Вселенска сонда

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Нелансираната вселенска сонда Пионер H од 1974 година, изложена во Националниот воздушен и вселенски музеј
Дијаграм на постоечки мисии на Сончевиот Систем (види навод[1] за најновата верзија)

Вселенска сонда, или едноставно сонда — роботско вселенско летало што не орбитира околу Земјата, туку истражува подалеку во вселената.[2] Вселенска сонда може да се приближи до Месечината; да патува низ меѓупланетарниот простор; прелетува, орбитира, или слета или лета на други планетарни тела; или да влезе во меѓуѕвездениот простор.

Вселенските агенции на СССР (денес Русија, Украина и други), САД, Европската унија, Јапонија, Кина, Индија и Израел колективно лансират сонди на неколку планети и месечини од Сончевиот Систем, како и на астероиди и комети. Во моментов работат околу 15 мисии.[3]

Меѓупланетарни траектории[уреди | уреди извор]

Штом сондата ќе ја напушти близината на Земјата, нејзината траекторија најверојатно ќе ја однесе по орбитата околу Сонцето слична на орбитата на Земјата. За да се стигне до друга планета, наједноставниот практичен метод е Хомановата траекторија. Покомплексните техники, како што се гравитационите маневри, може да бидат поекономични, иако можеби ќе бараат сондата да поминува повеќе време во своето патување. Некои високи мисии, како Delta-V (како што се оние со големи промени на наклонот) можат да се изведат само, во рамките на границите на современиот погон, со помош на гравитациони маневри. Техника која користи многу малку погон, но бара значително време, е да се следи траекторијата на Меѓупланетарната транспортна мрежа.[4]

Некои значајни сонди[уреди | уреди извор]

Луна 9[уреди | уреди извор]

Првиот вештачки објект кој меко слетал на Месечината или која било друга екстра копнена површина.[5]

Луна 3[уреди | уреди извор]

Првата мисија за фотографирање на далечната страна на Месечината, лансирана во 1959 година.

Венера 4[уреди | уреди извор]

Прва успешна анализа на место на друга планета. Можеби е и првата вселенска сонда што допрела на површината на друга планета, иако не е јасно дали стигнала до површината на Венера.[6] Лансирана била во 1967 година.

Луна 16[уреди | уреди извор]

Првата роботска сонда за враќање на примерокот од Месечината.

Луноход 1[уреди | уреди извор]

Првиот ровер на Месечината. Испратен е на Месечината на 10 ноември 1970 година. Товарот на вселенската сонда Луна-17

Венера-7[уреди | уреди извор]

Сондата Венера 7 била првото вселенско летало кое успешно се спуштило на друга планета (Венера) и пренела податоци од таму назад на Земјата.

Маринер 9[уреди | уреди извор]

По неговото пристигнување на Марс на 13 ноември 1971 година, Маринер 9 станала првата вселенска сонда која одржува орбита околу друга планета.[7]

Марс 3[уреди | уреди извор]

Прво меко слетување на Марс (2 декември 1971 година [8] ) Лендерот почнал да се пренесува до орбитерот Марс 3, 90 секунди по слетувањето. По 20 секунди, преносот запрел од непознати причини.[8]

Маринер 10[уреди | уреди извор]

Првата сонда за Меркур. Лансиран на 3 ноември 1973 година.

Соџурнер[уреди | уреди извор]

Првиот успешен ровер на Марс

Спирит и Опортјунити [уреди | уреди извор]

Роверите за истражување на Марс, Спирит и Опортјунити слетале на Марс за да ја истражат површината и геологијата на Марс и барале индиции за можни водени активности на Марс. Секој од нив бил лансиран во 2003 година и слетал во 2004 година. Комуникацијата со Спирит престанала на 22 март 2010 година.[9][10] JPL продолжил да се обидува да го врати контактот до 24 мај 2011 година, кога НАСА објавила дека напорите за комуникација со роверот кој не реагира завршиле.[11][12][13] Опортјунити пристигнал во кратерот Ендевор на 9 август 2011 година, во знаменитоста наречена Spirit Point именувана по нејзиниот близнак ровер, откако помина поминала 21 километри од кратерот Викторија, во период од три години.[14] По бурата со прашина на целата планета во јуни 2018 година, конечната комуникација била примена на 10 јуни 2018 година, а Опортјунити била прогласена за мртва на 13 февруари 2019 година. Роверот траел речиси петнаесет години на Марс — иако роверот требало да трае само три месеци.[15]

Халеева армада[уреди | уреди извор]

Првите посветени мисии на комета; во овој случај, до Халеевата комета за време на нејзиното патување 1985–86 низ внатрешниот Сончев Систем. Тоа било, исто така, првата масовна меѓународна координација на вселенски сонди на меѓупланетарна мисија, со сонди специјално лансирани од Советската (сега руска) вселенска агенција, Европската вселенска агенција и јапонската ISAS (сега интегрирана со НАСА до JAXA).

ICE[уреди | уреди извор]

Првично претставувала сончева опсерваторија во серијата Меѓународни истражувачи на Сонцето-Земјата, таа била испратена во сончевата орбита за да ги направи првите блиски набљудувања на кометата Џакобини-Зинер, во 1985 година како увертира за проучувањето на Халеевата комета.

Вега[уреди | уреди извор]

Две руско-француски вселенски летала, Вега 1 и Вега 2, исфрлиле слетувачи и балони (први метеоролошки балони распоредени на друга планета) на Венера пред нивното рандеву со Халеевата комета.

Сакигаке[уреди | уреди извор]

Оваа јапонска сонда била првата неамериканска, несоветска интерпланетарна сонда. 

Суисеи[уреди | уреди извор]

Втората јапонска сонда, таа направила набљудување на кометата со ултравиолетови бранови должини. 

Џото[уреди | уреди извор]

Првата вселенска сонда која навлегла во комата на комета и направила снимки одблиску од нејзиното јадро.

Џенезис[уреди | уреди извор]

Првата сонда за враќање на примерок од сончев ветер од сонце-земја L1.[16]

Стардаст[уреди | уреди извор]

Првата сонда за враќање на примерокот од опашката на кометата.

НЕАР[уреди | уреди извор]

Првата сонда која слетала на астероид.

Хајабуса[уреди | уреди извор]

Првиот примерок на сонда за враќање од астероид.

Розета[уреди | уреди извор]

Вселенската сонда Розета прелетала покрај два астероиди и направила рандеву и навлегла во орбитата на кометата Чурјумов Герасименко[17]

Пионер 10[уреди | уреди извор]

Лансиран во 1972 година. Првата сонда за Јупитер. Радио комуникациите биле изгубени на 23 јануари 2003 година, поради загубата на електрична енергија за неговиот радио предавател, а сондата во тоа време била на оддалеченост од 12 милијарди километри (80 AU) од Земјата.

Пионер 11[уреди | уреди извор]

Првата сонда што прелетала покрај Сатурн. (Комуникациите подоцна биле изгубени поради ограничувањата на електричната енергија и огромното растојание. )

Војаџер 1[уреди | уреди извор]

Поглед на Војаџер 1 на Сончевиот Систем.[18]

Војаџер 1 е вселенска сонда тешка 7200 килограми (со гориво), лансирана на 5 септември 1977 година. Ги посетила Јупитер и Сатурн и била првата вселенска сонда која обезбедила детални снимки од месечините на овие планети.

Војаџер 1 е најоддалечениот објект од Земјата направен од човечка рака, кој се оддалечува и од Земјата и од Сонцето со релативно поголема брзина од која било друга сонда.[19] Од 12 септември 2013 година, Војаџер 1 е на околу 12,3 милијарди милји (20 милијарди километри) од Сонцето.[20]

На 25 август 2012 година, Војаџер 1 станал првиот објект направен од човек кој влегол во меѓуѕвездениот простор.[21] Војаџер 1 нема функционален сензор за плазма од 1980 година, но сончевиот одблесокот во 2012 година им овозможило на научниците од НАСА да ги измерат вибрациите на плазмата што го опкружува леталото. Вибрациите им овозможиле на научниците да измерат дека плазмата е многу погуста од мерењата направени во далечните слоеви на нашата хелиосфера, со што се заклучило дека леталото се пробило надвор од хелиопаузата.

Војаџер 2[уреди | уреди извор]

Војаџер 2 бил лансиран од НАСА на 20 август 1977 година. Примарната мисија на вселенската сонда била да ги посети ледените џинови, Уран и Нептун, која ја завршила на 2 октомври 1990 година. Моментално е единствената вселенска сонда што ги посетила ледените џинови. Тоа е четврто од петте вселенски летала што го напуштиле Сончевиот Систем. Работи 41 година и 2 месеци од 20 октомври 2018 година.

Касини[уреди | уреди извор]

Вселенското летало Касини е вселенска сонда од 5.712 килограми, дизајнирано да го проучува гасниот џин Сатурн, заедно со неговиот прстенест систем и месечините. Сондата на НАСА била лансирана со лендерот на ЕСА Хајгенс на 1 октомври 1997 година од Кејп Канаверал. Сондата Касини влегла во орбитата на Сатурн на 1 јули 2004 година, а Хајгенс слетала на Титан, најголемата месечина на Сатурн, на 14 јануари 2005 година.[22] На 15 септември 2017 година сондата била деорбитирана и изгорела во атмосферата на Сатурн, по речиси 20 години во вселената.

Њу Хоризонтс[уреди | уреди извор]

Првата сонда лансирана кон Плутон на 19 јануари 2006 година, која летала по системот Плутон-Харон на 14 јули 2015 година [23]

Даун[уреди | уреди извор]

Прво вселенско летало што посетило и орбитирало околу протопланета (4 Vesta), кое влегло во орбитата на 16 јули 2011 година.[24][25] Влегло во орбитата околу џуџестата планета Церера на почетокот на 2015 година. Моментално орбитира околу Церера од февруари 2017 година.

Џуно[уреди | уреди извор]

Првата сонда за Јупитер без атомски батерии,[26] лансирана на 8 август 2011 година.

Чанге 2[уреди | уреди извор]

Чанге 2 била распоредена да орбитира околу Месечината, да ја посети Лагранжовата точка Сонце-Земја L2 и да направи прелет покрај астероидот 4179 Toutatis.

Надвор од Сончевиот Систем[уреди | уреди извор]

Заедно со Пионер 10, Пионер 11 и нејзината сестринска вселенска сонда Војаџер 2, Војаџер 1 сега е меѓуѕвездена сонда. Војаџер 1 и 2 имаат постигнато брзина на сончевото бегство, што значи дека нивните траектории нема да ги вратат во Сончевиот Систем.[27][28]

Извори[уреди | уреди извор]

  • Длабока вселена: Извештаи мисијата на НАСА. уредено од Роберт Годвин (2005).ISBN 1-894959-15-9ISBN 1-894959-15-9

Дополнително читање[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. „What's Up in the Solar System diagram by Olaf Frohn“. The Planetary Society.
  2. „Space Probes“. National Geographic Education. National Geographic Society. 2011-09-30.
  3. „Planetary Exploration Timelines: A Look Ahead to 2016“. The Planetary Society.
  4. „E&S+“. E&S+.
  5. „NASA – NSSDCA – Spacecraft – Details“.
  6. „NASA – NSSDCA – Spacecraft – Details“.
  7. NASA.gov
  8. 8,0 8,1 Mars 3 Lander. NASA Space Science Data Coordination. NASA
  9. September 30 – October 05, 2010 Spirit Remains Silent at Troy NASA. 2010-10-05.
  10. A.J.S. Rayl Mars Exploration Rovers Update Planetary Society 30 November 2010
  11. Webster, Guy (25 May 2011). „NASA's Spirit Rover Completes Mission on Mars“. NASA. Посетено на 2011-10-12.
  12. „NASA Concludes Attempts to Contact Mars Rover Spirit“. NASA. Посетено на 25 May 2011.
  13. Chang, Kenneth (May 24, 2011). „NASA to Abandon Mars Spirit Rover“. New York Times.
  14. NASA Mars Rover Arrives at New Site on Martian Surface Jet Propulsion Laboratory, 10 August 2011.
  15. Brown, Dwayne; Wendel, JoAnna (2019-02-13). „NASA's Record-Setting Opportunity Rover Mission on Mars Comes to End“. NASA. Посетено на 10 April 2019.
  16. „Genesis – Search for Origins“. Jet Propulsion Laboratory. Посетено на July 13, 2016.
  17. "Where Comets Emit Dust: Scientists Identify the Active Regions on the Surface of Comets" – ScienceDaily (Apr. 29, 2010)“. sciencedaily.com.
  18. „Voyager 1's view of Solar System (artist's impression)“. www.spacetelescope.org. Посетено на 12 January 2017.
  19. „NASA Voyager 1 Encounters New Region in Deep Space“. NASA.
  20. JPL.NASA.GOV. „Voyager – The Interstellar Mission“. nasa.gov.
  21. „NASA Spacecraft Embarks on Historic Journey Into Interstellar Space“. NASA. 2015-05-05.
  22. „Huygens Probe Separation and Coast Phase“.
  23. Brown, Dwayne; Buckley, Michael; Stothoff, Maria (15 January 2015). „January 15, 2015 Release 15-011 – NASA's New Horizons Spacecraft Begins First Stages of Pluto Encounter“. NASA. Посетено на 15 January 2015.
  24. „NASA's Dawn Spacecraft Hits Snag on Trip to 2 Asteroids“. Space.com. August 15, 2012. Посетено на August 27, 2012.
  25. „Dawn Gets Extra Time to Explore Vesta“. NASA. April 18, 2012. Посетено на April 24, 2012.
  26. „NASA's Juno Mission to Jupiter to Be Farthest Solar-Powered Trip“. Посетено на October 2, 2015.
  27. „Voyager-The Interstellar Mission: Fast Facts“. Jet Propulsion Laboratory. Посетено на November 2, 2013.
  28. „Voyager-The Interstellar Mission“. Jet Propulsion Laboratory. Посетено на November 2, 2013.

Надворешни врски[уреди | уреди извор]