Данско-шведска војна од 1808-1809 година

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Данско-шведска војна од 1808-1809 година
Дел од Наполеонските војни и Англиските војни
Датум 14 март 1808 - 10 декември 1809 година
(1 година, 8 месеци, 3 недели и 5 дена)
Место Скандинавија
Исход Застој
  • Договорот од Јонкопинг
Завојувани страни

Supported by:

Команданти и водачи
Сила
Данска-Норвешка:
36.000
Француска империја:
45,000
Вкупно:
81,000
23,000
Жртви и загуби
  • 210–400 убиени или ранети
  • 152 заробени
  • 200 убиени или ранети
  • 900–1.200 заробени

Данско-шведската војна од 1808-1809 година била војна помеѓу Данска-Норвешка и Шведска поради сојузот на Данска-Норвешка со Франција и сојузот на Шведска со Обединетото Кралство за време на Наполеонските војни. Ниту Шведска, ниту Данска-Норвешка не сакале да започне војната, но штом се втурнале во неа преку нивните соодветни сојузи, Шведска пробала да ја придобие Норвешка по пат на инвазија, додека Данска-Норвешка спровеле неуспешни обиди да ги вратат териториите изгубени од Шведска во 17 век. Мирот бил склучен врз основа на status quo ante bellum на 10 декември 1809 година.

Позадина[уреди | уреди извор]

За време на војната на првата коалиција Данска-Норвешка и Шведска останале неутрални. Двете нордиски земји, исто така, имале намера да ја следат оваа политика за време на војната на втората коалиција и во 1800 година, заедно со Прусија и Русија, ја формирале Втората лига на вооружена неутралност со цел да го заштитат својот неутрален брод од британската политика на неограничено пребарување на неутрален превоз за француските шверцувања. Меѓутоа, Лигата ќе биде распуштена по битката кај Копенхаген и смртта на рускиот цар Павле I во 1801 година. По распадот на алијансата и кратката војна на Данска и Норвешка против Обединетото Кралство, Шведска и Данска сè уште ја продолжиле својата политика на неутралност.

Во 1805 година Шведска се приклучила на војната против Франција, но по брзиот француски напредок низ северозападна Германија и поразот кај Либек, шведските сили морале да се повлечат во Шведска Померанија. Биле започнати обиди за мировни преговори меѓу Франција и Шведска, а францускиот цар Наполеон I и понудил на Шведска во есента 1806 година, Норвешка во замена за шведска Померанија.[1] Но, преговорите пропаднале и на почетокот на 1807 година француските сили ја нападнале со што на крајот ја окупирале Шведска Померанија.

По договорите од Тилзит во 1807 година, главниот фокус на Франција и Британија бил насочен кон Данска. Наполеон сакал да ја вклучи неутралната Данска-Норвешка во континенталниот систем, додека Обединетото Кралство стравувало дека данската флота треба да падне во рацете на Французите. Нападот на Британија и последователното бомбардирање на Копенхаген довеле до заробување и уништување на големи делови од данската флота и данскиот избор да склучи сојуз со Наполеон.

Сојузот меѓу Данска-Норвешка и Франција бил потпишан во Фонтенбло на 31 октомври 1807 година. Договорот укажувал на нејасни ветувања од Французите дека ќе и помогнат на Данска-Норвешка да ја врати својата флота, додека Данска морала да се обврзе да учествува во евентуална војна против Шведска заедно со Франција и Русија. Престолонаследникот Фредерик од Данска-Норвешка не сакал да учествува во војна против Шведска, но одлучил да објави војна против Шведска со цел да ја освои територијата што Данска-Норвешка ја изгубиле по Договорот од Бромсебро и Договорот од Роскилде.

Бидејќи вниманието на Шведска било насочено кон Финска по руската инвазија во февруари 1808 година,[2] се сметало дека е полесно да се вратат териториите. На 14 март 1808 година данскиот министер во Стокхолм и ја претставил објавата на војна на шведската влада,[3] а шведскиот крал Густав IV Адолф одговорил со планирање инвазија на Сјаланд, со цел да ја принуди Данска да склучи посебен мир. Меѓутоа, овој план бил привремено ставен настрана и наместо тоа, шведските трупи во Геталанд биле ставени во одбранбена позиција, по гласините дека Наполеон испратил засилување во Данска. Наместо тоа, кралот Густав IV го одобри планот изготвен од Густаф Мауриц Армфелт, за инвазијата на Норвешка за да се компензира можната загуба на Финска.

Армии[уреди | уреди извор]

Јохан Кристофер Тол, командант на шведската армија во јужна Шведска
Густаф Мауриц Армфелт, командант на шведската армија на границата

Шведската армија[уреди | уреди извор]

Шведската армија стационирана во Шведска броела вкупно 23.000 мажи, 7.000 во јужна Шведска под команда на грофот Јохан Кристофер Тол, 14.000 кон норвешката граница под водство на Густаф Мауриц Армфелт и 2.000 во Норланд. Јохан Бергенстроле.

Шведската армија била прилично добро опремена и војниците биле добро обучени, но под притисок од два фронта, Швеѓаните биле принудени да ја задржат способноста да испраќаат војници секаде каде што им било најпотребно. Главниот театар на војната бил на исток, каде што руската инвазија го загрозила шведското владеење во Финска,[4] но заканата од Данска-Норвешка и Франција била сфатена сериозно. Шведската западна армија била поделена на две крила, десното крило било предводено од самиот Армфелд[3] а левото крило го предводел генерал-мајор Вегесак.[5]

Десното крило на армијата дополнително се состоело од „Летечкиот корпус“ на полковникот Карл Понтус Ган бригада на полковникот Лејостед 1 на околу 1.600 мажи во Еда, 2 бригада на полковникот Швериг со околу 2.500 мажи во Токсмарк, полковникот Bror Cederström со 3-та бригада од околу 1.750 мажи во Холмедал, и полковникот Јохан Адам Кронстед со 4-та бригада од околу 1.700 мажи во областа источно од Маркер. Левото крило на војската се состоело главно од една бригада во Стромстад, едно по Töftedal и еден во областа меѓу Гетеборг и Удевала.[5]

Шведски полкови[уреди | уреди извор]

  • Полкот Хелсинге
  • Скараборг полк
  • полк Калмар
  • Животен гранадиерски полк
  • Бохуслан полк

Данско-норвешката армија[уреди | уреди извор]

Принцот Кристијан Август, норвешки врховен командант

Данско-норвешката армија заедно се состоела од 36.000 луѓе.[6] Данската армија можела да собере 14.650 луѓе, но само 5.000 од нив можеле да се користат за напади против Швеѓаните. Норвешката армија била подготвена за идна војна со Шведска од есента 1807 година, но бидејќи биле принудени да организираат заштита на крајбрежјето долж долгиот норвешки брег од потенцијални напади од воени бродови на Кралската морнарица кои се обиделе да ги прекинат линиите за снабдување меѓу Норвешка и Данска, армијата била во лоша состојба кон крајот на февруари 1808 година. Армијата завршила со недостиг од оружје, муниција, облека, храна и многу војници кои имале опрема стара близу 20 години.

Норвешката армија била под водство на принцот Кристијан Август од Аугустенбург, кој во тоа време бил претседател на Норвешката владина комисија, формирана кога Кралската морнарица иницирала поморска блокада меѓу Норвешка и Данска во 1807 година. Кристијан Август подоцна за време на војната исто така ќе биде назначен за генерален гувернер на Норвешка.

Норвешката армија[уреди | уреди извор]

  • 24 змејски друштва со вкупно околу 1.800 јавачи[7]
  • 14 мускетарски баталјони (секој со 4 дивизии) за вкупно околу 8.400 луѓе
  • 10 компании за стрелци со вкупно околу 1.200 луѓе
  • 10 депо баталјони (секој со 3-4 дивизии) за вкупно околу 5.000 луѓе
  • 8 баталјони за гренадери (секој со 4 дивизии) за вкупно околу 4.800 луѓе
  • 6 батерии тврдини со вкупно околу 300 луѓе
  • 3 теренски батерии (1 и 2 монтирани батерии за марширање) со вкупно околу 300 мажи
  • 2 ски баталјони (секој со 3 чети) со вкупно околу 600 мажи
  • 1 баталјон Џегер (4 чети) со додадени 600, подоцна 720 луѓе
  • Лесен баталјон (6 чети) од околу 600 луѓе
  • Пионерска чета од околу 150 луѓе

Статловецот Кристијан Август имал на располагање само 8.000 мажи на почетокот на војната долж границата од Свинесунд до Тронделаг, и тие морале да примат многу необучени регрути за да ги пополнат редовите.

Норвешката одбрана[уреди | уреди извор]

Откако стационирањето на трупите на границата било завршено кон крајот на март 1808 година, Кристијан Август ги подели јужните сили долж границата на Остландет од југ кон север:

  • Десничарската бригада на полковникот Ханс Грам Холст со околу 3.400 мажи во областа од Свинесунд до Роднес
  • Централната бригада на полковникот Вернер де Сеус со околу 1.900 луѓе во областа од Роденес до Конгсвингер[8]
  • Левичарската бригада на полковникот Бернхард Дитлеф фон Стафелд со околу 1.300 луѓе во областа од Конгсвингер до Елверум
  • Првата резервна бригада на полковникот Кристофер Фредерик Ловзов со околу 1.700 луѓе во областа од Вормсунд до Фетсунд[9]
  • Втората резервна бригада на полковникот Јохан Андреас Оме со приближно 650 луѓе од Гронсунд до Фетсунд[10]

Норвешките трупи во јужната одбрана изнесувале околу 9.000 луѓе, покрај тоа, имало 3.300 луѓе стационирани во Тронделаг за одбрана на север:

  • Полковник Карстен Герхард Бенг со бригада од околу 2.100 мажи во Ророс
  • Генерал-полковник Карл фон Шметоу со бригада од околу 1.200 луѓе во Инхеред[11]

Исто така, имало 2.000 луѓе во Трондхајм и Кристијансанд, и 6.200 мажи во Фредериксверн и Берген

Гарнизони на тврдина[уреди | уреди извор]

  • Фредрикштад: околу 2.350 мажи
  • Фредрикстен: околу 1.250 мажи
  • Тврдината Конгсвингер: околу 900 мажи [12]
  • Тврдината Акершус: околу 800 луѓе

Француската армија[уреди | уреди извор]

На почетокот на војната, Наполеон испратил засилување во Данска од Франција, Шпанија и Холандија под водство на маршалот Жан-Батист Бернадот (вкупно околу 45.000 мажи, 12.500 Французи, 14.000 Шпанци, 6.000 од 1 Холанѓани и 50 мажи), што значело дека данско-француската сила се состоела од приближно 81.000 луѓе. Французите дале услов за нивното учество во војната против Шведска коалициската војска да биде под француска команда.

Воени подготовки[уреди | уреди извор]

На 5 март, неколку дена пред данската влада да одлучи да и објави војна на Шведска, маршалот Бернадот, кој во тоа време бил француски гувернер на Хамбург и другите градови на Ханзата, го започнал својот марш кон Данска со коалициската војска од 32.000 луѓе. Но, се чини веројатно дека Наполеон во тоа време не бил подготвен да ги пушти нивните трупи да тргнат во директна акција, бидејќи откако Бернадот кампувал со големи делови од коалициската војска на Сјеланд, не му било наредено да го продолжи напредувањето против данските поморски пристаништа.

Мразот, исто така, почнал да се распаѓа во средината на март, и на изненадување на сите, првите британски воени бродови почнале да се појавуваат дури и кога ледените санти сè уште лежеле густо набиени. Адмиралот Хајд Паркер зимал во Гетеборг зимата 1807-1808 година со својата ескадрила и се симнал многу рано во теснецот помеѓу Категат и Балтичкото Море. Бернадот, кој изгубил драгоцено време додека лежел врзан за мраз, исто така ја изгубил способноста да обезбеди премин пред пристигнувањето на британските воени бродови.

Присуството на војници во Сјеланд, Фин и Јитланд биле повеќе товар отколку помош за данското население. Друг проблем се појавил откако во Данска била позната веста дека Шпанија се побунила против Наполеон, а шпанските трупи морале да бидат разоружани и интернирани. Во средината на април 1808 година, данско-францускиот план за инвазија на Шведска бил откажан и вниманието било насочено кон шведско-норвешката граница.

Војната[уреди | уреди извор]

Шведската инвазија на Норвешка[уреди | уреди извор]

Во последните денови од март, норвешките и шведските пунктови долж границата во неколку наврати биле во контакт едни со други, но расфрланите престрелки биле неплодни. Првата голема акција се случила на 1 април 1808 година, кога Јохан Бергенстроле марширал со своите 2.000 луѓе во Норвешка од Јамтланд,[13] но неговата војска била принудена да се повлече назад во Сундсвал без да се вклучи во битка. Но, во исто време со повлекувањето на Бергенстрохле, две чети од 235 луѓе под водство на мајорот Гиленскреп отишле преку границата од Херједален кон Ророс и влегле во мала пресметка со норвешка теренска стража од 40 луѓе од бригадата на полковникот Банг во Аурсунд.

Престрелка кај Скалбукилен

Откако теренските стражари се повлекле и норвешките пунктови од 140 луѓе, од кои дел бил и теренската стража, се повлекле во Ророс, Швеѓаните започнале со невообичаено обемни грабежи во пограничната област, а особено во градот Брекен . Грабежот продолжил сè додека силите на полковникот Бенг кои биле најблиску во областа, баталјон на мускетари од 600 луѓе под водство на мајорот Сомершилд, не извршиле контранапад и ги принудиле Швеѓаните да се вратат преку границата.

Како одмазда за отпуштањето на Брекен, сили од 558 мажи од бригадата на полковникот Бангс марширале преку границата до Малмаген и Љушнедал на 8 април. Кралските имоти во Фунесдален биле отпуштени и уништени во чисто грабливската експедиција, а целиот плен што бил одземен од Брекен, вклучително и 22 пиштоли, бил повторно заробен во Љушнедал по кратка пресметка со шведските бранители.

Со оглед на тоа што пролетта треба да се покаже како прилично нестабилна во граничната област помеѓу Тронделаг и Јамтланд по ангажманите на почетокот на април, Норвежаните решиле да испратат неколку единици на југ од Ророс и во областа помеѓу Роверуд и Конгсвингер.

Главниот шведски напад на југ започнал ноќта на 14 април со напредувањето на шведската 2-та бригада во областа Аурског-Холанд.[14] Кристијан Август, кој бил на пат да го пресели својот штаб во Ракештад, бил известен за напредокот на Швеѓаните и марширал со бригада за да се соочи со заканата од исток на 17 април. Неговиот избор на внатрешни оперативни линии се покажал погоден за одбранбена позиција, така што тој можел да ги концентрира силите против предниот дел каде што биле најпотребни.[15]

Борбите во Холанд и Аурског завршиле со норвешка победа, а шведскиот командант, полковникот Шверин се почувствувал толку загрозен од норвешките контранапади што наредил повлекување по поразот кај Товеруд, каде што биле принудени шведскиот командант, грофот Аксел Ото Морнер и неговите трупи да се предадат.[15] Шверин се спасил од одлучувачка битка против норвешката војска бидејќи Кристијан Август решил да ги премести своите сили назад во Конгсвингер за да го прими шведскиот напредок во областа и оттаму да се обиде да изврши голем напад.

Борба околу Конгсвингер[уреди | уреди извор]

Битката кај Лиер

Во граничниот округ во Еидског, Густаф Мауриц Армфелд го започнал ова напредување со околу 1.600 мажи од преку границата во Еда кон Конгсвингер вечерта на 15 април.[16] Во текот на неколкудневните раширени престрелки, тој ги истерал слабите граничари и продолжил да напредува кон закопот Лиер. Норвешките дефанзивци биле принудени да се повлечат за да избегнат да бидат надминати од Швеѓаните.

На 18 април, се случила битка во Лиер, околу една милја јужно од Конгсвингер. Во битката 1.000 шведски војници ја поразиле норвешката војска составена од 800-900 луѓе под команда на мајорот Бернт Петер Кројц.[17] По оваа победа, шведските трупи се зацврстиле во Лиер и напредувале сè до реката Глома, но не ризикувале напад на тврдината Конгсвингер[18] нешто што привремено ставило крај на офанзивата.

Кристијан Август жестоко реагирал на веста за поразот кај Лиер и дека шведските трупи стигнале до реката Глома. Тој сега морал да ги премести главните сили во Блејкер за да го спречи евентуалниот напад од шведските позиции на југозападната страна на Конгсвингер на север или од Холанд на југ. Но, за среќа на Норвежаните, исходот од битката кај Товеруд и ангажманот во Лунд ја стабилизирале ситуацијата на југ. Затоа Армфелд сакал да го опседи, а потоа да го нападне Конгсвингер и со тоа да ја обезбеди стратешки важната тврдина. На полковникот Карл Понтус Ган со неговиот „Летечки корпус“ му било наредено да се упати кон Глома и оттаму на запад кон Конгсвингер, Армфелд на тој начин ќе направи движење со штипка за да ја опседи тврдината.[18]

Наредбата дадена на полковникот Ган за таков храбар и опасен напредок отсекогаш била контроверзна, бидејќи супериорните норвешки сили од приближно 800 луѓе биле стационирани покрај реката Флиса, која тој морал да ја помине. Ган марширал од шведскиот камп во Митскоген вечерта на 24 април со околу 500 мажи по снежниот пат до реката Флиса и по реката надолу кон Транген, југозападно од Ниен во Аснес. Од Ниен, главните норвешки сили напредувале за да ги нападнат Швеѓаните од задната страна, а заедно со бригадата на полковникот Стафелд од околу 1.050 луѓе, околу 800 норвешки војници стационирани во областа учествувале во нападот.

Битката кај Транген била сериозен пораз за Швеѓаните. Целиот корпус бил уништен и околу 440 мажи биле заробени во Транген, и уште 65 на 25 април во Митскоген. По битките, на полковникот Стафелд му било наредено да ја премести својата бригада на запад во Конгсвингер за да ја зајакне одбраната на тврдината. По прегрупирањето на одбраната околу Конгсвингер, Кристијан Август отпатувал на југ за да ги спречи Швеѓаните со офанзива во областа околу Ерје.

Битката кај Транген

Кога Армфелд бил известен за поразот на север, тој веднаш се исплашил од норвешки напад на ова крило сè додека има мраз на Глома. Шведскиот командант го загубил десното крило на север, а силните норвешки сили се собрале по должината на Глома кај Конгсвингер и Блејкер.[19] Поради ова, Армфелд нашол дека е неопходно да ги чека полковникот Вегесак и неговите сили, кои сè уште не го започнале нивното напредување, пред да изврши некои дополнителни операции и со тоа да избере да оди во одбранбена позиција.

Битки во Смаленен[уреди | уреди извор]

Принцот Кристијан Август првично планирал да нападне од Блејкер против шведската 3-та бригада во Орје, но добил пораки кои укажувале дека шведски напад преку границата кон југ ќе дојде во блиска иднина. Бидејќи од 2-3 мај, околу 2.000 шведски војници од две шведски бригади под полковникот Вегесак напреднале напред во три колони меѓу Хомгил и Престебак источно од Фредриксалд. Но, условите за шведските трупи биле толку лоши што напредувањето било запрено на норвешката одбранбена линија помеѓу Халерод, Геделуд, Енингдален и црквата Берби.

Во меѓувреме, на север, шведски сила од околу 1.000 мажи напреднале од Носмарк преку границата кон Bjørkebekk и Skotsund во Aremark, но однапред, исто така, биле запрени. Во текот на месец мај, шведските трупи се вградиле по линијата од југоисточниот дел на Конгсвингер, зад Халденвасдрагет од Кроксунд и по новата линија од Аремарк до Идефјорден.

Принцот Кристијан Август (десно) и Нилс Стокфлет Даре

Норвешката офанзива што била планирана, била напуштена во корист на престројувањето на постојаните сили, вклучително и бригадата на полковникот Холст која лежела североисточно од Роднесјоен и која се вратила назад во Мизен. Наместо тоа, била започната ограничена офанзива против шведската бригада во Орје со околу 1.000 луѓе кои биле насочени над Мјерма под команда на мајорот Андреас Самуел Кребс на 4 мај. Борбите околу Аремарк на 5 мај биле тешки, но шведските трупи на крајот побегнале од своите позиции назад кон добро развиените позиции надвор од Орје, каде што успеале да издржат.[20]

Норвежаните по битката имале 10 ранети, додека Швеѓаните 10 мртви и 16 ранети. Кребс со неговите исцрпени трупи бил отповикан, додека мајорот Фридерих Фишер со неговите (приближно) 500 луѓе тргнал од Мизен и ги изненадил шведските теренски стражари во Истеруд и Ли, западно од Орје, на 7 мај. Но, и покрај загубата на само 9 ранети, Фишер не можел да продолжи бидејќи мостот Орје бил уништен од Швеѓаните.[20]

Исто така, биле вметнати неколку други локални напади против шведските позиции, а ноќта на 8 мај, мајорот Питер Крефтинг напредувал со три дивизии против Скотсберг за да ја прекине врската помеѓу шведските сили во Аремарк и Орје. Но, норвешкиот напад бил отфрлен при првата акција во Скотсберг, каде што теснец ги делел Швеѓаните и Норвежаните едни од други. Крефтинг повторно се обидел да го премине теснецот за време на втората средба во Скотсберг на 13 мај со артилерија и четири минофрлачи, но повторно бил запрен.

На 9 мај, поручникот Јохан Спорк напредувал со 120 луѓе од тврдината Фредрикстен против шведската позиција кај Гједелунд, но биле претепани од чета од Холтет која повторно ја зазела позицијата. По престрелката кај Гједелунд, Спорк имал 1 убиен и 6 ранет, додека Швеѓаните 1 убиен, 11 ранети и 2 заробени.[21] На 12 мај западно од Стромсфос се случила нова, мала офанзива на север, каде што, со своите скромни сили, капетанот Ханс Харбо Грон започнал серија локални напади против шведските теренски стражари. Нападите траеле до 28 мај кога Швеѓаните биле засилени со баталјон.

Шведското повлекување од Норвешка[уреди | уреди извор]

Откако полковникот Стафелд ги прегрупирал своите сили во Конгсвингер, фронтот против тврдината бил тивок до почетокот на мај, освен некои ситни престрелки кои биле воведени постојано да ги попречуваат Швеѓаните. Овие мали престрелки биле во корист на норвешките трупи и на 5 мај шведската авангарда била збришана и 10 Швеѓани биле заробени. На големо жалење шведскиот командант претрпел загуба на патроли и мали пунктови поради расфрланата војна на норвешките трупи. Ова довело до поголема концентрација на шведските трупи и шведската 2-та бригада била преместена поблиску до 1-та бригада со цел да се спречат Норвежаните да ги нападнат во мали групи.[22]

Опсадната артилерија била префрлена и на фронтот Конгсвингер за нов планиран напад на тврдината Конгсвингер. Швеѓаните, исто така, иницирале развој на нови позиции во закопот Лиер, со очигледен поглед на запад, и таканаречената „линија Скинарбол“ по должината на реката источно од Скинарбол и морето Вингер свртено кон север. Норвежаните внимавале на тоа што се случува на шведските позиции со постојано испраќање на патроли за извидување кои агресивно излегувале против Швеѓаните. Големите движења на војниците не биле можни пред средината на мај поради огромните снежни врнежи таа зима, и дури на 15 мај, Стафелд наредил да се изврши поголем напад на шведското десно крило. Но, условите сè уште не биле доволно добри, а патиштата само што почнале да пресушуваат, па нападот бил одложен за 18 мај.[22]

Битки во Мобек и Џерпсет[уреди | уреди извор]

Престрелката во Мобек не започнала добро за норвешките војници. Швеѓаните успеале да го уништат виталниот мост на реката Оверуд, а норвешките трупи стоеле на нивна страна против шведските бранители кои цврсто се бореле во барикадата.[23] По четири часа, битката кај Мобек завршила, а норвешките трупи се вратиле во Конгсвингер.

За да си го врати достоинството по битката кај Мобек, Стафелд бил принуден да изврши нов напад.[24] Се открило дека шведска компанија за џегер била преместена во Јерпсет во Вестмарка со цел да ја поврзе Шведската 2-та бригада која била стационирана поблиску до границата. На 23 мај, војниците од лесната чета на капетанот Вилхелм Јоргенсен, заедно со 65 скијачи ја преминале Глома околу 10км западно од Конгсвингер. Норвежаните ја нападнале фармата Јерпсет вечерта на 24 мај откривајќи дека Швеѓаните испратиле неколку патроли и дека само 29 шведски војници биле стационирани на фармата. 25 од 29-те шведски војници биле заробени.[25]

Шведските војници кои биле сместени во блиските фарми не можеледа ги добијат Норвежаните кои по борбите се повлекле во шумата под закрила на темнината. Полковникот Стафелд планирал идни напади, но настаните на Џерпсет толку многу го исплашиле Армфелд што тој наредил да се повлече од позициите најблиску до Конгсвингер. Освен тоа, тој веќе на 19 мај добил наредба од кралот Густав IV Адолф за, според него, општо повлекување.

Британската флота пристигнала во Гетеборг со 10.000 луѓе на 18 мај 1808 година, а Густав IV Адолф сега сакал да изврши заеднички шведско-британски напад против данскиот остров Сјаланд, и затоа му наредил на Армфелд да ја окупира најбезбедната и најповолна дефанзивна позиција против Норвешка. Кралот Густав IV, сепак, немал намера Армфелд да се повлече преку границата, туку само да ги обезбеди областите во Норвешка што ги окупирал и да ја чека планираната инвазија на Сјаланд. Армфелд од друга страна погрешно ја разбрал наредбата и ги напуштил сите планови за напад против норвешката војска и со 1-та и 2-та бригада се повлекол на безбедни позиции зад границата со цел да ги реорганизира трупите и да ги обезбеди граничните премини.[26]

Шведското повлекување било изненадување за Норвежаните. На денот по повлекувањето на Швеѓаните, Стафелд напредувал сè до Ајдског со своите трупи, а вечерта на 31 мај неговата главна сила пристигнала во Матранд. Помалите патроли, исто така, биле испратени во Флиса да се обезбеди оваа област. Плановите на кралот Густав IV Адолф за шведско-британски напад врз Сјаланд, сепак, биле откажани откако Кралската морнарица се вратила во Англија на 3 јули.

Борба во Енингдал[уреди | уреди извор]

Битката кај Престебаке

Другите две шведски бригади кои биле стационирани во близина на Фредрикшалд отишле на 8-9 јуни назад преку границата заедно со деловите од левата бригада што стигнале до Скотфос . Во средината на јуни останале само две шведски позиции на норвешка територија, нешто што било изненадување за Норвежаните. Кристијан Август првично планирал општа офанзива против југот до Роденес /Øрјебро и Енингдален за да ги турне последните шведски трупи преку границата, но планот наместо тоа бил сменет во мала офанзива. Во овој план, кој бил разработен од командантот на тврдината Фредрикстен, потполковник Јуел, требало да се вметнат многу мали напади против Швеѓаните за да се вратат преку границата.[27]

Шведските трупи, под команда на потполковникот Јакоб Ларс фон Норинг, се стационирале на нивните утврдени позиции во Престебаке со упоришта и на исток и на запад, и со поголеми сили погрешно распоредени од Енде, Берби и Енингдален. Џуел, кој бил тешко болен, му ја дал командата на капетанот Арилд Хуитфелд, кој почнал да напредува вечерта на 9 јуни со вкупно 710 луѓе. Ударот кон југ бил успешен. За време на битката кај Престебаке на 10 јуни, Хјутфелд успеал да ги збуни шведските офицери со маневар што ги изненадил и ги разбил шведските сили во Престебаке.

Шведските жртви биле вкупно 60 мртви и тешко ранети, и 395 заробени (од кои 34 од нив подоцна биле ранети) и два пиштоли. Шведската сила од околу 420 мажи била збришана, а помала сила од околу 150 мажи се предале во Берби. Норвешките загуби биле ниски со само околу 12 жртви. Во Шведска се појавила жестока реакција на овој изненадувачки пораз, а шведскиот командант, потполковник фон Норинг бил изведен пред воен суд.[28]

Откако Швеѓаните добиле засилување, тие на 14 јуни извршиле контранапад против позициите во Престебаке со цел усогласување на своите поранешни позиции. Главните норвешки сили се вратиле назад во тврдината Фредрикстен со голем број шведски воени заробеници, така што пократките норвешки пунктови во Престебаке, Енде и Гједелунд биле вратени назад по кратка битка. Но, Швеѓаните ги напуштиле своите позиции и се вратиле преку границата помеѓу 20 и 24 јуни, а норвешките сили брзо ги обезбедиле пограничните области и поставиле граничари. Ова дало на значење дека повеќе немаше шведски војници на норвешка територија.

Рации и помали кампањи[уреди | уреди извор]

Во периодот до декември имало неколку помали офанзиви и од норвешка и од шведска страна, но тие биле од мало значење за војната. За норвешките трупи стационирани во северниот дел на Конгсвингер и во Матран, имало продолжен период на постојан надзор, покрај досадата и лошите услови во ретко населениот Еидског со минимална населба и малку храна. Многу од војниците морале да живеат во колиби направени од борови иглички и кора до крајот на летото и до есента.

Норвешките рации против цивили на шведската страна на границата биле забранети. Ако норвешки војник врати украдена роба од напад, тој биле вратен. Офицерите од двете страни биле многу загрижени дека нивните војници треба да се однесуваат добро кон цивилното население, но границата била ретко населена, а ретките резерви на храна брзо биле искористени од војската. Лошото сместување, недостатокот на залихи и недостигот на храна почнале да имаат деморализирачки и ослабувачки ефект врз војниците од двете страни на границата.

Напад во Еда и Џемтланд[уреди | уреди извор]

Стафелд, кој бил унапреден во генерал-мајор на 30 јуни, ги држел своите трупи на границата во Ајдског до почетокот на јули, кога им било наредено да напредуваат преку границата и да извршат помали напади на неколку места. Колона од четири компании била испратена до Мораст, друга колона од две компании до Магнор и трета колона од три компании со мајорот Фредерик Вилхелм Стабел во областа јужно до Вестмарка. Групата на Стабел продолжила од таму до Шведска на 18 јули и напредувала до шведските позиции во Адолфсфорс. Војниците останале на шведската страна на границата два дена, пред да се повлечат преку границата и назад кон Матранд.

Во август 1808 година, 644 норвешки трупи од Тронделаг под команда на мајорот Колдевин напредувале со артилерија и монтирани змејови преку границата од Вердал и Мерокер во Јамтланд во Кампањата на Јамтланд од 1808 година. Стафелд, исто така, испратил војници во Фалун со цел да ја поддржи норвешката инвазија на Џемтланд и сили од 200 мажи кои напредувале во Митскоген на 10 август. Овие трупи марширале од таму до Далби во Шведска и се вратиле во Балтебол на 20 август бидејќи не можеле да најдат шведски војници во областа, освен граничната стража во Митскоген. Главната Норвешка офанзива во Јемтланд била запрена на зацврстување на Жарпен на 15 август, а по два дена, мајор Колдевин избрал да се откаже офанзивата, бидејќи шведските војници го зајакнале отпорот на Жарпен. Кампањата завршила на 19 август.[29]

Прекин на огнот[уреди | уреди извор]

Блокадата на Кралската морнарица на Норвешка постепено ја влошила ситуацијата за Норвежаните, а неколкуте залихи што пристигнале од Данска и северна Русија не биле доволни.[30] Насекаде имало недостиг од снабдување, а било невозможно да се заменат униформите и другата опрема што биле дотраени и уништени по неколку месеци на терен. Можностите да се извршат дополнителни офанзиви исто така биле ретки, па затоа Кристијан Август решил да ги задржи своите трупи на границата. Работите не биле подобри за Швеѓаните во ретко населените погранични региони, бидејќи најголемиот дел од залихите отишле за војниците кои се бореле против Русите во Финска. Генерал-полковник Брор Седерстром исто така ја презел командата на граничната војска од Армфелд, кој заминал во август како резултат на неговото погрешно разбирање на наредбите на кралот.

Во текот на есента дошло до преговори меѓу Кристијан Август и Швеѓаните, но бидејќи било потребно време да се стапи во контакт со кралот Фредерик во Данска, Кристијан Август морал да дејствува главно без одобрение на кралот. Тој сакал да каже дека не може да продолжи со непријателствата против Шведска поради неволја и недостиг на залихи и кај населението и кај војниците во земјата. Така, спротивно на волјата на кралот, тој склучил договор за примирје на јужниот норвешки фронт на 22 ноември и Договорот за примирје стапил на сила на 7 декември 1808 година.[31] Можело да се прекине со известување од 48 часа, но било применливо за остатокот од војната.

За жал, договорот за прекин на огнот пристигнал предоцна и за норвешката и за шведската армија, кои и двете биле тешко погодени од болести кои се прошириле од исток и во пограничната област, каде што илјадници живееле во ужасни услови неколку месеци. Војската на јужна Норвешка, составена од околу 17.000 луѓе, во текот на есента и зимата 1808 година би требало да доживее половина од војниците да страдаат од болест, а дека само меѓу април и септември умреле 700. Во март 1809 година, во теренските болници биле примени приближно 8.700, од кои 1.200 починале.

Во шведската армија условите биле уште полоши бидејќи болестите како тифус и дизентерија се прошириле од исток. Шведските извори немале прецизни информации за вкупниот број на болни, само делови од различните извештаи и записи на офицерите во армијата. Стапките на морбидитет се зголемиле од 22% меѓу војниците во септември на 25% во ноември, а 403 шведски војници загинале тој месец.

Кралот Густав IV Адолф бил уапсен од заговорниците.

Во зимата 1808-09 година не се воделе големи битки. На Норвежаните им недостигале залихи, а Швеѓаните биле концентрирани на војната на исток каде Русите сега успеале да ја окупираат цела Финска. Во исто време еволуирало незадоволство од апсолутистичкиот шведски крал и постоела желба за устав. Швеѓаните сè уште се плашеле дека норвешките трупи на Остландет ќе го искористат востанието против шведскиот крал и ќе го нападнат Свеланд или Геталанд. Така, водачите на револуционерните шведски сили морале да се осигураат дека Договорот за примирје од 7 декември 1808 година сè уште е валиден. Ова било обезбедено преку Конгсвингерскиот договор на почетокот на март 1809 година, кој бил устен договор меѓу шведските револуционерни сили и Кристијан Август со кој норвешките трупи треба да останат неподвижни на границата,[32] додека шведските сили во Вермланд, под потполковник Георг Адлерспар марширале до Стокхолм за да го соборат кралот Густав IV. Повеќето Норвежани го поддржале пучот, а особено Кристијан Август бидејќи бил кандидат за шведскиот трон.

На 7 март 1809 година, потполковникот Адлерспар ја предизвикал револуцијата со подигање на знамето на бунтот во Карлштад и почнувајќи да маршира кон Стокхолм. За да го спречат кралот да им се придружи на лојалните трупи во Сканија, седуммина од заговорниците предводени од Карл Јохан Адлеркреуц упаднале во кралските станови во палатата на 13 март, го зазеле кралот и го затвориле него и неговото семејство во замокот Грипсхолм. Вујкото на Густав IV Адолф, стариот, слаб и бездетен Чарлс XIII, бил избран за крал на Шведска на 5 јуни, а следниот ден собранието на благородниците, свештенството, буржоазијата и селаните донело устав.

Борба во Џемтланд[уреди | уреди извор]

Кристијан Август бил многу колеблив во пролетта и летото 1809 година да изврши каков било норвешки напад против Шведска, но на крајот бил притиснат на тоа од кралот Фредерик VI. На 2 јули, Кристијан Август наредил напад против Џемтланд од Трондхајм, а на 10 јули сили од 1.800 луѓе, под водство на генерал-мајор Георг Фредерик фон Крог, марширале преку границата до Јамтланд.[33]

За да го запре норвешкото напредување, Георг Карл фон Дебелн бил испратен со баталјон од полкот Хелсинге во Јемтланд, во исто време дополнителен баталјон од Гавле бил испратен против Херједален и подоцна пристигнало засилување од полкот Лајф-гренадиер и полкот Калмар.[34] Сепак, на 16 јули напредната норвешка војска го зазела опстојот Хјерпе кој штотуку бил напуштен од шведските сили од 200 луѓе под команда на полковникот Теодор Норденадлер. Набргу потоа Норвежаните ги зазеле и селата Морсил и Матмар. Но, кога гласините дека Шведска и Русија започнале мировни преговори стигнале до норвешката армија, фон Крог избрал да се повлече и наместо тоа да го насочи својот напад против Херједален. На 24 јули, шведските сили од 900 луѓе под фон Дебелн и 1.800 норвешки војници се сретнале во Херједален, норвешките сили биле поразени и морале да се повлечат. Следниот ден било напишано примирје во Блекасен во Алсенс.[35] Еден услов бил сите норвешки трупи да ја напуштат Шведска до 3 август, што исто така се случило.

Последици[уреди | уреди извор]

Во Норвешка, ситуацијата постојано се влошувала поради блокадата на Кралската морнарица и бидејќи тие повеќе не добивале залихи од северна Русија, откако Русите склучиле мир со Швеѓаните на 17 септември. Војната на два фронта во Шведска, исто така, се покажала како погубна за населението, а особено за војниците стационирани долж границата, поради болести и недостаток на залихи. Затоа, тоа било желба за мир од двете страни, а преговорите започнале во ноември.

Договорот од Јонкопинг[уреди | уреди извор]

На 10 декември 1809 година, Нилс Розенкранц и шведскиот министер Карл Густаф Адлерберг се состанале во Јонкопинг за да го потпишат мировниот договор меѓу Данска-Норвешка и Шведска,[36] со кој завршила Дано-шведската војна од 1808-1809 година. Договорот го подразбиралследново:

  • Ниту една земја не отстапува ниту една територија (статус кво)
  • Шведска ќе се обиде да ги задржи сите воени бродови на Кралската морнарица на Балтикот на одредено растојание од шведското крајбрежје
  • Требало да бидат екстрадирани отпадници и криминалци

Но, Данска-Норвешка сè уште војувале со Обединетото Кралство, па дури и ако Шведска склучила мир со Наполеон во 1810 година, тие сè уште ќе бидат на страната на Коалицијата за време на Војната на Шестата коалиција. Ова дополнително ќе доведе до фактот дека Кралството Норвешка требало да му биде отстапено на кралот на Шведска со Договорот од Кил во 1814 година, откако бил вклучен во уште една војна со Шведска, иронично под регентско и воено раководство на истиот Жан Батист Бернадот кој ја предводел француско-шпанско-данската инвазивна армија во 1808 година по неговиот избор за престолонаследник на Шведска во 1810 година по неочекуваната смрт на истиот принц Чарлс Август кој командувал со данската армија во 1808 година, и бил избран за шведски престолонаследник по депонирањето на Густав IV.[37]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Ottosen 2012, pp. 12-15
  2. Jensen 1995, pp. 343-44
  3. 3,0 3,1 Dyrvik 1999, pp. 206-7
  4. Holm 1991, p. 69
  5. 5,0 5,1 Schnitler 1895, pp. 214-15
  6. Angell 1914, p. 18
  7. Oppegaard 1996, pp. 165-66
  8. Angell 1914, p. 44
  9. Saltnes 1998, p. 87-88
  10. Rastad 1982, p. 18
  11. Holm 1991, p. 71
  12. Angell 1914, p. 43
  13. Angell 1914, p. 53
  14. Saltnes 1998, pp. 89-90
  15. 15,0 15,1 Bircka 1889, p. 539
  16. Angell 1914, p. 85
  17. Angell 1914, p. 86
  18. 18,0 18,1 Rastad; Engh & Engen 2004, pp. 10–15
  19. Angell 1914, p. 117
  20. 20,0 20,1 Olsen 2011, pp. 324-325
  21. Oppegaard 1996, pp. 168-69
  22. 22,0 22,1 Angell 1914, pp. 121-122
  23. Saltnes 1998, pp. 98-99
  24. Steen 1996, p. 160-62
  25. Rastad; Engh & Engen 2004, pp. 21-22
  26. Ottosen 2012, p. 20
  27. Holm 1991, p. 107
  28. Angell 1914, pp. 143-144
  29. Angell 1914, pp. 156–157
  30. Oppegaard 1996, p. 175
  31. Jensen 1995, pp. 353-354
  32. Alnæs & Hagerud 2009, p. 13
  33. Angell 1914, p. 169
  34. Nordensvan 1898, p. 458-59
  35. Jensen 1995, p. 355
  36. Angell 1914, p. 170
  37. Barton, Sir Dunbar Plunket (1921). Bernadotte and Napoleon: 1763–1810. Pp. 250-258, 268-272. London: John Murray.