Варшавско востание

Варшавското востание (1 август – 2 октомври 1944) било најголемото вооружено востание против германската окупација во Европа за време на Втората светска војна. Го организирала полската подземна армија (Армија Крајова) со цел да го ослободи главниот град Варшава пред пристигнувањето на советската Црвена армија и да воспостави независна полска власт.

Востанието траело 63 дена и завршило со тежок пораз на полските востаници, речиси целосно уништување на градот и огромни човечки загуби.

Позадина

По германската и советската инвазија врз Полска во септември 1939 година, државата била поделена меѓу двете сили согласно тајниот протокол на пактот Молотов–Рибентроп. Варшава паднала под германска окупација и станала административен центар на Генералниот гувернаторат. Во текот на окупацијата во градот се развило едно од најсилните движења на отпор во Европа, предводено од Армија Крајова (Armia Krajowa), која била лојална на полската влада во егзил во Лондон. До средината на 1944 година, Црвената армија брзо напредувала кон реката Висла по успешната советска операција „Баграција“, што кај полското раководство создало уверување дека ослободувањето на главниот град е неизбежно. Во тие околности било одлучено да се крене востание како дел од пошироката операција „Бура“ (Akcja „Burza“), со цел Варшава да биде ослободена пред влегувањето на советските сили.

Цели

Главната цел на востанието била ослободување на Варшава од германската окупација и воспоставување власт на полската влада во егзил пред пристигнувањето на Советската армија. Полското раководство се надевало дека со тоа ќе ја потврди независноста на Полска и ќе го спречи воспоставувањето просоветска комунистичка власт. Истовремено, востанието требало да покаже дека Полјаците самите ја ослободуваат својата престолнина, со што би ја зајакнале својата позиција во повоените преговори.

Почеток на востанието

Востанието започнало на 1 август 1944 година во 17:00 часот, момент познат како „Часот W“ (Godzina W). Во акцијата учествувале околу 40.000–50.000 припадници на Армија Крајова и други организации на отпорот, иако само дел од нив располагале со огнено оружје. Во првите денови востаниците успеале да заземат значителни делови од градот, вклучувајќи го Стариот град, делови од центарот, Жолибож и Мокотов. Сепак, тие не успеале да ги освојат клучните германски позиции, како мостовите преку Висла, главните железнички станици, аеродромите и големите касарни, што значително ја ограничило нивната способност за понатамошно напредување.

Борбите

Борбите се воделе во исклучително тешки услови. Востаниците страдале од сериозен недостиг на оружје, муниција, медицински материјали и храна, додека германските сили располагале со тенкови, самоодни топови, тешка артилерија, авијација и добро вооружени специјални единици. Германската команда систематски ги уништувала квартовите што биле под контрола на востаниците, користејќи интензивно артилериско гранатирање и воздушни напади. Особено жестоки борби се воделе за Стариот град, кој по повеќенеделна опсада бил освоен од Германците, по што преживеаните востаници преку канализациската мрежа се повлекле во другите делови на градот.

Германски злосторства

По наредба на Адолф Хитлер, востанието требало да биде задушено без милост, а Варшава да биде целосно уништена. Германските единици вршеле масовни егзекуции на цивилното население, без оглед на возраста и полот. Најголемото злосторство било извршено во населбата Вола, каде што во првите денови од август биле убиени меѓу 30.000 и 50.000 цивили. Освен масовните стрелања, германските сили палеле болници со пациенти, егзекутирале медицински персонал и свештеници, користеле цивили како жив штит и систематски ги уништувале историските квартови на градот.

Советската улога

Во моментот кога започнало востанието, единиците на Црвената армија веќе стигнале до источниот брег на реката Висла. Сепак, тие не презеле непосредна офанзива за да им помогнат на востаниците. Советските власти тврделе дека нивните сили биле исцрпени по претходните операции и дека не биле подготвени за преминување на реката. Од друга страна, многу полски и западни историчари сметаат дека Јосиф Сталин намерно ја запрел офанзивата, дозволувајќи германските сили да ја уништат Армија Крајова, која била лојална на владата во егзил и претставувала потенцијална пречка за воспоставување комунистичка власт во Полска. Во септември биле извршени ограничени обиди за преминување на Висла од страна на полските единици под советска команда, но тие завршиле со големи загуби и без успех.

Капитулација

По 63 дена непрекинати борби, со речиси целосно исцрпени резерви на муниција, храна и медицински материјали, командантот на Армија Крајова, генерал Тадеуш Бур-Коморовски, на 2 октомври 1944 година ја потпишал капитулацијата. Германците се согласиле припадниците на востанието да бидат третирани како воени заробеници во согласност со Женевската конвенција, што било невообичаено во споредба со претходните германски акции против движењата на отпорот. Поголемиот дел од цивилното население било принудно иселено од градот.

Последици

По капитулацијата германските власти пристапиле кон систематско уништување на Варшава. Специјални инженерски единици минирале историски објекти, палати, цркви, музеи, библиотеки и јавни згради. До ослободувањето на градот во јануари 1945 година биле уништени околу 85% од градските објекти, додека историскиот центар бил речиси целосно срамнет со земја. Варшава претставувала еден од најразурнатите европски главни градови по завршувањето на Втората светска војна.

Варшавското востание претставувало една од најкрвавите битки во окупираната Европа. Се проценува дека загинале околу 16.000–18.000 полски востаници, додека околу 6.000 се воделе како исчезнати. Бројот на загинати цивили се проценува на меѓу 150.000 и 200.000 лица, од кои голем дел биле жртви на масовните германски егзекуции. Околу половина милион жители биле протерани од градот. Германските загуби најчесто се проценуваат на меѓу 10.000 и 17.000 загинати и исчезнати војници.