Винчанска култура

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Винчанска култура
Vinča culture locator map.svg
Други називиТурдаш
Тордос
ХоризонтПрв умерен неолит
Раздобјесреден неолит
Години5700–4500 п.н.е.
Типско наоѓалиштеВинча-Бело Брдо
Поважни наоѓалиштаБелоградчик
Црквине
Дреновац
Гомолава
Горна Тузла
Плочник
Рудна Глава
Селевац
Тартарија
Турдаш
Винча-Бело Брдо, типот локалитет
Враца
Вршац
ОсобеностиГолеми телски населби
Винчански симболи
ПретходиСтарчевачка култура
СледиMondsee group

Грешка во Lua во Модул:Location_map/multi, ред 27: Unable to find the specified location map definition: "Module:Location map/data/Serbia" does not exist Винчанска културанеолитска археолошка култура која била распространта во Југоисточна Европа, во денешните државиСрбија и помали делови од Бугарија, Косово, [б 1] Македонија, Грција, Босна и Романија (особено Трансилванија), која опстојувала во периодот 5700–4500 п.н.е. или 5300–4700/4500 п.н.е.[1][2][3] Оваа култура името го добила според археолошкиот локалитет, Винча-Бело Брдо, голема населба откриена од српскиот археолог Милоје Васиќ во 1908 година. Таа ги претставува материјалните остатоци од праисториското општество главно одликувано со населбите и ритуалното однесување.

Технологијата на земјоделство за прв пат воведена во регионот за време на првиот умерен неолит била развиена понатаму од Винчанската култура, поттикнувајќи раст на населението и создавајќи некои од најголемите населби во праисториска Европа. Овие населби одржувале висок степен на културна униформност преку размена на ритуални предмети на далечина, но веројатно не биле политички обединети. Различни стилови на зооморфни и антропоморфни фигурини се белег на културата, како и симболите на Винча, за кои некои претпоставуваат дека се најраната форма на прото-пишување. Иако конвенционално не се смета за дел од халколитот или „бакарното доба“, Винчанската култура го дава најраниот познат пример за металургија на бакар.

Географија и демографија[уреди | уреди извор]

Винчанската култура зазимала регион на југоисточна Европа (т.е. Балканот) што одговара главно на денешна Србија и Косово [б 1], но исто така и делови од Романија, Бугарија, Босна, Црна Гора, Македонија и Грција.[3]

Овој регион веќе бил населен од земјоделски општества од првиот умерен неолит, но за време на периодот на Винча, одржливиот раст на населението довел до невидено ниво на големина и густина на населбите заедно со населението на области кои биле заобиколени од претходните доселеници. Населбите биле значително поголеми од која било друга современа европска култура, во некои случаи ги надминувале градовите од Егејското Море и раното Блискоисточно бронзено време еден милениум подоцна. Една од најголемите локации била Винча-Бело Брдо (предградие на Белград, Србија), кое покривала територија од 29 хектари и имала население од околу 2,500 луѓе.[4]

Население[уреди | уреди извор]

Густината на населеноста во раната населба била 50–200 луѓе по хектар, а во подоцнежните фази биле вообичаени просечни 50–100 луѓе по хектар.[1] Локалитетот Дивостин бил окупиран двапати помеѓу 4900 и 4650 п.н.е. Во тој период на локацијата биле изградени 1028 куќи, а конечната големина на населението се проценува на помеѓу 868 и 2864 година.[5] Друга голема локација била Стублин од 4850/4800 п.н.е. која можеби имала максимално население од 4.000 луѓе. Во населбата Парша можеби живееле 1.575 луѓе во исто време.[5][6][7][8][9][10]

ДНК анализите покажуваат дека многу од примероците припаѓале на татковската хаплогрупа G-M201, а некои на хаплогрупата H2 .[11][12]

Хронологија[уреди | уреди извор]

Статуетка на Винча, Британски музеј
Цртеж на една од Тартариските плочи, датиран од 5500–5300 п.н.е. и поврзани со културата. Винчанските симболи на него се пред прото- сумерското пиктографско писмо. Откриен во 1961 година во Тартарија од археологот Николае Власа.
Керамика

Се дебатира за потеклото на Винчанската култура. Пред појавата на радиојаглеродното датирање, се сметало, врз основа на типолошките сличности, дека Винча и другите неолитски култури кои припаѓаат на комплексот „Темно изгорена опрема“ се производ на миграциите од Анадолија на Балканот. Ова морало повторно да се процени во светлината на датумите на радиојаглеродот кои покажале дека комплексот се појавил најмалку еден милениум пред Троја I, наводната почетна точка на миграцијата на запад. Алтернативна хипотеза каде што Винчанската култура се развила локално од претходната Старчевачка култура - првпат предложена од Колин Ренфру во 1969 година - сега е прифатена од многу научници, но доказите не се убедливи.[4][4]

Винчанската култура може да се подели на две фази, тесно поврзани со оние од неговиот локалитет Винча-Бело Брдо:[13]

Винчанска култура Винча-Бело Брдо Години п.н.е
Ран Винчански период Винча А 5700–4800
Винча Б
Винча Ц
Доцен Винчански период Винча Д 4800–4200
Напуштени

Пад[уреди | уреди извор]

Во својата подоцнежна фаза, центарот на мрежата на Винча се префрлил од Винча-Бело Брдо во Вршац, а размената на долги растојанија на артефакти од обсидијан и спондилус од денешна Унгарија и Егејското Море станале поважна од статуетките на Винча. На крајот мрежата целосно ја изгубила својата кохезија и паднала во опаѓање. Веројатно, по два милениуми интензивно земјоделство, економските стресови предизвикани од намалувањето на плодноста на почвата биле делумно одговорни за овој пад.[4]

Според Марија Гимбутас, културата на Винча била дел од Стара Европа - релативно хомогена, мирна и матрифокална култура која ја окупирала Европа за време на неолитот. Според оваа хипотеза, нејзиниот период на опаѓање бил проследен со инвазија на воинствените прото-индоевропски племиња од понтичко-касписката степа .[14]

Економија[уреди | уреди извор]

Издржување[уреди | уреди извор]

Повеќето луѓе во населбите би биле окупирани со обезбедување храна. Тие практикувале мешана егзистенцијална економија каде што земјоделството, сточарството и ловот и потрагата по храна придонеле за исхраната на растечкото население на Винча. Во споредба со претходните култури од првиот умерен неолит (ПУН) овие практики биле интензивирани, со зголемена специјализација за високоприносни житни култури и секундарни производи од припитомени животни, во согласност со зголемената густина на населеност.[4]

Земјоделството на Винча вовело обична пченица, овес и лен во умерената Европа и повеќе го користел јачменот отколку културите на ПУН. Овие иновации го зголемиле приносот на културите и овозможиле производство на облека направена од растителен текстил, како и од животински производи (т.е. кожа и волна). Постојат индиректни докази дека земјоделците од Винча користеле плуг управуван од добиток, што би имало големо влијание врз количината на човечка работна сила потребна за земјоделството, како и отворање нова површина на земјиште за земјоделство. Многу од најголемите локации на Винча зафаќаат региони во кои доминираат типови на почви за кои би било потребно орање.[4]

Областите со помалку обработлив потенцијал биле експлоатирани преку трансхуманото сточарство, каде групи од низинските села го преместувале својот добиток во блиските планински области на сезонска основа. Говедата биле поважни од овците и козите во стадата и, во споредба со културите на ПУН, добитокот се повеќе се чувал за млеко, кожа и како влечни животни, наместо само за месо. Сезонското движење кон висорамнините било мотивирано и од експлоатација на камени и минерални суровини. Онаму каде што тие биле особено богати, биле основани постојани планински населби, кои повеќе би се потпирале на сточарството за егзистенција.[4]

Иако се повеќе се фокусирале на припитомени растенија и животни, стопанството за егзистенција на Винча сè уште ги користело ресурсите на дива храна. Ловот на елени, свињи, риболов на крап и сом, собирање школки, ловење птици и храна за диви житарки, шумски плодови и јаткасти плодови сочинувале значаен дел од исхраната на некои места во Винча. Населбите секогаш биле сместени со земјоделски, а не див потенцијал за храна, а дивите ресурси вообичаено биле недоволно искористени, освен ако областа била ниска со обработлива продуктивност.[4]

Индустрија[уреди | уреди извор]

Фигурина на Винча

Општо земено, занаетчиското производство во рамките на мрежата Винча се вршело на ниво на домаќинство; има малку докази за индивидуална економска специјализација. Сепак, некои артефакти од Винча биле направени со значително ниво на техничка вештина. Бил користен метод во две фази за производство на керамика со полиран, повеќебоен финиш, познат како „Црн врв“ и „Виножитна опрема“. Понекогаш на изгорената глина за украсување се нанесувале прашкаст цинабар и лимонит. Стилот на облеката на Винча може да се заклучи од фигурини прикажани со туники со отворен врат и украсени здолништа. Платното се плетело и од лен и од волна (со тоа што ленот станал поважен во подоцнежниот Винчански период), а се користеле и копчиња направени од школка или камен.[4]

Локалитетот Винча во Плочник го произвел најраниот пример на бакарни алатки во светот. Меѓутоа, луѓето практикувале само рана и ограничена форма на металургија.[15] Бакарни руди биле ископувани во голем обем на локации како Рудна Глава, но само дел биле топени и излеани во метални артефакти - а тоа биле украси и ситници наместо функционални алатки, кои продолжиле да се прават од исечен камен, коска и рогови. Веројатно е дека примарната употреба на ископаните руди била во нивната прашкаста форма, во производството на керамика или како телесни украси.[4]

Главни местоположби[уреди | уреди извор]

Област на Винчанска култура

Забелешки[уреди | уреди извор]

  1. 1,0 1,1 Косово е предмет на територијален спор помеѓу Република Србија и Република Косово. Како странски протекторат, Косово прогласило независност на 17 февруари 2008 г, но Србија и понатаму не го признава и тврди дека е нејзина суверена територија. Независноста на Косово не е целосно признаена од меѓународната заедница. Досега го признале 113 од вкупно 193 земји членки на ООН.

Дополнително читање[уреди | уреди извор]

  • Tasić, Nikola; Srejović, Dragoslav; Stojanović, Bratislav (1990). Винча: Центар неолитске културе у Подунављу [Vinča: Centre of the Neolithic culture of the Danubian region]. Belgrade: Центар за археолошка истраживања Филозофског факултета.
  • Vasić, Miloje (1932). Preistorijska Vinča I [Prehistoric Vinča I]. Beograd.
  • Vasić, Miloje (1936). Preistorijska Vinča II [Prehistoric Vinča II]. Beograd.
  • Vasić, Miloje (1936). Preistorijska Vinča III [Prehistoric Vinča III]. Beograd.
  • Vasić, Miloje (1936). Preistorijska Vinča IV [Prehistoric Vinča IV]. Beograd.
  • Подунавље између 6000 и 3000 г. пре нове ере [The Danubian Region from 6000 to 3000 B. C.] Винча и њен свет [Vinča and its world] (српски). Belgrade: SANU. 1990.
  • Shennan, Stephen (2018). The First Farmers of Europe: An Evolutionary Perspective. Cambridge World Archaeology. Cambridge University Press. doi:10.1017/9781108386029. ISBN 9781108422925.

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. 1,0 1,1 Suciu 2011
  2. Perić 2017
  3. 3,0 3,1 Chapman 2000.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 4,9 Chapman 1981.
  5. 5,0 5,1 Porčić, Marko (31 December 2011). „An exercise in archaeological demography: estimating the population size of Late Neolithic settlements in the Central Balkans“. Documenta Praehistorica. 38: 323–332. doi:10.4312/dp.38.25.
  6. Archaeological Exhibitions. Duncan Caldwell.
  7. S., Jovanovic; Mila, Savic; Ruzica, Trailovic; Z., Jankovic; Dusko, Sljivar (2003). „Evaluations of the domestication process in Serbia: Plezoological remnants at neolithic settlement of Blovode“. Acta Veterinaria. 53 (5–6): 427–434. doi:10.2298/AVB0306427J.
  8. The rise of metallurgy in Eurasia: Evolution, organisation and consumption of early metal in the Balkans. University College London, Institute of Archaeology. 2010.
  9. Porčić, Marko (2012). „Social complexity and inequality in the Late Neolithic of the Central Balkans – reviewing the evidence“ (PDF). Department of Archaeology, Faculty of Philosophy, University of Belgrade, Serbia. стр. 171. Архивирано од изворникот (PDF) на 3 March 2016. Посетено на 8 October 2014.
  10. Newsletter of the Association for Coroplastic Studies Number 12, Summer 2014 (PDF). Association for Coroplastic Studies. 2014.
  11. Lipson, Mark; Szécsényi-Nagy, Anna; Mallick, Swapan; Pósa, Annamária; Stégmár, Balázs; Keerl, Victoria; Rohland, Nadin; Stewardson, Kristin; Ferry, Matthew (November 2017). „Parallel palaeogenomic transects reveal complex genetic history of early European farmers“. Nature. 551 (7680): 368–372. Bibcode:2017Natur.551..368L. doi:10.1038/nature24476. PMC 5973800. PMID 29144465.
  12. Mathieson, Iain; и др. (8 March 2018). „The Genomic History of Southeastern Europe“. Nature. 555 (7695): 197–203. doi:10.1038/nature25778. PMC 6091220. PMID 29466330.
  13. Chapman 1981; calibrated with CalPal.
  14. Gimbutas 1976.
  15. Cvekic 2007.

Надворешни врски[уреди | уреди извор]