Витези на Тркалезната маса

Витези на Тркалезната маса или витези на кралот Артур — ликови од британскиот еп за кралот Артур и од подоцнежните витешки романи и дела од жанрот фантазија. Според некои легенди, бројот на витезите изнесувал и до 150 души. Некои од витезите, најверојатно, имале вистински историски прототипи. Во голем дел од делата, главна преокупација на витезите е потрагата по мистичниот Свет грал.

Извори на легендите

Додека самиот крал Артур е изворен келтски (бритски) јунак, за неговите витези пишувале автори на дворски романи од најразлични националности — велшки, германски, англиски и француски. Најпознати меѓу нив се Кретјен де Троа (XII век), Волфрам фон Ешенбах (XII век), анонимните автори на „Вулгатскиот циклус“ (XIII век) и зборникот „Мабиногион“. Повеќето од овие автори го користеле кралството на Артур само како место каде што новите витези јунаци — Гавејн, Ланселот, Галахад, Персивал и други — ги извршувале своите подвизи, додека самиот крал Артур честопати бил потиснуван во втор план.^[1]^[2] Овие раздвоени јунаци во единствено братство конечно ги обединил сер Томас Мелори во неговиот монументален зборник „Смртта на Артур“.

Список на витези

Бидејќи витезите на Тркалезната маса се ликови од различни уметнички дела што често се менувале при прераскажувањето и препишувањето, невозможно е да се утврди нивниот точен и конечен список. Дури и бројот на витезите се разликува кај различни автори, а на моменти е и сосема фантастичен: во француските текстови од XIII век се споменуваат 150, 240 и 366 витези, додека во поемата „Брут“ на Лајамон се наведени дури 1.600 витези.

Во подоцнежните периоди станало вообичаено да се нагласува нивната избраност и да се ограничува нивната бројка: Џон Драјден опишувал 12 витези, а Валтер Скот — 16 витези што биле беспрекорни во витешкиот бонтон. Во средновековната книжевност не се наведени никакви единствени или доследни правила и принципи според кои се формирало членството во овој сојуз. Се споменува само дека на Тркалезната маса заседавале најдобрите или најважните витези.

Меѓу постојаните ликови што се појавуваат во голем број книги, можат да се издвојат следниве витези:

Гавејн — внук на Артур од сестра и негова „десна рака“, главен лик во многу романи.
Ланселот — непобедлив витез што извршил безброј подвизи, но на крајот се вљубил во сопругата на Артур, кралицата Гиневра, што станало причина за пропаста на кралството.
Галахад — син на Ланселот, безгрешен и свет витез одгледан од монаси; пронаоѓач на Светиот грал.
Персивал (во велшките извори: Передур) — уште еден од клучните витези што трагаат по Гралот.
Ламорак — брат на Персивал.
Борс — сопатник на Персивал и еден од пронаоѓачите на Гралот.
Кеј — млечен брат на Артур и негов сенешал. Во легендите најчесто е прикажан како комичен лик, фалбаџија и кукавица.
Мордред — внук или син на Артур, кој го предал кралот и се обидел насилно да ја преземе власта.
Браќата на Гавејн:
- Гарет (наречен „Белоракиот“) — помлад брат на Гавејн, кој од скромност првично работел како слуга во дворот пред да стане витез.
- Гахерис — уште еден помлад брат на Гавејн и негов оруженосец.
- Агравејн — брат на Гавејн, Гахерис и Гарет. Во сојуз со Мордред ја разоткрил тајната врска меѓу Ланселот и Гиневра.
Уриен — зет на Артур (сопруг на Моргана ле Феј).
Ивејн (Оуен) — син на Уриен и на лошата волшебничка Моргана, кој наспроти намерите на мајка си станал благороден витез.
Герент — витез, чиј историски прототип бил вистинскиот велшки крал Герајнт ап Ербин.
Бедивер — последниот преживеан витез по кобната битка кај Камлан.

Покрај нив, кон овој циклус се приклучува и прозаичниот „Роман за Тристан и Изолда“. Иако Тристан, според главното дејство, му служи на кралот Марк, а не на Артур, во оваа верзија на романот (за разлика од поетските варијанти) исто така се присутни мотивите за потрагата по Светиот грал.

Тркалезната маса

За Тркалезната маса за првпат раскажува англонорманскиот поет Вас околу 1150 г. во своите приказни за кралот Артур. Во тоа време во Европа цветало т.н. „местништво“ — строги феудални правила и норми според кои се одредувал рангот на благородничките семејства и нивните членови. Овие правила го диктирале нивниот однос при назначување на воена служба, административна функција или при учество во официјални свечености. Формален израз на моќта во овој систем било правото да се седи што е можно поблиску до владетелот. Поради ова, меѓу феудалците често избувнувале жестоки кавги за првенство на местото, кои неретко завршувале со крвави вооружени судири.

Според легендата, кралот Артур го вовел токму тркалезниот облик на масата со цел учесниците на гозбите да не се расправаат за тоа кој седи на подобро место и сите да се чувствуваат еднакви и рамноправни. Подоцна, приказните за кралот Артур масовно се рашириле низ фолклорот и европската книжевност, каде Тркалезната маса станала една од неговите главни препознатливи својства.

Во 1284 г., англискиот крал Едвард I ја собрал својата верзија на Тркалезна маса во Карнарвоншир за да го прослави покорувањето на Велс. Во јануари 1344 г., неговиот внук Едвард III, кој бил голем обожавател на артуријанските митови и дворските обичаи, создал сопствено витешко општество на Тркалезната маса во Виндзорскиот замок. Според записите на хроничарот Адам Муримут, кралот најпрвин организирал голем витешки турнир, а потоа и „раскошна вечера, со која ги поставил темелите на својата Тркалезна маса и примил заклетви од неколку грофови, барони и витези“. По ова, кралот наредил во замокот да се изгради огромна тркалезна камена градба со пречник од околу 60 метри покриена со ќерамиди, во која се наоѓала салата за гозби со голема тркалезна маса. Во 1348 или 1349 г., Едвард III свикал уште една Тркалезна маса во Личфилд, каде што покрај него заседавале 17 витези. Меѓутоа, набргу по воениот поход во Франција и Битката кај Креси, кралот се откажал од оваа идеја и на местото на Тркалезната маса го основал познатиот витешки Ред на Подвеската.

Во англискиот град Винчестер и денес се чува историски дрвен експонат на Тркалезна маса со 24 места, околу која низ вековите се организираат почесни собири со цел да се зачува трајноста на оваа средновековна традиција.

Литература

Timeless Myths — Knights of the Round Table
Karl Langosch. König Artus und seine Tafelrunde. — Stuttgart: Reclam, 1980. — ISBN 3-15-029945-4.

Поврзано

Наводи

↑ Анджеј Сапковски. „Светот на кралот Артур“ Архивирано на 10 февруари 2009 г.
↑ Попова М. К.. Легендата за кралот Артур во културата на елизабетанска Англија // Митот во културата на ренесансата. — Москва: Наука, 2003. — С. 294—300.

Надворешни врски

EBK: Витези на Тркалезната маса

[sapek-1] Анджеј Сапковски. „Светот на кралот Артур“ Архивирано на 10 февруари 2009 г.

[popova-2] Попова М. К.. Легендата за кралот Артур во културата на елизабетанска Англија // Митот во културата на ренесансата. — Москва: Наука, 2003. — С. 294—300.

[1]

[2]