Градиште (Град)

„Градиште“
Поглед на тврдината од селото Град
Местоположба	41°56′25″N 22°50′37.2″E
Основни податоци
Место	Град
Општина	Делчево
Тип	градиште
Период	доцноантичко време
Портал „Археологија“

Градиште, познат и како Градо или Скалата — археолошко наоѓалиште во делчевското село Град. Претставува градиште од доцноантичко време.

Местоположба и големина

Градиштето е сместено на висок рид со доминантна положба на североисточниот раб на селото Град. Во подножјето на ридот од североисточната страна е коритото на реката В‘чин Дол, а на југозападната страна од ридот тече реката Стрежна. Наоѓалиштето има неправилен правоаголен облик со должина од 300 м и различна ширина којашто изнесува 60 м кај јужното подградие, 30 м кај акрополот и 100 м кај северното подградие. Вкупната површина на наоѓалиштето изнесува 2 ха.

Историја

Градиште претставува доцноантички град од периодот I-III век, а според неговата големина и временската непрекинатост се претпоставува дека можеби се работи за македонскиот антички град Армонија, којшто се наоѓал меѓу Стоби и Пауталија. Археолошките наоди укажуваат дека се работело за добро обезбедена тврдина со акропол на врвот на ридот и кула за набљудување на околината и одбрана од напади. На местото не е пронајдена ранохристијанска црква, иако постои предание дека во селото имало повеќе цркви.

Во средниот век, на просторот на градиштето имало развиен црковен живот, а за тоа сведочат трите бронзени крста коишто се пронајдени во него. Првиот крст е утврдено дека потекнува од периодот X-XII век, за вториот се знае само дека е од средниот век, а третиот е од XVIII век. Од расположливите податоци од времето на владеењето на српските цареви Милутин и Душан, како и од Турскиот попис од 1570 година се осознава дека се работело за голема и организирана населба.

Во 2024 година, по иницијатива на иселеници од селото Град во Швајцарија, во Градиште бил поставен и осветен крст.

Археолошки истражувања

Наоѓалиштето за првпат било забележано од страна на Апостол Керамитчиев со истражувањата спроведени во периодот 1970-1972 година. На ридот на градиштето се пронајдени голем број монети од римскиот период и рановизантиското време, камени садови и керамика од сите периоди, покривни ќерамиди и голем број на питоси. Дел од пронајдените монети се чуваат во Музејот на Македонија во Скопје. Врз основа на пронајдените артефакти е утврдено дека наоѓалиштето веројатно потекнува од периодот од римскиот до рановизантискиот период. Керамитчиев наведува дека, врз основа на неговата големина и временската непрекинатост, би можело да се работи за македонскиот антички град Армонија, којшто се наоѓал меѓу Стоби и Пауталија.

Систематски археолошки истражувања биле спроведени во периодот од 5 март до 5 септември 2001 година, а наоѓалиштето било поделено на три дела: акропол, јужно подградие и северно подградие.

Акропол

Акрополот

Акрполот има мала површина со димензии 20 х 20 м. Со истражувањата на овој простор се откриени четири гробови од типот на слободни укопи без конструкција со скелетно погребување. Гробовите се во правец запад-исток со мал отклон кон север. Кај еден од гробовите се пронајдени прстен и две бронзени кочиња, коишто е утврдено дека потекнуваат од XIV век, па оттаму и некрополата временски е сместена во периодот XIV-XVI век. Освен гробовите, откриен е и поголем број на расфрлан остеолошки материјал (на пр. черепи, ивери, ребра итн.), како и уште најмалку осум до десет покојници, што наведува дека средновековната некропола била многу поголема, но веројатно била уништена од страна на диви копачи или од ерозија.

Кај акрополот е откриен и ѕид којшто најверојатно претставува северен бедем од утврдување коешто го окружувало. Дополнително, откриени се и остатоци од малтер на источниот, западниот и јужниот дел од акрополот, коишто заедно со северниот ѕид сочинувале утврдување со неправилен правоаголен облик. Ѕидот се протега во правец североисток-југозапад, долг е 17 м, широк е 1 м и има различна висина делумно поради уништување и делумно поради променливиот релјеф на просторот. Оттука, висината во североисточниот дел изнесува 0,4 м, во средишниот дел 0,8 м, а во југозападниот дел 0,3 м. Ѕидот во југозападниот дел завршува под прав агол и претставува североисточен довратник на влезот во утврдувањето. Тој е изграден на карпа, којашто претходно била обработена за да служи како темелна подлога, а градеењето е изведено со примена на техниката на неправилен опус без нагласени хоризонтални редови со широк меѓупростор. За изградбата бил користен кршен и во мал дел приделкан и речен камен, а спојувањето било извршено со варов малтер без примена на толчени тули. Врз основа на ваквиот начин на градење и откриените парчиња керамика од доцноантичко време може да се заклучи дека ѕидот потекнува од тој период.

Со натамошните истражувања на акрополот, на длабочина од 1,3 м се откриени парчиња керамика, коишто според кршењето и обликот може да се сместат во бронзеното време. Според тоа, акрополот веројатно бил населен уште од бронзеното време, а во периодот XIV-XVI век од место за живеење бил претворен во некропола.

Јужно подградие

Јужното подградие е подрачје коешто е погодно за изградба на повеќе одбранбени и станбени објекти. Истражувањата придонеле кон откривање дел од утврдување со две одбранбени кули (северна и јужна) и одбранбен ѕид, коишто го сочинуваат влезната партија од јужното предградие. Влезните партии со истурени одбранбени кули во однос на одбранбениот ѕид со челно поставен влез се карактеристични за средновековните утврдувања. Кулите во јужното подградие се вовлечени во однос на одбранбениот ѕид, а влезот се наоѓа меѓу јужната кула и одбранбениот ѕид.

Северна и јужна кула

Северната (лево) и јужната кула (десно)

Внатрешноста на јужната кула

Северната кула има правоаголен облик со димензии 6,0 х 5,3 м од надворешната страна и квадратен облик со димензии 4 х 4 м од внатрешната страна. Поставена е во правец североисток-југозапад. Влезот се наоѓа во средишниот дел на источниот ѕид и е широк 1,5 м. Во југозападниот дел од внатрешната страна е откриена инчеста јама. Ѕидовите на кулата се изградени на претходно подготвена карпа, а при изградбата е користена техниката на неправилен опус без нагласени хоризонтални редови. Изградени се од камен којшто е споен со варов малтер во меѓупростор до 0,02 м, а на одредена висина бил поставуван и дрвен серклаж од внатрешната страна на ѕидовите. Освен камења, биле користени и кршени покривни ќерамиди за израмнување на редовите. Висината на ѕидовите се разликува од внатрешната и надворешната страна, што се должи на начинот на градење и релјефот. Најдобро се сочувани северниот, источниот и западниот ѕид, додека на јужниот ѕид се забележителни најголеми оштетувања. Северниот ѕид е висок од 0,5 до 1,8 м од внатрешната и од 0,2 до 0,6 м од надворешната страна, источниот ѕид од 0,4 до 0,8 м од внатрешната и надворешната страна, западниот ѕид од 1,8 до 2,2 м од внатрешната и од 0,4 до 1,2 м од надворешната страна, а висината на сочуваните делови од јужниот ѕид е до 1,5 м од внатрешната и надворешната страна. Ширината на ѕидовите се движи од 0,60 до 1,05 м. Најизразена е ширината на јужниот ѕид, каде што на висина од 1,2 м изнесува 1 м. Источниот ѕид е широк 0,8 м, а западниот ѕид 0,6 м.

Јужната кула се наоѓа на 8 м југозападно од северната кула. Таа е поставена во иста оска со северната кула со отстапување од 0,5 м кон исток, што најверојатно прозилегува од поставеноста на влезот. Оваа кула е градена на сличен начин како и северната, така што и кај неа се јавуваат различни висини на сочуваните ѕидови од внатрешната и надворешната страна. Најдобро се сочувани северниот и западниот ѕид, додека јужниот и источниот се отркиени во малтер на претходно подготвена и зарамнета карпа, а само на одделни места се среќаваат камења коишто припаѓаат на ѕидовите. Северниот ѕид е висок од 0,1 до 1,5 м од внатрешната и од 0,3 до 1,1 м од надворешната страна, а западниот ѕид до 1,6 м од внатрешната и надворешната страна. Кај двете кули се откриени ѕидни платна коишто се градени со друга техника, што укажува на тоа дека тие не припаѓаат на периодот на изградба на кулите, туку се остатоци од претходна градежна фаза и биле искористени за изградбата на кулите.

Одбранбен ѕид

Одбранбениот ѕид на утврдувањето е во должина од 16 м и се протега во правец североисток-југозапад, следејќи ја оската на северната и јужната кула, и на тој начин образува предворие на јужното поддградие. Ѕидот има различни ширини за сметка на влезот. Почнувајќи од откриениот северен дел и во должина од 7,5 м кон југ до југозападниот агол на северната кула, ширината изнесува 1,9 м. Кај аголот, неговата ширина се стеснува на 1,6 м и со оваа ширина продолжува кон југ во должина од 2,8 м. Потоа, ѕидот се шири на исток и запад во должина од 1,5 м, образувајќи плато со димензии 5,0 х 2,8 м. Од западниот дел продолжува кон југ со ширина од 1,2 м и со должина од 2 м. Овој дел заедно со западниот ѕид на јужната кула го образуваат влезот на утврдувањето со ширина од 2 м. Во најголем дел, особено на северната страна, ѕидот е откриен во малтерна подлога на претходно зарамнета карпа над којашто се издига. Стеснетиот дел лежи на земјена подлога и, врз основа на наодите, е утврдено дека потекнува од доцноантичкиот период.

Поглед на селото Град од одбранбениот ѕид

Ѕидот е сочуван во три камени реда на источната страна со висина од 0,5 м и во еден камен ред со висина од 0,3 м на западната страна. Плато и продолжението на ѕидот коешто го образува западниот довратник на ѕидот се откриени во висина од 0,3 до 0,6 м. Ѕидот е граден со примена на техниката на неправилен опус без нагласени хоризонтални редови, а на надворешната страна на источното крило на платото се забележува дрвен серклаж по целата должина на ѕидот во висина од 0,5 м од прагот на влезот. При ѕидањето биле употребени варовник и речен камен, а како сврзувачко средство е користен варов малтер којшто се среќава во меѓупростор до 0,02 м. За разлика од кулите, кај коишто при зарамнувањето на редовите се користени кршени покривни ќерамиди, тоа не е утврдено кај одбранбениот ѕид.

Врз основа на откриените архитектонски остатоци и движниот археолошки материјал потврдени се два културни слоја коишто потекнуваат од доцноантичкиот период и од средниот век. Доцноантичкиот културен слој се потврдува преку пронајдените парчиња керамика и откриените остатоци од агол од објект со висина од 0,3 м, должина на двата ѕида од 0,4 м и ширина од 0,8 м. Средновековниот културен слој е утврден од самата површина на теренот до доцноантичкиот слој. Притоа, двете кули и одбранбениот ѕид му припаѓаат на средновековниот период. На наоѓалиштето се пронајдени парчиња од груби и големи керамички садови, главно украсени со плетенка на вратот и мевот, а откриени се и цели врвови од стрели, како и две венецијански монети коишто потекнуваат од крајот на XIV век.

Тераса

Терасата (во преднина), кулите и одбранбениот ѕид (во средина) и акрополот (во позадина)

Во долните партии од одбранбениот ѕид, на растојание од 6 м, откриени се кула и дел од одбранбен ѕид коишто образуваат предворие по примерот на доцноантичките влезни партии на Девини Кули и Марков манастир. Кулата има правоаголен облик со димензии 7 х 5,6 м, различни ширини на ѕидовите од 0,7 до 0,8 м и е во насока север-југ. Во северниот дел е прилепена до карпа којашто била искористена како северен ѕид. Влезот на кулата се наоѓа во источниот дел на северниот ѕид и е широк 1 м. Сочуваните висини на ѕидовите се разликуваат поради тоа што теренот е стрмен и опаѓа од исток кон запад, па така јужниот ѕид е висок 0,3-0,4 м, источниот 0,3-0,5 м, а западниот 0,4-0,6 м. Ѕидовите се издигаат на карпа којашто претставува темелна подлога. Одбранбениот ѕид во должина од 6,5 м и ширина од 1 до 1,3 м ја следи оската на кулата и се протега во правец север-југ. Влезот со ширина од 1,4 м е образуван од северниот дел на одбранбениот ѕид и јужниот ѕид на кулата. Градењето на кулата и одбранбениот ѕид е со техниката на неправилен опус без нагласени хоризонтални редови со користење на варов и речен камен, како и меѓупростор со ширина од 0,04 м којшто е залиен со варов малтер. На овој простор е откриен голем број на движни артефакти, како што се парчиња керамика од доцната антика и монета од VI век, па оттаму е утврдено дека влезната партија од терасата е од доцноантичкиот период.

Конзерваторско-реставраторски работи

По спроведените археолошки истражувања во текот на 2001 година биле извршени конзерваторско-реставраторски работи на акрополот и јужното подградие.

Конзерваторските работи на акрополот се состоиеле од доѕидување на ѕидот со користење на варовник, речен и приделкан малтер, а меѓупросторот на ѕидовите бил затворен со цементен малтер и додаток од бреча. Како последица на овие активности, висината на ѕидот со променила на 0,4 м во источниот, 1,3 м во средишниот и 0,5 м во западниот дел, каде што завршува ѕидот и се образува довратник.

Конзервацијата на северната кула започнала со втемелување на јужниот ѕид во источниот дел и надѕидување на сочуваните делови на јужниот и западниот ѕид. По зарамнувањето на оштетените ѕидови, извршено е нивно надѕидување до висина од 1,6 м, а завршниот ред е изведен каскадно со висина од 0,2 м. Влезот бил поставен во средишниот дел со ширина од 1,5 м. Јужната кула била надѕидана на ист начин како и северната. Најпрвин е извршено втемелување на северниот ѕид и негово надѕидување со сочуваната висина на западниот ѕид. Потоа било извршено каскадно надѕидување на двата ѕида до висина на којашто ѕидовите под прав агол се спојуваат со источниот и јужниот ѕид. Каскадно бил надѕидан и јужниот ѕид во правец од западн кон исток до аголот каде што се спојува со источниот ѕид. Влезот бил конзервиран по примерот на влезот на северната кула и притоа е поставен во средишниот дел со ширина од 1 м. По конзервацијата, висината на ѕидовите на северната кула изнесувала 2,82 м на јужниот и источниот, 3,02 м на западниот и 3,22 м на северниот, а на јужната кула 0,3-0,6 м на јужниот, 0,6-2,1 м на западниот, 2,0-2,4 м на северниот и 0,3-2,0 м на источниот ѕид.

Од одбранбениот ѕид било извршено целосно преместување на градежниот материјал поради неговата растреситост, освен од источниот дел на платото и од јужниот дел од ѕидот којшто го образува западниот довратник на влезот. На местата каде што ѕидот лежи на кулутрниот слој, покрај преместувањето на камењата е извршено и сондирање, а притоа се направени џебови со ширина којашто го зафаќа културниот слој. Нивната длабочина се движи од 0,7 м во северниот до 1,8 м во средишниот дел. Втемелувањето е извршено со речен камен, а за спојувањето е искористен цементен малтер. Длабочината на втемелувањето е 1 м. Надѕидувањето на ѕидот е извршено со варовник и речен камен. Тоа е започнато од јужниот дел, а потоа каскадно е изведено кон север, како и кај платото во правец од запад кон исток. Со извршената конзервација, висината на ѕидот во јужниот дел е променета на 1,3 м, кај платото 1,6 м во западниот и 2,6 м во источниот дел, во средишниот дел 2,9 м во најистурениот јужен дел 3,7 м.

Конзервацијата на предворието е изведена на сличен начин како и кај остнатите делови од утврдувањето. Надљидувањето на кулата е извршено каскадно, почнувајќи од северниот дел на западниот ѕид, продолжувајќи преку јужниот ѕид и завршувајќи со северниот дел на источниот ѕид. Притоа, највисок по конзервацијата е западниот, а најнизок е источниот ѕид. Одбранбениот ѕид е надѕидуван во правец север-југ и неговата висина по конзервацијата се движи од 1 до 1,4 м. При надѕидувањето е користен варовник и речен камен, а меѓупросторот од 0,03 до 0,04 м е залиен со малтер и додаток од бреча.

Галерија

• 
  Воздушен поглед на Градиште
• 
  Јужното поградие (лево) и акрополот (десно)
• 
  Поглед на кулите од акрополот
• 
  Поглед на Градиште од селото Град
• 
• 
• 

Поврзано

• Калиште
• Селце

Надворешни врски

• Градиште (Град) на Ризницата ^?