Прејди на содржината

Доломит

Од Википедија — слободната енциклопедија
Доломит
Доломит (бел) на талк
Општо
КатегоријаКарбонатен минерал
ФормулаCaMg(CO3)2
Штрунцова класификација5.AB.10
Просторна групаR3
Единична ќелијаa = 4.8012(1),
c = 16.002 [Å]; Z = 3
Распознавање
БојаБела, сива до розова, црвеникаво-бела, кафеаво-бела; безбојна на пропуштена светлина
ХабитусТабеларни кристали, често со закривени површини, исто така колонообразни, сталактитни, грануларни, масивни.
Кристален системТриагонален
СраснувањеЧести како едноставни контактни близнаци
Цепливост3 насоки на расцепување кои не се под прав агол
ПреломШколкест
ЖилавостКршлив
Цврстина на Мосовата скала3.5–4.0
СјајСтаклесто до бисерно
ОгребБела
Специфична тежина2.84–2.86
Оптички својстваЕдноосијален (−)
Показател на прекршувањеnω = 1.679–1.681
nε = 1.500
Двојно прекршувањеδ = 0.179–0.181
РастворливостСлабо растворлив во разредена HCl
Други особеностиМоже подфлуоресценција од бела до розова под УВ; триболуминесценција.
Ksp values vary between 10−19 and 10−17
Наводи[1][2][3][4][5]
Доломитот и калцитот изгледаат слично под микроскоп, но тенките делови можат да се гравираат и обојат за да се идентификуваат минералите. Фотомикрографија на тенок дел во попречно и рамно поларизирана светлина: посветлите минерални зрна на сликата се доломит, а потемните зрна се калцит.

Доломит — безводен карбонатен минерал составен од калциум и магнезиум карбонат, идеално CaMg(CO3)2. Терминот се користи и за седиментна карбонатна карпа составена претежно од минералот доломит. Алтернативно име што понекогаш се користи за доломитната карпа е долостон.

Историја

[уреди | уреди извор]
Кристало во планинскиот венец Доломити во близина на Кортина д'Ампецо, Италија. Доломитските Планини го добиле името според минералот.

Како што навел Никола Теодор де Сосир[6], минералот доломит веројатно првпат бил опишан од Карл Линеј во 1768 година.[7] Во 1791 година, тој бил опишан како карпа од францускиот природонаучник и геолог Деодат Грате де Доломје (1750–1801), најпрво во градбите на стариот град Рим, а подоцна и во примероци собрани на Тиролските Алпи. Никола Теодор де Сосир прв го именувал минералот (по Доломје) во март 1792 година.

Својства

[уреди | уреди извор]

Минералот доломит кристализира во тригонален систем. Тој формира бели, жолтеникави, сиви или розови кристали. Доломитот е двоен карбонат, со наизменичен структурен распоред на јони на калциум и магнезиум. Освен ако не е во форма на фин прав, тој не се раствора брзо и не пенуши (не ефервесцира) во ладна разредена хлороводородна киселина како што тоа го прави калцит.[8] Кристално двојување е честа појава.

Цврст раствор постои помеѓу доломитот, железо-доминантниот анкерит и манган-доминантниот кутнохорит.[9] Мали количини железо во структурата им даваат на кристалите жолтеникава до кафеава нијанса. Манганот исто така може да се вгради во структурата, до околу три проценти MnO. Високата содржина на манган им дава на кристалите розева боја. Олово, цинк и кобалт исто така можат да го заменат магнезиумот во структурата. Минералот доломит е тесно поврзан со хантит Mg3Ca(CO3)4.

Бидејќи доломитот може да се раствори во слабо кисела вода, областите каде што тој е изобилен карпоформирачки минерал се важни како водоносни слоеви и придонесуваат за формирање на карстен релјеф.[10]

Формирање

[уреди | уреди извор]

Современо формирање на доломит е утврдено дека се случува под анаеробни услови во преситени солени лагуни, како оние на брегот на Рио де Жанеиро во Бразил, односно Лагоа Вермелја и Брежо до Еспињо. Постојат и многу други локалитети каде што се формира современ доломит, особено долж сабха во Персиски Залив,[11] но и во седиментни басени што содржат гасни хидрати[12] и хиперсолени езера.[13] Често се смета дека доломитот нуклеира со помош на бактерии што редуцираат сулфати (на пр. Desulfovibrio brasiliensis),[14] но утврдено е дека и други микробни метаболизми посредуваат во формирањето на доломит.[11] Општо земено, нискотемпературниот доломит може да се појави во природни преситени средини богати со екстрацелуларни полимерни супстанции (EPS) и микробни површини на клетки.[11] Ова најверојатно е резултат на комплексација на магнезиумот и калциумот од карбоксилни киселини што ја сочинуваат EPS.[15]

Огромни наслаги на доломит се присутни во геолошкиот запис, но минералот е релативно редок во кенозоикот (терцијарна ера што ги опфаќа последните 66 милиони години од историјата на Земјата) и во современите средини. Сè уште не се изведени репродуцибилни, неоргански нискотемпературни синтези на доломит. Обично, почетната неорганска преципитација на метастабилен „прекурсор“ (како магнезиумски калцит) лесно се постигнува. Прекурсорската фаза теоретски постепено ќе се претвори во постабилна фаза (како делумно уреден доломит) за време на периодични интервали на растворање и повторна преципитација. Општиот принцип што го управува текот на оваа неповратна геохемиска реакција е наречен „кршење на Оствалдовото правило“.[16] Високи дијагенетски температури, како оние на подземни води што течат долж длабоко вкоренети раседни системи кои зафаќаат одредени седиментни низи или длабоко закопани варовнички карпи, овозможуваат доломитизација.[17] Доломит се среќава и во континентални солени езера во Австралија.[18] Геохемиските услови кои се сметаат за поволни за преципитација на доломит во овие езера се нивната висока соленост, високите Mg/Ca соодноси и високата алкалност.[18] Сепак, доломитот може да биде волуметриски значаен во некои Неогенски платформи кои никогаш не биле изложени на покачени температури. Под такви услови на дијагенеза, долгорочната активност на подповршинската биосфера може да игра улога во доломитизацијата, бидејќи дијагенетските флуиди со различен состав се мешаат како одговор на долгорочни климатски промени контролирани од Миланковиќевите циклуси.[19]

Еден понов биотички синтетички експеримент тврди дека успеал да преципитира уреден доломит кога аноксигена фотосинтеза се одвива во присуство на манган(II).[20] Сè уште збунувачки пример за органогено потекло е пријавеното формирање на доломит во мочен меур кај куче од расата далматинец, веројатно како резултат на болест или инфекција.[21]

Употреба

[уреди | уреди извор]

Доломитот се користи како украсен камен, агрегат за бетон и како извор на магнезиум оксид, како и во Пиџенов процес за производство на магнезиум. Тој е важна нафтена резервоарска карпа и служи како домаќинска карпа за големи, стратиграфски врзани наоѓалишта Тип Мисисипска долина (ТМД) наоѓалишта на руда од основни метали како олово, цинк и бакар. Каде што калцитниот варовник е редок или прескап, доломитот понекогаш се користи како негова замена како флукс при топење на железо и челик. Големи количини преработен доломит се користат во производството на термополирано стакло.

Во хортикултура, доломитот и доломитниот варовник се додаваат во почвите и безпочвените супстрати како pH-бафер и како извор на магнезиум. Пасиштата може да се варосуваат со доломитна вар за да се зголеми нивната pH-вредност и кога постои недостаток на магнезиум.

Доломитот се користи и како подлога во морски (соленоводни) аквариуми за да помогне во стабилизирањето на промените на pH-вредноста на водата.

Калцинираниот доломит се користи и како катализатор за разградување на катран при гасификација на биомаса на висока температура.[22] Истражувачите во физиката на честички сакаат да градат детектори на честички под слоеви од доломит за да им овозможат да детектираат што е можно поголем број егзотични честички. Бидејќи доломитот содржи релативно мали количини радиоактивни материјали, тој може да изолира од мешање од космички зраци без да придонесе кон зголемување на нивото на позадинско зрачење.[23]

Покрај тоа што е индустриски минерал, доломитот е високо ценет од колекционерите и музеите кога формира големи, проѕирни кристали. Примероците што се појавуваат во рудникот за магнезит во Еугуи, Естерибар, Навара (Шпанија) се сметаат за едни од најдобрите во светот.[24]

Во популарната култура

[уреди | уреди извор]

Во епизодата „Jurassic Bark“ од анимираната научнофантастична ТВ-серија Футурама (сезона 4, епизода 8, првпат емитувана на 17 ноември 2003 година), миленичето на Фрај, кучето Сејмур од 1999 година, било брзо фосилизирано и повторно откриено илјада години подоцна. Кога професорот Фарнсворт се обидува да го „дефосилизира“ кучето, љубоморниот робот Бендер го фрла фосилизираното куче во магмата на Земјата. Иако сите претпоставуваат дека фосилот ќе биде уништен, професорот вели дека има шанса да преживее бидејќи е направен од доломит. Бендер, каејќи се за својата постапка, скока во магмата за да го спаси Сејмур, велејќи дека и тој може да преживее, бидејќи е 40% доломит.

Наводи

[уреди | уреди извор]
  1. ↑ Deer, W. A., R. A. Howie and J. Zussman (1966) An Introduction to the Rock Forming Minerals, Longman, pp. 489–493. ISBN 0-582-44210-9.
  2. ↑ Dolomite Архивирано на 9 април 2008 г.. Handbook of Mineralogy. (PDF) . Retrieved on 2011-10-10.
  3. ↑ „Dolomite“. webmineral. Архивирано од изворникот на 2005-08-27. Посетено на 12 March 2024.
  4. ↑ „Dolomite“. mindat.org. Архивирано од изворникот на 2015-11-18. Посетено на 12 March 2024.. Mindat.org. Retrieved on 2011-10-10.
  5. ↑ Krauskopf, Konrad Bates; Bird, Dennis K. (1995). Introduction to geochemistry (3rd. изд.). New York: McGraw-Hill. ISBN 9780070358201. Архивирано од изворникот 2017-02-26.
  6. ↑ Saussure le fils, M. de (1792): Analyse de la dolomie. Journal de Physique, vol.40, pp.161-173.
  7. ↑ Linnaeus, C. (1768): Systema naturae per regnum tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species cum characteribus & differentiis. Tomus III. Laurentii Salvii, Holmiae, 236 p. On p.41 of this very book, Linnaeus stated (in Latin): "Marmor tardum - Marmor paticulis subimpalpabilibus album diaphanum. Hoc simile quartzo durum, distinctum quod cum aqua forti non, nisi post aliquot minuta & fero, effervescens." In translation: "Slow marble - Marble, white and transparent with barely discernable particles. This is as hard as quartz, but it is different in that it does not, unless after a few minutes, effervesce with "aqua forti"".
  8. ↑ „Dolomite Mineral - Uses and Properties“. geology.com.
  9. ↑ Klein, Cornelis and Cornelius S. Hurlbut Jr., Manual of Mineralogy, Wiley, 20th ed., p. 339-340 ISBN 0-471-80580-7
  10. ↑ Kaufmann, James. Sinkholes Архивирано на 4 јуни 2013 г.. USGS Fact Sheet. Retrieved on 2013-9-10.
  11. 1 2 3 Petrash, Daniel A.; Bialik, Or M.; Bontognali, Tomaso R.R.; Vasconcelos, Crisógono; Roberts, Jennifer A.; McKenzie, Judith A.; Konhauser, Kurt O. (2017-08-01). „Microbially catalyzed dolomite formation: From near-surface to burial“. Earth-Science Reviews (англиски). 171: 558–582. Bibcode:2017ESRv..171..558P. doi:10.1016/j.earscirev.2017.06.015. ISSN 0012-8252. line feed character во |journal= во положба 14 (help)
  12. ↑ Snyder, Glen T.; Matsumoto, Ryo; Suzuki, Yohey; Kouduka, Mariko; Kakizaki, Yoshihiro; Zhang, Naizhong; Tomaru, Hitoshi; Sano, Yuji; Takahata, Naoto; Tanaka, Kentaro; Bowden, Stephen A. (2020-02-05). „Evidence in the Japan Sea of microdolomite mineralization within gas hydrate microbiomes“. Scientific Reports (англиски). 10 (1): 1876. Bibcode:2020NatSR..10.1876S. doi:10.1038/s41598-020-58723-y. ISSN 2045-2322. PMC 7002378. PMID 32024862.
  13. ↑ Last, William M. (1990-05-01). „Lacustrine dolomite—an overview of modern, Holocene, and Pleistocene occurrences“. Earth-Science Reviews (англиски). 27 (3): 221–263. Bibcode:1990ESRv...27..221L. doi:10.1016/0012-8252(90)90004-F. ISSN 0012-8252. line feed character во |journal= во положба 14 (help)
  14. ↑ Vasconcelos C.; McKenzie J. A.; Bernasconi S.; Grujic D.; Tien A. J. (1995). „Microbial mediation as a possible mechanism for natural dolomite formation at low temperatures“. Nature. 337 (6546): 220–222. Bibcode:1995Natur.377..220V. doi:10.1038/377220a0. S2CID 4371495.
  15. ↑ Roberts, J. A.; Kenward, P. A.; Fowle, D. A.; Goldstein, R. H.; Gonzalez, L. A.; Moore, D. S. (1980). „Surface chemistry allows for abiotic precipitation of dolomite at low temperature“. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 110 (36): 14540–5. Bibcode:2013PNAS..11014540R. doi:10.1073/pnas.1305403110. PMC 3767548. PMID 23964124. Занемарен непознатиот параметар |name-list-style= (help)
  16. ↑ Deelman, J.C. (1999): [http://www.jcdeelman.demon.nl/dolomite/files/NeuesJahrbuchMineral.pdf "Low-temperature nucleation of magnesite and dolomite"] Архивирано на 9 април 2008 г., Neues Jahrbuch für Mineralogie, Monatshefte, pp. 289–302.
  17. ↑ Warren, J. (2000-11-01). „Dolomite: occurrence, evolution and economically important associations“. Earth-Science Reviews (англиски). 52 (1–3): 1–81. Bibcode:2000ESRv...52....1W. doi:10.1016/S0012-8252(00)00022-2. ISSN 0012-8252. line feed character во |journal= во положба 14 (help)
  18. 1 2 De Deckker, P.; Last, William M. (1988). „Modern dolomite deposition in continental, saline lakes, western Victoria, Australia“. Geology. 16 (1): 29. Bibcode:1988Geo....16...29D. doi:10.1130/0091-7613(1988)016<0029:MDDICS>2.3.CO;2. ISSN 0091-7613. Посетено на 2025-06-09.
  19. ↑ Petrash, Daniel A.; Bialik, Or M.; Staudigel, Philip T.; Konhauser, Kurt O.; Budd, David A. (2021). „Biogeochemical reappraisal of the freshwater–seawater mixing-zone diagenetic model“. Sedimentology (англиски). 68 (5): 1797–1830. Bibcode:2021Sedim..68.1797P. doi:10.1111/sed.12849. ISSN 1365-3091. S2CID 234012426 Проверете ја вредноста |s2cid= (help).
  20. ↑ Daye, Mirna; Higgins, John; Bosak, Tanja (2019-06-01). „Formation of ordered dolomite in anaerobic photosynthetic biofilms“. Geology (англиски). 47 (6): 509–512. Bibcode:2019Geo....47..509D. doi:10.1130/G45821.1. hdl:1721.1/126802. ISSN 0091-7613. S2CID 146426700.
  21. ↑ Mansfield, Charles F. (1980). „A urolith of biogenic dolomite – another clue in the dolomite mystery“. Geochimica et Cosmochimica Acta. 44 (6): 829–839. Bibcode:1980GeCoA..44..829M. doi:10.1016/0016-7037(80)90264-1.
  22. ↑ A Review of the Literature on Catalytic Biomass Tar Destruction Архивирано на 4 февруари 2015 г. National Renewable Energy Laboratory.
  23. ↑ Short Sharp Science: Particle quest: Hunting for Italian WIMPs underground Архивирано на 17 мај 2017 г.. Newscientist.com (2011-09-05). Retrieved on 2011-10-10.
  24. ↑ Calvo M.; Sevillano, E. (1991). „The Eugui quarries, Navarra, Spain“. The Mineralogical Record. 22: 137–142.

Дополнително читање

[уреди | уреди извор]
Преземено од „https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=Доломит&oldid=5508202“