Бугарска преродба

Бугарската преродба (бугарски: Българско възраждане) е период во историjата на бугарскиот народ за време на турското ропство. Бугарската преродба претставува будење на бугарската национална свест, борба за бугарска просвета, црква и држава.

Почеток и тек на преродбата

Ракописот на Историjа славјаноболгарскаја (1762) на Паисиј Хилендарски и насловната страна на книгата Древните и денешните Бугари во нивниот политички, етнографски, историски и религиозен однос кон Русите (Москва, 1829) на Јуриј Венелин.

Историографиjата во Бугарија до средината на XX век смета за зачетник на идеологиjата на бугарската преродба калуѓерот Паисиj Хилендарски, кој во 1762 година напишал првиот бугарски преродбенички текст "Историjа словенобугарска". Денешните бугарски историчари тврдат дека Преродбата е долг културно-историски процес, започнал во ХVІІІ век, којшто не може да биде зависен само од една историска личност.

Познати се повеќе од 60 ракописни преписи на "Историjа словенобугарска" пред таа да биде печатена во 1844 година под името "Царственик". Книгава на Паисиj Хилендарски претставува преродбеничка бугарска национална програма и имала влијание врз бугарските национални деjци. Во неговата историjа читаме:

Бидете внимателни вие, што читате и слушате, родe бугарски, кои го сакате и имате во срцето своjот род и своjата бугарска татковина и имате желба да знаете тоа што се знае за своjот бугарски род и вашите татковци, дедовци, прадедовци и цареви, патријарси и светци како се наjпрво живели и делували. За вас е неопходно и вредно да знаете што е познато за делата на вашите татковци како што знаат сите други племиња и народи за своjот род и јазик, имаат историjа и секој писмен од нив знае, раскажува и е горд на своjот род и јазик.

Болградската гимназија отворена во 1858 год, во тогашната Руска Империја е првото бугарско средно училиште

Друг напор прави рускиот автор Јуриј Венелин, кој во 1829 година објавува книга преку која бугарските Словени ги прогласува за одделен словенски етникум - Бугари. Напорите на Венелин наишле на големо одобрување кај бугарските еминентни преродбенски кругови, кои сакале да бидат признаени на Балканот како одделен етникум. Исто така во Русија тие напори биле поддржувани од рускиот империализам, кој имал намера да создаде голема словенска православна држава со името Бугарија под нејзина контрола, преку која би излегла на Егејското Море и Босфор. Тие интереси неретко биле штетни за самите Бугари, кои Русија ја гледале како еден нов поробувач (како што вели бугарскиот апостол на слободата Васил Левски во своите писма) и некои од големите бугарски успеси како афирмациjата на Бугарската Егзархиjа се остварени во борбата против руските интереси, кои ја поддржувале идеjата за единствена и сеопшта православна Цариградска патријаршиjа.

Политичка дејност и револуционерно движење

Погубувањето на Васил Левски во 1873 г.

Во втората половина на XIX век преродбата постепено добила поизразен политички карактер. Се појавиле револуционерни организации и групи кои се стремеле кон политички промени.

Меѓу истакнатите личности од овој период биле Георги Раковски, Васил Левски и Христо Ботев.

Левски работел на создавање мрежа од револуционерни комитети во внатрешноста на Османлиското Царство, додека Ботев станал познат и како поет и како учесник во револуционерните активности.

Подоцна, по заедничка децениска борба на бугарските и македонските елити и народи, е создадена бугарската црква - Бугарската Егзархиjа (1870), а по Априлското востание од 1876 и Руско-турската воjна од 1877/8 и државата Кнежевството Бугарија (1878).

↓1829
Издадена е книгата Древните и денешните Бугари на Јуриј Венелин

↓1835
Отворено е првото световно училиште на бугарски јазик во Габрово

↓1844
Прво печатено издание на Историја словенобугарска на Паисиј Хилендарски

↓1856
Отворено е првото читалиште во Свиштов

↓1858
Првата бугарска гимназија е отворена во Болград, Русија

↓1862
Формирана е Првата бугарска легија во Белград

↓1869
Создавање на БКД во Браила, Романија

↓1870
Формирана е Бугарската егзархија

↓1878
Берлински конгрес: Создавање на Кнежевството Бугарија

│

1820

│

1833

│

1846

│

1859

│

1872

│

1885

Црковна борба за самостојна црква

Априлско востание

Руско-турска војна (1877-1878)

Јазик и литература

Развојот на бугарскиот јазик и литературата претставува една од централните компоненти на Бугарската национална преродба. Во почетокот на 18 век бугарскиот јазик не постоел како унифициран литературен јазик. Во црковните и пишаните текстови преовладувал црковнословенскиот јазик, често мешан со грчки елементи, додека народниот говор останувал исклучиво усна традиција. Паисиј Хилендарски со своето дело „Историја славјано-болгарска“ (1762) го направил првиот значаен чекор кон создавање на новобугарски книжевен јазик. Неговиот текст, иако сè уште близок до црковнословенскиот, во значителна мера го користел живиот народен говор и ги поставил темелите на националната книжевна свест. Софрониј Врачански ја продолжил оваа традиција со печатењето на „Неделник“ (Кириакодромион) во 1806 година во Римник, Романија, што се смета за прва печатена книга на новобугарски јазик.

Цариградски весник

Во текот на 19. век се одвивала интензивна работа на стандардизација на јазикот. Просветители како Неофит Рилски, Васил Априлов, Неофит Бозвели и Константин Фотинов создале граматики, буквари и читанки прилагодени за масовно училишно образование. Важна улога во научното изучување и кодификација на јазикот имал и Марин Дринов (1838–1906) – истакнат филолог, историчар и еден од основоположниците на современата бугарска наука. Дринов активно се залагал за источнобугарската дијалектна основа на литературниот јазик, објавувал трудови за бугарската историја и јазик и учествувал во јазичните реформи. Постепено преовладала источнобугарската дијалектна основа, со елементи од други говори, што довело до формирање на современиот бугарски литературен јазик. Печатниците во Цариград, Букурешт, Одеса, Белград и Смирна овозможиле масовно печатење на книги. Се појавиле првите периодични изданија: „Б'лгарски орел“ (1846) на Георги Раковски, „Цариградски весник“, „Македонија“ на Петко Славејков, „Свобода“ и „Независимост“ на Љубен Каравелов, како и „Знаме“ на Христо Ботев. Овие весници и списанија не биле само информативни, туку и важни алатки за ширење на национални, просветителски и револуционерни идеи. Во литературата преовладувале неколку главни жанрови: патриотска поезија, публицистика, раскази, повести и мемоарска проза.

Христо Ботев (1848–1876) го достигнал највисокиот врв на преродбенската поезија со дела како „Хајдути“, „До мојот брат“, „Мојата молитва“ и „Обесването на Васил Левски“, во кои ги комбинирал романтичарскиот дух со револуционерна страст. Љубен Каравелов (1834–1879) вовел реалистички елементи преку раскази и повести во кои ја критикувал општествената заостанатост и го опишувал животот на еснафот и интелигенцијата. Петко Рачов Славејков бил плоден поет, фолклорист и публицист, познат по собирањето на народни песни и по своите сатирични и лирски стихови. Иван Вазов, иако најголем дел од неговото творештво припаѓа на периодот по ослободувањето, корените на неговото дело се длабоко во преродбенската епоха. Неговата „Епопеја на заборавените“ (1881–1884) и романот „Под игото“ (1889) се сметаат за најавтентични уметнички сведоштва за целата епоха.

Преродбенската литература во голема мера била функционална – таа служела за будење на националната свест, едукација на народот и мобилизација за политичка слобода. Многу автори биле истовремено просветители, новинари и револуционери, што го дава специфичниот карактер на литературата од овој период.

На крајот на преродбата, бугарскиот јазик веќе бил целосно кодифициран и способен за изразување на сложени филозофски, политички и уметнички содржини. Развојот на јазикот и литературата во 19 век претставува една од најтрајните и најзначајни заслуги на Бугарската национална преродба, која директно го овозможила влезот на Бугарија во модерната европска културна сфера.

Надворешни врски

• Историjа словенобугарска - текст на современен бугарски.