бори во двобој, но противникот се откажал од борбата. Најпосле, бидејќи му здодеал мирниот живот во замокот, дон Кихот добил дозвола да си замине и повторно тргнал во нови авантури, придружуван од Санчо.[13]

Глава LVIII-LXV[уреди | уреди извор]

На патот за Сарагоса, дон Кихот сретнал две убави девојки, кои ја имале прочитано книгата за него и му укажале голема чест, а во обидот да им возврати, дон Кихот бил прегазен од стадо бикови. Малку подоцна, во еден конак сретнале двајца угледни луѓе кои читале за авантурите на дон Кихот, опишани во втората книга за него во која тој и Санчо биле прикажани во лошо светло. Поради тоа, дон Кихот се откажал од намерата да учествува на турнирот во Сарагоса и, наместо тоа, тргнал за Барселона. Патем, тој бил заробени од разбојникот Роке Гинарт кој, исто така, имал слушнато за него, го пречекал со почит и го испратил до Барселона, а притоа го известил својот пријател дон Антонио Морено. Во градот, дон Кихот бил пречекан од многу луѓе, така што тој бил многу задоволен од својата слава. По некој ден, дон Кихот и Санчо се качиле на еден брод, кој заробил група Мавари, а меѓу нив била и убавата Ана Феликс, ќерка на еден познаник на Санчо. Во Барселона, дон Кихот бил поразен во двобојот со витезот од Белата месечина, кој му наредил да се врати дома и една година да се воздржи од витешки авантури.[14]

Ликот на Дон Кихот[уреди | уреди извор]

Постојаното читање на витешките романи го избезумило Дон Кихот, кој прочитаното го прима како вистина и тоа го поттикнува да стане витез-скитник кој ќе ги брани слабите и угнетените. Истовремено, тој прогласува за дама една селанка од соседното село која нарекол Дулчинеја и така тргнува да врши подвизи во нејзина чест. Следен од својот штитоносец, тој ги обиколува градовите и селата, а во раздразнетата витешка фантазија насекаде гледа витези, војски, волшебници и џинови. Секаде, без размислување, Дон Кихот смело ги напаѓа замислените угнетувачи, но реалноста постојано ги претвора неговите благородни идеи во смешни ситуации. Средниот век поминал, животот се изменил, но Дон Кихот и натаму живее во минатото, убеден дека е повикан да го воскресне златниот век. Не е тешко да се претпостави што го избезумило Дон Кихот. Поразите и потсмевите се награда за неговите подвизи. Дон Кихот, како вистински идеалист, не смета дека е потребно да се приспособи кон животот, туку сака самиот живот да го издигне до себе. Затоа, тој не ги забележува фактите кои не одговараат на неговите илузии и не сака да знае за нив. Тој го цени животот само ако му пружи материјал за остварување на своите идеали. Тоа е првата одлика на Дон Кихот и како таков е родоначелник на сите романтичари и фантазери кај кои фантазијата секогаш ја потиснува стварноста.

Ако идеалистот не е секогаш безумен, тогаш тој е секогаш неразумен. Тоа е втората одлика на Дон Кихот. Судирајќи се со стварноста, тој создава редица непријатност: Оние што ќе ги ослободи, најчесто го напаѓаат и го проколнуваат, затоа што им штети со своето наметнување. Идеализмот е претставен во бедниот слаб витез, додека триумфалната нискост е облечена во сјајни облеки и пирува во велелепни дворци. Дон Кихот е среќен и тоа е неговата трета одлика. Никакви факти не можат да го наведат да го смени својот поглед на живот. Најпосле, тој се чувствува независен. Тоа е неговата четврта одлика. Тој се откажува од сè, физичките страдања, гладот и немаштијата не ги забележува, а во разговор со Санчо го изразува своето блаженство на слободата.

Ликот на Санчо Панса[уреди | уреди извор]

Мотивите кои го наведуваат Санчо Панса да го следи господарот, не се од областа на грубото користољубие. Наивноста со која им се подава на мистичните објаснувања на Дон Кихот, сведочат за ниското ниво на неговиот развиток. Во почетокот на романот Санчо не чувствува никаква љубов кон својот господар. Тој се радува на неговите подвизи доколку успее да искористи нешто, а го проколнува ако подвигот не му донесе ништо освен бој. Сонот за гувернерство не го напушта за сето време на авантурите.

„Со кого си, таков си!“ - е омилена изрека на Санчо Панса, кој најдобро ја докажува оправданоста на таа вистина. Како минува времето, односот на Санчо кон Дон Кихот се менува: полека но силно избива искреното сочувство кон безумниот витез, и наскоро Санчо ќе го засака својот господар. Неговиот сон да стане гувернер се остварува, а нас како читатели нè зачудува некористољубивоста на Санчо Панса кон островот со кој управува. Уште повеќе ќе нè зачуди кога ќе рече: „Гол дојдов, гол ќе си заминам!“

За делото[уреди | уреди извор]

Поради брзината при печатењето на првиот дел, во „Дон Кихот“ се среќаваат бројни грешки. Така, во првиот дел, Санчо Панса останува без своето магаре, а воопшто не се објаснува како се случило тоа, а потоа, повторно без никакво објаснување, тој повторно го јава магарето. Во 27. глава од втората книга на „Дон Кихот“ Сервантес соопштува дека тоа не било резултат на лошото паметење на авторот, туку се случило по вина на печатарот.[15]

Во романот „Дон Кихот“ веќе одамна никој не гледа само сатира на витешките романи. Во неговите судири со стварноста го гледаме оној вечен судир кој никогаш не умира, кај сите народи и во сите времиња. Хенрих Хајне плачел читајќи го романот, и во ова дело ја гледа најголемата сатира на човечката возвишеност. Бајрон, пак, му се лутел на Сервантес заради тоа што со романот предизвикал паѓање на витештвото и хероизмот во Шпанија.

Невозможно е да се избројат уметничките дела кои за тема ја имаат борбата меѓу идеалите и реалните услови на живеење. Но никој не проникнал така длабоко во смислата на тој голем судир, никој не ги изразил сите негови перипетии така сестрано како Сервантес. Дон Кихот засекогаш ќе остане смешен во нашите очи, затоа што идеализмот, храброста и благородното срце не се доволни да сочувствуваме со херојот, бидејќи овие карактеристики служат на една бесмислена задача.

Изданија на Дон Кихот на македонски јазик[уреди | уреди извор]

Во 1985 година, издавачката куќа „Наша книга“ го објавила романот во два тома, со наслов „Славниот благородник Дон Кихот од ла Манча“, а во рамки на библиотеката „Светска класика“. Првиот том содржи 52 глави, додека вториот том се состои од 74 глави. Преводот на македонски јазик го направил Илија Корубин, а консултант за шпански јазик бил д-р Александар Митевски, кој воедно ги препеал и стиховите. Ликовно-графичкото уредување е дело на Томислав Филипов, коректурата ја направиле Спасија Бурековиќ и Благородна Билбиловска. Книгата, во тврд повез и со обем од 20 сантиметри, била испечатена во печатницатаНова Македонија“ во Скопје, во тираж од 2.000 примероци, со финансиска поддршка од Републичката заедница за култура. Книгата била каталогизирана во НУБ „Климент Охридски“ - Скопје, со меѓународната ознака YU ISBN 86-373-0048-0 (првиот том) и YU ISBN 86-373-0060-X (вториот том).[16] [17]

Дон Кихот како тема во уметноста и во популарната култура[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Мигел де Сервантес, Дон Кихоте 1. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 16.
  2. Мигел де Сервантес, Дон Кихоте 1. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 17-23.
  3. Мигел де Сервантес, Дон Кихоте 1. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 25-33.
  4. Мигел де Сервантес, Дон Кихоте 1. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 37-88.
  5. Мигел де Сервантес, Дон Кихоте 1. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 91-135.
  6. Мигел де Сервантес, Дон Кихоте 1. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 137-282.
  7. Мигел де Сервантес, Дон Кихоте 1. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 285-400.
  8. Мигел де Сервантес, Дон Кихоте 1. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 401-555.
  9. Мигел де Сервантес, Дон Кихоте 2. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 9-12.
  10. Мигел де Сервантес, Дон Кихоте 2. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 13-14.
  11. Мигел де Сервантес, Дон Кихоте 2. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 15-154.
  12. Мигел де Сервантес, Дон Кихоте 2. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 154-331.
  13. Мигел де Сервантес, Дон Кихоте 2. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 332-455.
  14. Мигел де Сервантес, Дон Кихоте 2. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 455-520.
  15. Мигел де Сервантес, Дон Кихоте 2. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 225.
  16. Мигел де Сервантес, Дон Кихот I. Скопје: Наша книга, 1985.
  17. Мигел де Сервантес, Дон Кихот II. Скопје: Наша книга, 1985.
  18. „Mihail Bulgakov 1891 - 1940. Hronologija“, во: Mihail Bulgakov, Pseće srce. Beograd: LOM, 2008, стр. 126.