Горно Лисиче

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Горно Лисиче
Gorno Lisice-MKD.jpg

Поглед на дел од Горно Лисиче од надвозникот на пругата

Горно Лисиче is located in Македонија
Горно Лисиче
Местоположба на Горно Лисиче во Македонија
Координати 41°58′33″N 21°29′15″E / 41.97583° N; 21.48750° E / 41.97583; 21.48750Координати: 41°58′33″N 21°29′15″E / 41.97583° N; 21.48750° E / 41.97583; 21.48750
Општина Општина Аеродром
Население 18,233 жит.
(поп. 2002)
Пошт. бр. 1000 Скопје
Шифра на КО 25054, 25554
Надм. вис. 234 м
Слава Петровден
Горно Лисиче на општинската карта
Горно Лисиче во Општина Аеродром.svg

Атарот на Горно Лисиче во рамките на општината
Commons-logo.svg Горно Лисиче на Ризницата


Горно Лисиче (познато едноставно и како Лисиче или село Лисиче поради старото рурално населено место)[бл 1] — населба и предградие во Општина Аеродром, во градот Скопје.

Географија и местоположба[уреди | уреди извор]

Поглед на Горно Лисиче од ридовите кај село Усје.

Горно Лисиче е голема населба во рамничарскиот дел на Скопското поле во алувијалната рамнина на реките Вардар и Маркова Река. Населбата се наоѓа на 5 километри источно од центарот на Скопје. Расположено е на десниот брег на реката Вардар и непосредно до вливот на Маркова Река во Вардар. Граничи со населените места Долно Лисиче на исток, Пинтија на југ, на запад со Ново Лисиче, Реонски Центар и Лисиче и на север граничи со реката Вардар. Низ Горно Лисиче тече Усјанскиот Канал, кој потоа се влева во реката Вардар.

Потекло на поимот[уреди | уреди извор]

Името на селото Лисиче спаѓа во онаа група населени места кои влечат корен од животинскиот вид лисица. Според старите преданија, кои во текот на генерациите се пренесувале меѓу жителите на Горно Лисиче, на просторот кадешто сега се наоѓа населбата, некогаш имало многу лисици. Во тоа време селото се наоѓало на околу 700 метри подалеку од сегашната населба, покрај самата утока на Маркова Река во Вардар. На сегашното место на населбата имало ниви и ледини. Затоа лисиците тука во голем број живееле и крстареле во потрага за храна по околните селски населби. Целата област (каде што се наоѓаат Горно и Долно Лисиче) луѓето ја викале лисичка земја.[1]

Оваа верзија ја прифатил и етнографот д-р Јован Хаџи Васиљевиќ. Тој во врска со ова го запишал следново:

„Селата (во скопска околија, н.з.) коишто добиле име по разни животни се следниве: Кози Дол, Враништа, Песја Чука, Кучково, Орланци, Лисиче, Лисичка Дупка, Пиштиорли, Вучи Дол, Кокошињец, Вучило Веки (Бардовци), Пужавина, Чавчини итн“.[2]

Со научното истражување на д-р Љубива Станковска се потврдило фактот дека името на селото потекнува од зоонимот лисица. Според неа:

„Тоа е етничко име добиено со топонимизација на некогашниот етник во множина лисичани, образуван од постарите топоними Лисича (Планина), Лисиче (Место) со етничката наставка - ани, непалативната варијанта на наставката - јани. Придавните компоненти Лисича, Лисиче се образуваат со придавната наставка - јь, а во основата се наоѓа апелативот лисица (Canis vulpes).

Зоонимот лисица < старословенски лисица е општословенска лексема која потекнува од прасл. лисица, а за врска се претпоставува коренот leip-so. Во старословенскит се употребувал и апелативот лисъ "лисица".

Наполно идентичен ојконим е името на исчезнатото село Лисичане (Скопско). Основата на името на селото Лисиче обично се изведува од зоонимот лисица. Село Лисиче има и во Велешко.

Ојконимот Лисиче претставува елиптично име добиено со супстантивизација на придавката од постарата синтагматска форма Лисиче (село), а при неговото образување учествувала придавната наставка - јь, во формата за се. р.-је.

Бидејќи во именскиот фонд на словенските јазици името на животното е познато и како лично име, при објаснувањето на етимологијата на овие топонимски единици може да станува збор и за изведување од личното име Лисица“.[3]

Историја[уреди | уреди извор]

Среден век[уреди | уреди извор]

Првите пишани извори за Горно Лисиче потекнуваат од почетокот на XIV век, односно од 1300 година. За првпат селото со името Лисиче (но не е сигурно дали тогаш физички претставувало една населба со Долно Лисиче) се споменува во повелбата на српскиот крал Милутин (1282-1321), издадена на обновениот манастир „Св. Ѓорѓи“ кај Скопје. Со оваа повелба српскиот крал му подарува имот на манастирот „Св. Ѓорѓи“. Во оваа повелба се наведува патот кој води во Лисиче, а доаѓал од Скопје.[4]

За патот кој водел во Лисиче во своите проучувања напишал и Миодраг Пурковиќ. Тој во својата опсежна студија за пописот на селата рамките во средновековната држава, објавена во 1940 година, за селото Лисиче го запишал следново:

„Лисиче, во 1300 година се споменува патот кој води во село Лисиче, денес Горно и Долно Лисиче во Скопје“.[5]

Името Лисиче, односно Лисичани (можеби се однесува на исчезнатото скопско село Лисичане) е документирано и во грамотата на Михаил IX Палеолог од 1299 со која се подаруваат имоти на Манастирот „Св. Никита“ кај Скопје, како и во преводот на грамотата на Андроник II Палеолог за истиот манастир од 1299-1300 година, дополнета со Милутиновата грамота од 1308 година, со која се потврдени приложувата и дарувањата на римскиот цар Андроник II Палеолог на тој манастир на Скопска Црна Гора.[6]

Османлиски период[уреди | уреди извор]

Географот - етнолог Јован Трифуновски во книгата „Слив Маркове Реке“ дава податоци според кажувањата на селаните. На почетокот на XVIII век, населбата страдала од колера. Сепак, и до денес постојат голем број на староседелци кои живеат повеќе векови во населбата. После колерата започнале доселувања од другите предели на Македонија и тоа Овче Поле, Прилепско, Велешко и скопските села под Китка.

На крајот на XIX век, Горно Лисиче се спомнува во Скопската каза, на Отоманското Царство, како дел од градот Скопје.

Стопанство[уреди | уреди извор]

Поради местоположбата и големината Горно Лисиче е економски доста развиено подрачје. Денес населението се занимава претежно со секундарни и терциерни стопански дејности, а еден дел се занимава и со градежништво и градинарство-земјоделство за сопствени потреби. Во Горно Лисиче работат и расадникот за овошки и цвеќе „Цветан Димов“, земјоделски продавници и аптеки, авто-сервиси и отпади, индустриско-занаетчиски погони и стоваришта („Еуромилк“, „Шипад“, „Пилко“), угостителски објекти, приватни лекарски ординации и училишта за странски јазици. Порано најголем дел од населението се занимавало со земјоделство особено со градинарство и производство на зеленчук и ран зеленчук под пластеници. Најзастапени градинарски производи биле: пиперка, домат, зелка, марула, морков, кромид, компир, млад кромид и лук, а од житните култури: пченица и пченка.

Демографија[уреди | уреди извор]

Горно Лисиче од одамна било поголема селска населба во Скопската Котлина, но по Втората светска војна и забрзаната индустријализација на непосредната околина (изградбата на фабриките: ОХИС, Хемтекс, Стакларница, Цементарница, ТИПО), започнува огромен доселенички бран на луѓе од цела Македонија. Поради големиот број на жители, Горно Лисиче е второ населено место по големина надвор од потесното градско подрачје на Скопје, по Драчево.

Според последниот попис на населението на Македонија од 2002 година, населбата има 18.233 жители, од кои:[7]

Националност Вкупно
Македонци 16.408
Албанци 721
Турци 93
Роми 357
Власи 98
Срби 405
Бошњаци 20
Други 121

Родови[уреди | уреди извор]

Според податоците од 1950 година, како родови во Горно Лисиче се спомнуваат:[8][бл 2]

Македонски[уреди | уреди извор]

  • Прнѕовци (8 к.), Спасевци (2 к.), Нацовци (1 к.), Митковци (2 к.), Брусевци (1 к.), Грџовци (1 к.), Докинчевци (4 к.), Тодевци (4 к.), Стамболовци (1 к.), Ацковци (5 к.) и Трпчевци (3 к.), се сметаат за најстари староседелци во селото. Првите два рода некогаш биле еден род. Во родот Митковци живее домазет од селото Добри Дол, со подалечно потекло од Прилепско;
  • Крапачовци, често погрешно изговорено и како Крпачовци, Карпачовци, и погрешно запишани како Крапчевци (8 к.) од Јован Трифуноски, се доселени од село Крапа, Порече, во околу 1800 година, почнувајќи од првиот доселеник предок Блажо, и син му Петре кој се родил во Г. Лисиче. Презимињата на фамилијата се обично Блажовски или Петровски;
  • Дандаровци (2 к.), доселени од Трубарево, а во Драчево имаат истоимени роднини. Најстаро познато потекло имаат од селото Драчевица на Китка. Од околу 1850 до 1900 година, веќе живеле во Горно Лисиче;
  • Брезовчани (7 к.), поделени на Ѓоревци (1 к.), Стевановци (3 к.), Трпевци (2 к.) и Синадиновци (1 к.), се доселени од селото Пуста Брезница со подалечно потекло од Порече. Поточно, Ѓоревци од Манастирец, Стевановци од Ковач, Трпевци од Томино Село, и Синадиновци од Здуње;
  • Мерсељовци (5 к.), доселени од селото Пагаруша. Таму припаѓале на родот Јуцовци, со подалечно потекло од мијачкото село Жировница. Поради брачните врски со Турците, почнал да преовладува и турскиот јазик помеѓу припадниците на овој род;
  • Градовчани (4 к.) и Бошковци (4 к.), доселени од планинското село Градовци. Од таму се доселиле браќата Цветан, Крсте, Стевко и Бошко, а денешното население на овие родови потекнува од браќата Цветан и Бошко;
  • Козаровци (6 к.), доселени од некогашното село Козарево, кое се наоѓало во атарот на селото Света Петка;
  • Газиновци (4 к.), доселени од Драчево, таму имале роднини, и припаѓале на групата староседелски родови по потекло од Бразда-Салаково;
  • Велешковци (11 к.), доселени од средината на XIX век од Велешко;
  • Полтурчиновци (7 к.), доселени од средината на XIX век од Драчево, таму имале истоимени роднини, а подалечно потекло од Кумановско;
  • Мирковци (6 к.), по потекло од некое село во Овче Поле, од таму се населиле прво во Долно Лисиче, па потоа прешле во Горно Лисиче во XIX век;
  • Ѓорговци (6 к.), доселени од средината на XIX век од Долно Лисиче;
  • Неделковци (5 к.), наречени и Прилепци, доселени од Прилепско во средината на XIX век;
  • Љубошани (1 к.), доселени од средината на XIX век од селото Љубош;
  • Стојановци (1 к.) и Дамевци (1 к.), доселени од Прилепско, а тука живеат од XIX век;
  • Кочовци (1 к.), доселени во 1918 година од Велес;
  • Џоле (1 к.), доселени по 1918 година од Тетово;
  • Симиќ (1 к.) и Милиќ (1 к.), доселени во 1923 година од Тетово;
  • Серафин (1 к.), доселени во 1923 година од Крива Паланка;
  • Митрини (1 к.), доселени во 1923 година од некое село во Порече;
  • Пагарушани (1 к.), доселени од селото Пагаруша, по Втората светска војна;
  • Шиндровци (8 к.), доселени од Драчево, каде што имале роднини Шиндра;
  • Василковци (7 к.), доселени од селото Долно Лисиче;
  • Становци (4 к.), доселени од Драчево, таму имале роднини;
  • Бардовчани (4 к.), доселени од селото Бардовци;
  • Џиковци (4 к.), доселени од од селото Инџиково;
  • Маџарчани (3 к.), доселени од Маџари;
  • Трубачевци (3 к.), доселени од селото Трубарево;
  • Киселчани (3 к.), доселени од Кисела Вода;
  • Мијаковци (3 к.), доселени од некое село во мијачкиот крај;
  • Поповиќи (2 к.), доселени од селото Кучевиште;
  • Стојан (1 к.), доселени од селото Говрлево, каде што биле староседелци;
  • Петровски (1 к.), доселени од Штипско;
  • Анѓелковци (1 к.), доселени од селото Ракотинци;
  • Сиљанов (1 к.), доселени од селото Брест во Порече;
  • Марко (1 к.), доселени од Тетово;
  • Несторовци (1 к.), доселени од Драчево;
  • Анѓеле (1 к.), познати и како Поречанци, доселени од некое село во Порече;
  • Костевци (1 к.), доселени од некое село во Кумановско;
  • Анѓеле (1 к.) и Коле (1 к.), доселени од селото Булачани.

Ромски[уреди | уреди извор]

  • Алитовци (2 к.);
  • Амиговци (3 к.);
  • Дане (1 к.);
  • Демировци (1 к.), доселени од турско време, но не знаеле од каде;
  • Рушитовци (1 к.);
  • Садиковци (1 к.);
  • Џеладин (1 к.), доселени од селото Трновац кај Бујановац;
  • Џеферовци (1 к.), доселени од селото Шишево.

Српски[уреди | уреди извор]

  • Васиќи (1 к.), доселени во 1923 г. од околината на Крушевац;
  • Петровиќи (1 к.), доселени во 1923 г. од околината на Пожаревац;
  • Стојановиќ (1 к.), доселени во 1923 г. од околината на Призрен;
  • Милачиќи (1 к.), доселени во 1923 г. некаде од Србија;
  • Кргиќ (1 к.), доселени од Панчево или околината.

Албански[уреди | уреди извор]

  • Абдиловци (4 к.), доселени во 1927 г. од селото Доган кај Урошевац, подалечно потекло од северна Албанија;
  • Азизовци (8 к.), доселени во 1927 г. од селото Заскок кај Урошевац, подалечно потекло од северна Албанија;
  • Амедовци (2 к.), доселени во 1927 г. од селото Кошаре кај Урошевац, подалечно потекло од северна Албанија;
  • Маљовци (6 к.), доселени од некое село кај Гнилане, подалечно потекло од северна Албанија.

Турци[уреди | уреди извор]

Општествени установи[уреди | уреди извор]

Црквата „Св. Апостоли Петар и Павле“ во Горно Лисиче

Како едно од најстарите скопски училишта, постои основното училиште „Гоце Делчев“. Постојат и повеќе приватни лекарски амбуланти, угостителски објекти, земјоделски аптеки и маркети и продавници.

Цркви[уреди | уреди извор]

Паркови и зеленило[уреди | уреди извор]

Парк „Бановина“[уреди | уреди извор]

Проектот започнал во 2012 година, како хортикултурно и партерно уредување на дел од местото познато како „Бановина“ во близина на ул. Ѓорѓи Капчев. Создаден е нов зелен парк со вкупна површина од 6,500 м2 и со тревна површина од 2,310 м2, уреден со висока и ниска вегетација. Исто така, во паркот е изградена и црква која сѐ уште не е именувана и не се знае кога ќе биде нејзиното осветување.[10]

Рајски парк[уреди | уреди извор]

Во февруари 2015 година, започнала изградбата на парк на кејот на реката Вардар.[11] Во јули 2016 година, паркот бил пуштен во употреба.[12]

Администрација и политика[уреди | уреди извор]

Горно Лисиче е поделено на три урбани заедници:[13]

  • Горно Лисиче - Југ
  • Горно Лисиче - Запад
  • Горно Лисиче - Север

Културни и природни знаменитости[уреди | уреди извор]

Редовни настани[уреди | уреди извор]

Од 1978 г., секое лето во чест на македонскиот национален празник Илинден на крајот на јули, се организира и тргнува традиционалниот коњанички марш од Црквата „Св. Апостоли Петар и Павле“ до градот Крушево.

Личности[уреди | уреди извор]

  • Борис Змејковски - еден од основачите на ВМРО-ДПМНЕ, пратеник во првиот собраниски состав од 1990 година, учесник на првиот коњички Илинденски марш во 1978 година

Култура и спорт[уреди | уреди извор]

Со почетоци од 1920 до 1940 година, постои фудбалскиот клуб Горно Лисиче, кој денес се натпреварува во Општинската фудбалска лига - Кисела Вода (4. ранг), а инаку е поранешен учесник во Првата македонска лига во сезоната 2013/14, и повеќекратен учесник во Втората македонска фудбалска лига.

Јавен превоз[уреди | уреди извор]

Низ Горно Лисиче сообраќаат 4 автобуски линии од ЈСП Скопје:

  • 7 - Хемтекс - Карпош III
  • 17 - Островска - Касарна Илинден
  • 27 - Вардарска - Дом на Печат
  • 33 - Долно Лисиче - Дом на Печат (оваа линија само минува низ Горно Лисиче)
  • 5 - Ново Лисиче - Дексион (оваа линија минува меѓу Ново Лисиче и Горно Лисиче)
  • 15 - Ново Лисиче - Карпош IV (оваа линија минува меѓу Ново Лисиче и Горно Лисиче)
  • 15А - Ново Лисиче - Карпош IV (преку булевар Илинден) (оваа линија минува меѓу Ново Лисиче и Горно Лисиче)
  • 35 - Ново Лисиче - Станица Север (оваа линија минува меѓу Ново Лисиче и Горно Лисиче)
  • 59а - Ново Лисиче - Гробишта Бутел (оваа линија минува меѓу Ново Лисиче и Горно Лисиче)
  • 23 (приватен превоз) - Дом на Печат - Ченто (оваа линија минува меѓу Ново Лисиче и Горно Лисиче)

Во Горно Лисиче постои и железничката станица ЖС „Лисиче“, преку која се патува од Скопје до крајните одредишта Битола, Кочани и Гевгелија.

Иселеништво[уреди | уреди извор]

Белешки[уреди | уреди извор]

  1. Во денешните граници на населбата се вклучени маалата Вардарска и Островска, по истоимените улици, кои што по местоположбата се наоѓаат северно од стариот дел на селото, или најјужниот дел кој се граничи со Пинтија на југ.
  2. Бројот на колена/генерации е до 1958 година, односно според издавањето на книгата „Слив Маркове Реке - антропогеографска проматрања“ на Јован Трифуновски. Бројката на денешните генерации е различна, а воопшто оваа книга има дискутабилна точност.

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Малковски, Ѓорѓи, уред. (2002). Горно Лисиче - Скопско. Скопје: Црковен одбор на Црквата „Св. Апостоли Петар и Павле“ - Горно Лисиче. стр. 18.
  2. Д-р Васиљевиќ, Јован Хаџи, уред. (1930). Скопље и негова околина. Белград. стр. 191.
  3. Д-р Станковска, Љубица, уред. (1995). Македонска ојконимија. книга 1. Скопје. стр. 188-189.
  4. Грујиќ, Радослав, уред. (1936). Три хиландарске повеље, Зборник за историју Јужне Србије и суседних области. книга 1. Скопје. стр. 10.
  5. Пурковиќ, Миодраг, уред. (1940). Попис села у средновековној Србији, Годишњак Скопског Филозофског факултета. книга 4. Скопје: Филозофски факултет - Скопје. стр. 112.
  6. Мошин, Владимир, уред. (1975). Споменици за средновековната и поновата историја на Македонија. том 1. Скопје. стр. 218.
  7. Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X
  8. Трифуноски, Јован (1958). Слив Маркове Реке - антропогеографска проматрања. Скопје: Филозофски факултет.
  9. Осветена црквичката „Св. вмч. Георгиј“ во н. Г. Лисиче Македонска Православна Црква - Скопска епархија. 11 март 2013
  10. Горно Лисиче доби парк со површина од 6.500 метри квадратни build.mk 12 февруари 2013
  11. ПОЧНА ИЗГРАДБА НА НОВ ПАРК ПОКРАЈ КЕЈОТ НА ВАРДАР aerodrom.gov.mk 11 февруари 2015
  12. ПУШТЕН ВО УПОТРЕБА НАЈГОЛЕМИОТ ПАРК ВО ОПШТИНА АЕРОДРОМ aerodrom.gov.mk 28 јули 2016
  13. Општина Аеродром - Урбани заедници aerodrom.gov.mk

Надворешни врски[уреди | уреди извор]