Бугарија во Втората светска војна

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Пријателската средба меѓу Адолф Хитлер и Борис III.
Германски офицери на Вермахт во Бугарија во 1939 година.
Бугарска окупација на јужна Југославија (Вардарска Македонија, април 1941 година).
Бугарските трупи окупираат село во Егејска Македонија во април 1941 година.

Историјата на Бугарија за време на Втората светска војна опфаќа почетен период на неутралност до 1 март 1941 година, период на сојуз со Силите на Оската до 8 септември 1944 година и период на усогласување со сојузниците во последната година од војната. Бугарските воени сили окупирале со германска согласност делови од кралствата на Грција и Југославија кои бугарскиот иредентизам ги барала врз основа на Санстефанскиот договор од 1878 година.[1][2] Бугарија се спротивставила на притисокот на Оската да се вклучи во војната против Советскиот Сојуз, која започнала на 22 јуни 1941 година, но им објавила војна на Обединетото Кралство и Соединетите Држави на 13 декември 1941 година. Црвената армија влегла во Бугарија на 8 септември 1944 година; Бугарија и објавила војна на Германија следниот ден.

Како сојузник на Германија, Бугарија учествувала во холокаустот, предизвикувајќи смрт на 11,343 Евреи, и иако 48,000 Евреи ја преживеале војната, тие биле предмет на присилна внатрешна депортација, одземање и дискриминација.[3] Бугарија функционирала како авторитарна држава во поголемиот дел од Втората светска војна. Царот Борис III (владеел 1918–1943) владеел преку парламент и како премиер. Воената влада на Бугарија била прогерманска под водство на Георги Ќосеиванов, Богдан Филов, Добри Божилов и Иван Багријанов. Таа им се придружила на сојузниците под водство на Константин Муравиев на почетокот на септември 1944 година, а потоа претрпела државен удар една недела подоцна, а под водство на Кимон Георгиев била про-советска потоа.

Почетна неутралност (септември 1939–1 март 1941)[уреди | уреди извор]

Владата на Царството Бугарија под премиерот Георги Ќосеиванов прогласила положба на неутралност по почетокот на Втората светска војна. Бугарија била решена да набљудува до крајот на војната; но се надевала на бескрвни територијални придобивки со цел да ги поврати изгубените територии во Втората балканска војна и Првата светска војна, како и да добие други земји со значително бугарско население во соседните земји. Бугарија била единствената поразена моќ од 1918 година што не добила одредена територијална награда до 1939 година.[4] Сепак, било јасно дека централната геополитичка позиција на Бугарија на Балканот неизбежно ќе довела до силен надворешен притисок од страна на двете фракции од Втората светска војна. Турција имала пакт за ненапаѓање со Бугарија. Ова обновување на територијата ги зајакнало бугарските надежи за решавање на други територијални проблеми без директно вклучување во војната.

Бугарија, како потенцијален корисник од Пактот Молотов-Рибентроп во август 1939 година, се натпреварувала со други такви нации за да и се спротивстави на нацистичка Германија со гестови на антисемитистичко законодавство. Бугарија била економски зависна од Германија, со 65% од трговската размена на Бугарија во 1939 година ја чинела Германија и била воено врзана со договор за оружје.[5][6] Бугарските екстремни националисти лобирале за враќање на проширените граници на Договорот од Сан Стефано од 1878 година.[7] Бугарската класа на офицери главно била прогерманска, додека населението на големо било претежно русофилско.[4] На 7 септември 1940 година, по Втората награда во Виена во август, Јужна Добруџа, загубена од Романија според Букурешкиот договор од 1913 година, била вратен во контрола на Бугарија со Договорот од Крајова, формулиран под германски притисок. Следел закон за државјанство на 21 ноември 1940 година, со кој се пренесувало бугарско државјанство на жителите на припоената територија, вклучително и на околу 500 Евреи, заедно со Ромите, Грците, Турците и Романците на територијата.[8] Бугарија претходно накратко ја имала купено Јужна Добруџа помеѓу 1916 и 1918 година.

Во октомври 1940 година, Законот за заштита на нацијата бил воведен во парламентот. Предлог-законот направил законодавен напредок преку зимата на крајот на 1940 година, со парламентот да го разгледа на 15, 19 и 20 ноември. Неделата пред дебатите за нацрт-законот да продолжат на второ читање на 20 декември 1940 година, брод со 326 бугарски еврејски и други еврејски бегалци кои се движеле кон Палестина, управувана од британците, Салвадор, бил уништен во Мраморното Море на 14 декември со 230 животи изгубени.[5] Од 160 места во Националното собрание, мнозинството меѓу 115 и 121 члена гласале со владата. Парламентот го ратификувал предлог-законот на Бадник, 1940 година. Добил кралска согласност од цар Борис III на 15 јануари следната година, објавена во државниот весник на 23 јануари 1941 година.[9] Законот забранувал доделување бугарско државјанство на Евреите, како што е дефинирано со Законот.[5][9] Второто поглавје на Законот наредило мерки за дефинирање, идентификување, сегрегација и економска и социјална маргинализација на Евреите. Законот бил предложен до парламентот од Петар Габровски, министер за внатрешни работи и поранешен лидер на Ратник во октомври 1940 година. Неговото протеже, владин адвокат и колега од Ратник, Александар Белев, бил испратен да ги проучува Нирнбершките закони од 1933 година во Германија и бил тесно вклучен во неговото изготвување. Моделирани според овој преседан, законот бил насочен кон Евреите, заедно со масонеријата и другите намерни организации кои се сметалр за „закани“ за бугарската национална безбедност.[5]

Законот вовел ограничувања и за странските Евреи. Кон крајот на 1938 година и почетокот на 1939 година, бугарските полициски службеници и Министерството за внатрешни работи веќе се повеќе се спротивставувале на приемот на еврејските бегалци од прогонства во Централна Европа.[5][10][11] Како одговор на барањето на британските дипломати во Софија, Министерството за надворешни работи ја потврдило политиката дека од април 1939 година, од Евреите од Германија, Романија, Полска, Италија и што останувало од Чехословачка (а подоцна и од Унгарија) ќе се барало да добијат согласност министерството да обезбеди визи за влез, транзит или премин.[10][12] Како и да е, најмалку 430 визи (и веројатно околу 1,000) биле издадени од бугарски дипломати на странски Евреи, од кои во Бугарија имало дури 4,000 во 1941 година.[13][14] На 1 април 1941 година, Полициската управа дозволила заминување на 302 еврејски бегалци, претежно малолетни, од Централна Европа за експресната цел Бугарија „да се ослободи од странскиот елемент“.[15][16] По април 1941 година, надлежноста на Законот била проширена надвор од предвоените граници на Бугарија, на територии во Грција и Југославија окупирана од страна на бугарската војска и твутврдени и администрирани од страна на Бугарија.[5]

Бугарија била покрената како можна членка на советската сфера во дискусиите за Молотов-Рибентроп во ноември 1939 година; значењето на позицијата на Бугарија се зголемило откако Британската Империја интервенирала во походот на Балканот и напредувале плановите на Хитлер да го нападне Советскиот сојуз.[4] Борис решил да се приклучи на Оската и владата се обврзала да се приклучи - но на неодреден датум. При планирањето на операцијата Марита, Германците се обиделе да ја преминат Бугарија за да ја нападнат Грција. Богдан Филов отпатувал за Виена за да го потпише Тројниот пакт на почетокот на март.

Овластувања на Оската (1 март 1941–8 септември 1944)[уреди | уреди извор]

По неуспехот на италијанската инвазија на Грција, Германија побарала од Бугарија да се приклучи на Тројниот пакт и да им дозволи на германските сили да поминат низ Бугарија за да ја нападнат Грција со цел да и помогнат на Италија. Бугарскиот премиер го потпишал пактот на 1 март 1941 година; Германските сили истиот ден го преминале Дунав кон Бугарија. Ветувањето за грчки и југословенски територии, ги натерало Царот и неговата влада да го потпишат Тројниот пакт на 1 март 1941 година. Со Советскиот сојуз во пактот за не-агресија со Германија, имало малку популарно спротивставување на одлуката, и таа била признаена со аплауз во Парламентот неколку дена подоцна.

Окупација во Тракија и Македонија[уреди | уреди извор]

Борис III и Хитлер, на 14 август 1943.

На 6 април 1941 година, и покрај приклучувањето кон Силите на Оската, бугарската војска не учествувала во инвазијата на Југославија или во инвазијата на Грција, но била подготвена да ги окупира своите претходно договорени територијални придобивки, веднаш по капитулацијата на секоја земја.[17][18] Југословенската влада се предала на 17 април; на 19 април, бугарските копнени сили влегле во Југославија. Грчката влада се предала на 30 април; бугарската окупација започнала истиот ден. Придонесот на Бугарија во операцијата Марита и освојувањето на Грција од оската бил релативно мал; Бугарите и една дивизија Вермахт го чувале левото крило на инвазијата.[4] По капитулацијата на Грција и Југославија, трите бугарски дивизии од Втората и Петтата армија биле распоредени во Тракија и Македонија. Со зборови избрани од цар Борис, Бугарија објавила окупација на Македонија и Тракија „за зачувување на редот и стабилноста на териториите преземени од Германија“, иако нивните потанамошни акции не го утврдуваат овој исказ.[19] Бугарите, воодушевени од де факто обединувањето на изгубената национална иредента, го именувале Борис „Крал обединувач“.

Бугарија го окупирала поголемиот дел од Вардарска Македонија, Поморавје, источна Егејска Македонија и речиси цела грчка Тракија, кои веќе биле заробени од силите на Германците и нивните сојузници и биле загубени од Бугарија во 1918 година.[19] Бугарите ја окупирале територијата помеѓу реката Струма и линија на разграничување што минува низ Дедеагач и Свиленград западно од реката Марица. Вклучени во областа окупирана биле градовите Александрополи (бугарски: Дедеагач), Ѓумурџина, Сер, Скеча, Драма и Кавала и островите Тасос и Самотракија во Грција, како и скоро сето она што денес е Република Македонија и голем дел од Југоисточна Србија, потоа во Југославија.

Според бугарската историографија, во регионот Македонија, мнозинството го поздравило соединувањето со Бугарија како ослободување од југословенската србизација, каде што сè уште преовладувале пробугарските чувства таму.[20][21][22][23][24][25][26] По 1918 година, повеќе од 1,700 бугарски цркви и манастири биле претворени во српско или грчко православие, а околу 1,450 бугарски егзархиски училишта биле затворени.[19] Бугаризацијата се сметала за неопходна за зајакнување на тврдењата на Бугарија на територијата по предвидената победа на Оската, бидејќи Германија дефинитивно не посочила дека Бугарија ќе го задржи тоа и ниту еден меѓународен договор не ги признавал тврдењата на Бугарија; „бугарската природа на териториите мораше да биде неспорна до крајот на војната“. Како резултат на тоа, универзитет - прв во Македонија - кој го носел името на Борис Трети, бил основан во Скопје, биле изградени повеќе од 800 нови училишта помеѓу 1941 и 1944 година, македонските училишта биле интегрирани во бугарскиот образовен систем, а македонските наставници биле преквалификувани на бугарски јазик.

Бугарската православна црква барала интеграција на бугарско управуваната Македонија со егзархијата на Бугарија. Се надевала дека „националното обединување“ можело да доведе до обновен претставник на Бугарската патријаршија од сите бугарски заедници, но Цар Борис, претпазлив за каква било нова база на моќ во неговата држава, се спротивставил на планот.[19] На Велигден во катедралата во Скопје со службата чиноначалствувал бугарски свештеник. Свештениците биле охрабрени надвор да проповедаат и да се интегрираат во македонските парохии. Владата во Софија претпочиталае да назначи бугарски бискупи лојални на Егзархијата да гледаат во Македонија отколку локални кандидати, политика што ги разочарлаа и Македонците и Бугарите. До 1944 година, владата на Софија била непопуларна во Македонија како и Белград пред окупацијата, секоја влада ги отуѓувала Македонците со прецентрализација.

Во Тракија наишле на поголемо спротивставување. Пред јуни 1941 година и германско-турскиот договор за пријателство, Германците не дозволиле ја бугарска цивилна администрација од страв да ја антагонизираат Турција со бугарската експанзија; одделни грчки, германски и бугарски окупациони зони преовладувале до август 1941 година.[19] Потоа, бил извршен притисок врз турските жители од регионот да емигрираат.[27] Демографијата на западна Тракија била променета со размената на население меѓу Грција и Турција во 1921 година, со доаѓањето на многу Грци од Источна Тракија во Турската Република и заминувањето на многу Турци. Повеќето села биле распоредени во Неврокопската епархија на Бугарската црква, како дел од пошироката политика за бугаризација во образованието и религијата. Бугарскиот училишен систем бил воведен во септември 1941 година и до крајот на 1942 година имало 200 нови основни училишта и 34 гимназија основани само за етнички Бугари; Турците и Грците имале одделни училишта и покрај протестите на муслиманските учители, децата од Помаците биле испраќани во бугарските училишта организирани по православните христијански линии. Исто така, во септември 1941 година, сузбивањето на Драмското востание против бугарското владеење ноќта на 28-ти и 9 септември резултирало во смрт на околу 1,600 луѓе.

Бугарската влада се надевала дека во Тракија ќе ги отстрани етничките Грци кои пристигнале на територијата и се отстапиле на Грција по 1918 година, во тоа време Бугарите биле демографско мнозинство.[28] Бугаризацијата била охрабрена со новиот закон за внатрешна миграција и консолидација во јуни 1941 година, од новиот директорат за земјиште за да им се олесни на бугарските доселеници, основани во февруари 1942 година, со парцели распределени на службени лица и за стимулација за етничките Бугари од јужна Македонија да се преселат во замена за Грците кои заминувале во Тракија. Имало и пристрасност кон Бугарите во кооперативната банка основана за да им помага на земјоделците таму.[29] До март 1942 година, издадените дозволи за преселување на Бугарите во Тракија броеле 18,925. По 1942 година, сојузничките победи и грчките и турските закани за одмазда предизвикале намалување на стапките на Бугарите кои емигрирале во Тракија.[30] Бидејќи храната се внесувала од метрополитетот Бугарија, западна Тракија, окупирана од Бугарија, била поштедена од гладот што ги зафатил германските и италијанските зони на окупација во Грција, иако Тракија била помалку развиена од Бугарија или од остатокот на Грција.

Иако бугарското државјанство било добиено самостојно за жителите на новоповрзаната Јужна Добруџа, Законот за заштита на нацијата забранувал давање државјанство на Евреите на подоцнежните окупирани територии и не било преземено ништо за утврдување на статусот на жители воопшто до 1942 година. На Евреите им биле издадени само лични карти во друга боја од оние што не биле Евреи.[5] Закон со декрет издаден на 10 јуни 1942 година (Нерада за подantvo v osvobodenite prez 1941 godina zemi) потврдил дека еврејските жители на „ослободените“ територии немале право на бугарско државјанство.[31] Ова ефективно ги оставило без државјанство.

Меѓународна состојба[уреди | уреди извор]

Штета во Софија од англо-американските бомбардирања во 1944 година.

Бугарија не се приклучила на германската инвазија на Советскиот сојуз, која започнала на 22 јуни 1941 година, ниту пак му објави војна на Советскиот сојуз. Бугарската пропаганда се воздржувала од критики кон Сталин.[1] Позицијата на цар Борис била дека бугарската армија не била соодветно опремена или модернизирана доволно за да се соочи со Црвената армија, со воени регрути кои не би се бореле ефикасно далеку од дома против поранешните руски сојузници на Бугарија.[4] Покрај тоа, бугарската војска била позиционирана да спречи каква било потенцијална закана за Оската од Турција или сојузничко слетување во Грција. Борис се спротивставил на германскиот притисок да им се дозволи на бугарските војници или доброволци да се вклучат во борбата против Советите. Вклучувањето од морнарицата било ограничено на придружба на конвоите на Оската во Црното Море. Сепак, и покрај недостатокот на официјално објавување на војна од двете страни, бугарската морнарица била вклучена во голем број препукувања со советската Црноморска флота, која ги нападнала бугарските бродови. Покрај ова, бугарските вооружени сили гарнизони на Балканот се бореле со разни групи на отпор анти-оска и партизански движења.

На 5 март 1941 година, по почетокот на операцијата Марита, Обединетото Кралство ги прекинало дипломатските односи со Бугарија, но војната не била објавена од ниту една од страните.[4] За да покаже поддршка на Оската, бугарската влада им објавила знак на војна на Обединетото Кралство и Соединетите Држави на 13 декември 1941 година, чин што резултирал со бомбардирање на Софија и другите бугарски градови од сојузничките авиони од 1941 година. Бугарската војска успеала да уништи некои сојузнички авиони што минувале низ бугарскиот воздушен простор за да ги нападнат нафтените полиња на Романија.[1] Првите биле на повратниот лет на воздушната напад на операцијата „Бран“ на Плоешт на 1 август 1943 година, дел од нафтената кампања; бомбардерите кои летале назад кон воздушните бази во Северна Африка над Бугарија, биле пресретнати од борци на бугарското воено воздухопловство и авионскиот персонал кој жив стигнал до земјата биле интернирани како воени заробеници според Женевската конвенција од 1929 година.[32] Повеќето воени заробени лица биле од Военото воздухопловство на Армијата на Соединетите Држави и од Кралското воено воздухопловство, со американски, британски, канадски, австралиски, холандски, грчки и југословенски авиони, сите биле интернирани во воен камп отворен на 25 ноември 1943 година под контрола на гарнизонот на бугарската армија во Шумен и пофалена од офицер од поручник. Соборениот авион обично бил фатен и затворен локално, испрашуван во затворот во Софија, а потоа бил префрлен во логорот на воените војници во Шумен; еден американски авион бил ослободен од локалниот затвор од страна на комунистичките партизани, со кои потоа избегнал заробување. Сојузничките воени припадници на крајот биле интернирани во Шумен за десет месеци. Неколкуте советски воени припадници биле интернирани во кампот кај Свети Кири, заедно со над стотина советски државјани, жители на Бугарија, под надлежност на одделот за државна безбедност на Полициската управа (ДПОДС).[33]

Германската инвазија на Советскиот Сојуз предизвика активирање на герилско движење на чело со подземната Бугарска комунистичка партија, кое било сериозно разбиено од страна на владата. Движење на отпор наречено Фронт Татковина било формирано во август 1942 година од Комунистичката партија, движењето Звено и голем број други партии за спротивставување на тогашната нацистичка влада, откако голем број сојузнички победи покажале дека Оската можела да ја изгуби војната. Партизанските одреди биле особено активни во планинските области на западна и јужна Бугарија.

Две недели по посетата на Германија во август 1943 година, бугарскиот цар Борис Трети починал ненадејно на 28 август на 49-годишна возраст.[4][34] Имало шпекулации дека тој бил отруен - неодамнешната средба со Хитлер не била срдечна - но не бил пронајден виновник. Тешко било да се утврди мотив за атентат: ќе било голем ризик за Германците, Советите и Британците; било неизвесно кој можело да го замени Борис во центарот на бугарската држава. Аутопсијата во 90-тите години од минатиот век воспоставила дека инфаркт во левата страна на срцето била директна причина за смртта. Според дневникот на германскиот аташе во Софија во тоа време, полковник фон Шонебек, двајцата германски лекари кои присуствувале на царот - Саџиц и Ханс Епингер - двајцата верувале дека царот умрел од истиот отров што наводно д-р Епингер го нашол два години порано во постморталниот преглед на грчкиот премиер Јоанис Метаксас.[35] Неговиот шестгодишен син Симеон II го наследил престолот; бил формиран совет на регенти заради возраста на Симеон. Новиот премиер од 14 септември 1943 година, Добри Божилов, во повеќето аспекти бил прогермански како и неговиот претходник Богдан Филов, кој бил назначен во советот за регенција. Борис започнал да бара бегство на Бугарија од војната, а регентството, на кое му недостасувало авторитет во странство и дома, направил слични дизајни. Божилов ги интензивирал преговорите со западните сојузници, плашејќи се од судбината на владата на Бенито Мусолини.

На 19 ноември 1943 година се случило првото тешко бомбардирање на бугарските градови од страна на сојузниците. По понатамошните рации и уште посилниот напад врз Софија на 30 март 1944 година, многу од жителите на Софија го напуштиле градот.[4] Мајорот Френк Томпсон од извршната власт за специјални операции бил фрлен со падобран за рандеву со бугарскиот отпор, но бил заробен и погубен за шпионажа во јуни 1944 година.[32] По април 1944 година, Советите го зголемиле притисокот врз Бугарија да се откаже од сојузот на Оската. Бугарија одржувала дипломатски односи со Советскиот сојуз додека била членка на силите на Оската. Во летото 1944 година, откако ја уништиле нацистичката одбрана околу Јаш и Кишинев, Советската армија се приближувала кон Балканот и Бугарија.

На 1 јуни 1944 година Филов го разрешил Божилов во надеж дека ќе ја смири внатрешната опозиција и ќе ги смири сојузниците - Филов неволно решил дека сојузот со Германија треба да заврши.[36] Иван Багријанов ја презел премиерската функција. Филов барал одложување, со надеж дека сојузничкото слетување на Балканот ќе и овозможи на Бугарија да им се придружи на сојузниците без губење на новите територии во Тракија и Македонија, истовремено избегнувајќи ја германската окупација на Бугарија, што ќе следела по непосредната промена на страните. Инвазијата на западните сојузници врз Нормандија започнала таа недела сепак, со што се ставило крај на можноста за голема западна сојузничка офанзива на Балканот, додека офанзивите на Советскиот запад продолжиле со брзина.[37] Во меѓувреме, германските сили кои биле повлекувани од Грција и Бугарија го загубиле стратешкото значење за западните сојузници. Багријанов имал симпатии кон Западот и се надевал дека ќе ја одвои Бугарија од војната пред Црвената армија да стигне до Дунав и да избегне комунистичка окупација, но неговите планови тргнале на лошо по Пучот на кралот Мајкл кон крајот на август.[4] До средината на август, американскиот дипломатски притисок и извештајот на Меѓународниот комитет на Црвениот крст, кој имал детални тешкотии со затворениците, предизвикало подобрување на условите во логорот на воените војници во Шумен; пред ова, на сојузничките воени војници им било дозволено само ограничена вода и страдале од неухранетост.[32] Багријанов го укинал антисемитското законодавство на неговите претходници на 17 август.[38] На 23 август 1944 година, Романија ги напуштила Силите на Оската, и објавила војна на Германија и им дозволила на Советските сили да ја преминат нејзината територија за да стигнат до Бугарија. Багријанов имал успех во преговорите за повлекување на германските сили од Варна со образложение дека нивното присуство поканило сојузнички напад и го блокирало доаѓањето на повеќе германски трупи во Бугарија. На 27 август, бугарската влада објавила неутралност; Багријанов им предала на Германците 8,000 железнички вагони за да го забрзаат повлекувањето. Фронтот Татковина, кој барал целосна неутралност, ја осудил оваа помош. На истиот датум Фронтот Татковина донел одлука за поттикнување на вооружен бунт против владата.

До септември советскиот притисок бил доволно силен да и објави војна на Германија.[4] Багријанов ги уверил Советите дека странските трупи во Бугарија ќе биле разоружани, им наредил на германските трупи да ја напуштат земјата и започнал да ги разоружа германските војници кои пристигнале во Добруџа, но одбил да ја прекрши бугарската новопрогласена неутралност со објавување на војна на Германија.[38] На 30 август Јосиф Сталин изјавил дека повеќе немало да ја признава бугарската неутралност. На 2 септември Багријанов поднел оставка и неговата влада паднала, за да биде заменета со влада предводена од Константин Муравиев и составена од оние опозициски партии кои не биле членови на Фронтот Татковина. Муравиев првично се спротивставил на војната со Германија, тврдејќи дека ова ќе се искористело како изговор за советската окупација на Бугарија.[39] Поддршката за владата била задржана од Фронтот Татковина, обвинувајќи ја дека е составена од про-нацистички кругови кои се обидувале да ја задржат власта. На 4 септември Фронтот Татковина организирал народни штрајкови. На 5 септември, Муравиев решил да ги раскине дипломатските односи со Германија, но го одложил објавувањето на овој потег за два дена по налог на воениот министер Лејет. Генерал Иван Маринов им овозможил на бугарските трупи да се повлечат од окупирана Македонија. Кога сите германски трупи ја напуштиле земјата попладнето на 7 септември, Бугарија и објавила војна на Германија, но претходно истиот ден Советскиот сојуз и објавил војна на Бугарија, без консултации со САД или Велика Британија, „за ослободување на Бугарија“. На 8 септември Бугарија истовремено била во војна со четири најголеми воени борби: Германија, Велика Британија, САД и СССР[40] (коинцидентно, денот на осамостојување на Македонија подоцна во 1991 година). Советите ја преминале границата на 8 септември. Црвената армија го окупирала североисточниот дел на Бугарија заедно со клучните пристанишни градови Варна и Бургас до следниот ден. Бугарската армија не дала отпор по наредба на владата.[41][42][43]

Холокауст[уреди | уреди извор]

Law for the Protection of the Nation
Антисемитски бугарски „Закон за заштита на нацијата“, заснован на германските закони за раси.
Членови на еврејски баталјон за присилна работа, кои работат во Бугарија во 1941 година.
Бугарските падобранци влегуваат во Куманово во Македонија во ноември 1944 година.
Бугарскиот StuG III и поддршка на пешадијата што напредува кон гребенот на Страцин во Македонија во октомври 1944 година.
Бугарските војници (откако преминале од страна на сојузот) го напуштаат Скопје на 14 ноември, откако им било издадена наредба дека не смеат да парадираат бидејќи не учествувале во ниту една битка за ослободување на градот.
Бугарските трупи поминувајќи го Дунав кај Бездан во Војводина во јануари 1945 година.
Мапа на положбата на бугарските трупи во есента 1944 година (септември).
Советските трупи во Софија, Бугарија, во септември 1944 година.
Тенк „Панзер IV“ од германско производство на Бугарската армија во Унгарија во март 1945 година. Ознаките на ѕездите во советски стил се наменети да спречат збунетост со вистинскиот германски Панцир IV.

За време на сојузот на Бугарија со нацистичка Германија, бугарската влада вовела мерки и законодавство насочено кон Евреите и другите малцинства; во септември 1939 година, сите Евреи што се сметале за странски државјани - околу 4,000 - беа протерани. Повеќето избегале на крајот во Палестина, пристигналеа таму по значителни тешкотии. Министерот за внатрешни работи Петар Габровски и Александар Белев, проучувајќи ги Нирнберговите закони, вовлеа во 1940 година Закон за заштита на нацијата, на сила од јануари 1941 година.[1] Со ова средство, Евреите под бугарска контрола биле исклучени од повеќето професии, универзитети и синдикати, од сите државни служби и од одредени јавни области. Покрај тоа, од Евреите се барало да носат посебни лични карти, забрането било да носат „не-еврејски“ имиња или да стапуваат во брак со Бугари/ки.[44]

Бугарската иредентистичка заплена во 1941 година на посакуваната територија од Грција и Југославија и формирањето на новите области на Скопје, Битола и Беломора го зголемило еврејското население во Бугарија на околу 60,000.[45] Забрането било да имаат бугарско државјанство според Законот за заштита на нацијата.[5] Од почетокот на војната, бугарските власти за окупација во Грција и Југославија ги предале еврејските бегалци кои бегале од Оската Европа на Гестапо. Во октомври 1941 година бугарските власти побарале регистрација на 213 српски Евреи откриени од Гестапо во бугарско управувано Скопје; тие беа уапсени на 24 ноември и 47 од нив беа однесени во концентрациониот логор Бањица во Белград, Србија и убиени на 3 декември 1941 година.[5][46][47]

Законот за заштита на нацијата бил проследен со декрет-закон (наредби) на 26 август 1942 година, со кој се засилиле ограничувањата за Евреите, се проширила дефиницијата за еврејството и се зголемиле товарите на докажување потребни за докажување на нееврејскиот статус и исклучоци (привилегии). Потоа, од Евреите се барало да носат жолти ѕвезди, освен само крстените што ја практикувале христијанската евхаристија. Бугарските Евреи се венчале со не-Евреи со христијански обред пред 1 септември 1940 година и се крстиле пред спроведувањето на Законот за заштита на нацијата на 23 јануари 1941 година, укинувајќи ги исклучоците дозволени за такви случаи дозволени со Законот. Исклучоците за воени сирачиња, воени вдовици и ветерани со посебни потреби отсега биле применливи само „во случај на конкуренција со други Евреи“, и сите такви привилегии можело да бидат укинати или одбиени ако поединецот бил осуден за кривично дело или се сметал за „антивладин“ “или„ комунист“.[5] Во февруари 1943 година СС- Хауптстурмфирер Теодор Данекер и Белев - назначени од Габровски во 1942 година за на чело на новата „Канцеларија на комесарот за еврејски работи“ во рамките на Министерството за внатрешни работи - го потпишале Договорот Данекер-Белев, во кој Бугарија се согласила да ја снабди Германија со 20,000 Еврејски заробеници.[48] Бугарија била единствената нација што потпиша договор со Германија за снабдување на Евреите на овој начин; Бугарија се согласила да ги исполни трошоците за нивно протерување и во документот експлицитно било забележано дека Бугарија, знаејќи ја нивната судбина во германски раце, никогаш немала да побара повратување на Евреите.[49]

Законот за заштита на нацијата предвидувал дека Евреите го исполнувале својот задолжителен воен рок во трудовите баталјони, а не во редовната армија. Баталјони за присилна работа биле воспоставени во Бугарија во 1920 година, како начин да се заобиколи Договорот од Нојли-сур-Сена, со кој се ограничувала големината на бугарската војска и било завршено регрутирањето во редовната војска.[5] Службата за принудна работа (трудовата моќ ) основана од владата на Александар Стамболиски обезбедувала евтина работна сила за владини проекти и вработување за демобилизирани војници од Првата светска војна. Во првата деценија од своето постоење, повеќе од 150,000 бугарски поданици, „пред се малцинства (особено муслимани) и други сиромашни слоеви на општеството“ биле подготвени за да служат. Во триесеттите години на минатиот век, во пресрет на Втората светска војна, „trudova povinnost“ биле милитаризирани: приврзани за Министерството за војна во 1934 година, им биле дадени воени чинови во 1936 година. По почетокот на војната, во 1940 година „трудовите војници“ (трудови војски) биле основани како посебен корпус „што се користеше за спроведување на анти-еврејската политика за време на Втората светска војна“, како дел од целокупниот план за „лишување“.

Во август 1941 година, на барање на Адолф-Хајнц Бекерле - германски ополномоштен министер во Софија - Министерството за војна се откажало од контролата над целата еврејска присилна работа во Министерството за згради, патишта и јавни работи.[5][50] Задолжителен регрут се применувал од август 1941 година: првично биле подготвени мажи од 20 до 44 години, а возрасната граница се искачила на 45 години во јули 1942 година и 50 години една година подоцна.[51] Бугарите ги заменувале Евреите во командите на еврејските работни единици, кои веќе немале право на униформи. На 29 јануари 1942 година, биле објавени нови баталјони за принудна работа на сите евреи; нивниот број бил удвоен на дваесет и четири до крајот на 1942 година. Еврејските единици биле одделени од другите етникуми - три четвртини од баталјоните за присилна работа биле од малцинства: Турци, Руси и жители на териториите окупирани од Бугарија - останатите биле привлечени од бугарски невработени.[52] Евреите кои биле на принудна работа се соочувале со дискриминаторски политики кои станувале построги како одминувало времето со зголемување на стажот и намалување на додатокот на храна, одмор и слободни денови. На 14 јули 1942 година била формирана дисциплинска единица за воведување нови казнени строги мерки: лишување од душеци или топла храна, „диета од леб и вода“ и забрана за време на посетителите со месеци.[53] Како што напредувала војната, и започнале обиколките на Евреите во 1943 година, Евреите направиле повеќебројни напори да избегаат и казните станувале сè поостри.[54][55]

Во март 1943 година, бугарските трупи и воената полиција ги собраа Евреите во бугарско окупираната Егејска Македонија и Вардарска Македонија во Југославија - 7,122 од Македонија и 4,221 од Тракија и ги испратиле преку транзитни концентрациони логори до бугарското пристаниште Лом во Дунав, каде што се качиле и ги однеле возејќи во Виена и оттаму во Треблинка; скоро сите биле убиени.[1][56][57] Ова било договорено по барање на германското Министерство за надворешни работи во пролетта 1942 година да ги предадат сите Евреи под бугарска контрола на германско старателство, на што пристапила бугарската влада, создавајќи го комесаријатот „Еврејски работи“ под Белев за организирање на геноцидот повикан на Конференцијата во Ванзеј. До март 1943 година, еврејските Бугари биле концентрирани на училиштата и железничките станици од страна на бугарските власти во предвоените граници на земјата.[44] Последователно, во пролетта 1943 година, протестите предводени од парламентарецот Димитар Пешев и член на Бугарската православна црква, загрижени за благосостојбата на еврејските конвертити во христијанство, како и на „националното малцинство“ генерално, успеале први да го одложат, а потоа во мај конечно спречување на планот на Белев да ја исполни бројката од 20,000 со депортирање на околу 8,000 бугарски Евреи од Софија, Ќустендил и од други места во нацистичките логори за истребување во Полска, вклучително и сите Евреи од југозападна Бугарија; наместо тоа, тие биле лишени од целиот свој имот, депортирани во провинциите и мажите на возраст од 20–40 години биле регрутирани на присилна работа, како што биле и Евреите од Стара Загора и Казанлак.[48] На 21 мај 1943 година, Советот на министри изгласал дека Евреите требало да бидат протерани од Софија на село за три дена.[58] Белев наредил протерување на Евреите на 24 мај од главниот град: 19,000 Евреи од Софија биле депортирани во специфични рурални области и градови.[58] Биле распоредени специјални возови и на Евреите им биле доделени специфични поаѓања, разделувајќи ги членовите на семејството. Дозволени билр најмногу 30 килограми багаж по лице;[59] остатокот тие биле принудени да ги остават зад себе, да ги продаваат по „навредливо ниски“ цени, или кој инаку бил украден.[5] Бугарските службеници имале корист од приходите.

Во април 1943 година, Јоаким фон Рибентроп се распрашувал за кралот Борис зошто повеќе Евреи не биле испратени на истребување од Бугарија; дошол одговорот дека Борис ќе депортирал „само мал број болшевички ‐ комунистички елементи од Стара Бугарија [границите на Бугарија пред 1941 година] затоа што му биле потребни остатокот од Евреите за изградба на патишта“.[1] Во мај 1943 година, Бугарија ги затворила истакнатите еврејски водачи во концентрациониот логор Сомивит, подоцна истиот месец и следниот месец повеќе од 20,000 Евреи биле протерани од Софија и нивниот имот беше запленет.[44][57] Во 1934 година, Софија имала околу 25,000 еврејски жители, близу една десетина од вкупното население на градот. Германското министерство за надворешни работи разбрало дека Бугарија се плашела од сојузниците и се надевала дека ќе избегнела антагонизација со нив. Како и да е, гетоизацијата и полицискиот час на еврејското население во Бугарија биле завршени во 1943 година, а антисемитските расни закони биле укинати дури на 30 август 1944 година.

Сојузници (септември 1944– мај 1945)[уреди | уреди извор]

На 8 септември, советските сили ја преминале бугарско-романската граница и во пресрет на гарнизонските одреди на 8 септември, предводени од офицери од Звено, ја собориле владата по преземањето стратешки точки во Софија и апсењето на владините министри. Новата влада на Фронтот Татковина била назначена на 9 септември со Кимон Георгиев за премиер. Била објавена војна на Германија и нејзините сојузници одеднаш и поделбите испратени од силите на оската за напад на Бугарија биле лесно вратени назад.

Во Виена била формирана прогонска бугарска бунтовничка влада во егзил, под раководство на Александар Цанков и додека таа била во можност да собере бугарски СС полк од бугарски антикомунистички доброволци со 600 војници веќе во Германија под германски командант, тие немале многу успех.[48][60][61] Советските воени заробеници и интернираните советски граѓани биле ослободени од логорот за притвор во Свети Кирик ДПОДС кога Фронтот Татковина ја презел власта.[33] Сојузничките воени затвореници биле пуштени на западните сојузници и вратени по пат на Турција и кампот за воени заробеници во Шумен бил затворен на 25 септември 1944 година.[32] Концентрациониот логор за бугарските комунисти и советски симпатизери во Крстополе (бугарски: Кръстополе) во Грција бил затворен бидејќи Бугарите се повлекле од окупираната територија.[62]

Примирјето со сојузниците било потпишано на 28 октомври 1944 година во Москва. Потписници билеЏорџ Ф. Кенан, Андреј Вишински и Сер Арчибалд Кларк-Кер претставени од маршалот Фјодор Толбухин и Генералот Џејмс Гамел за сојузниците и Организацијата на Обединетите нации и за Бугарите, министерот за надворешни работи Петко Стаинов, министерот за финансии Петко Стојанов и Никола Петков и Добри Терпешев како министри без ресор.[63]

Во Македонија, бугарските трупи, опкружени со германски сили и предадени од високи воени команданти, се бореле назад кон старите граници на Бугарија. За разлика од комунистичкиот отпор, десничарските следбеници на Внатрешната македонска револуционерна организација (ВМРО) решението на македонското прашање го гледале во создавање на пробугарска Независна Држава Македонија. Во тоа време, лидерот на ИМРО, Иван Михаилов, пристигнал во германско преокупираното Скопје, каде Германците се надевале дека тој можел да создаде македонска држава врз основа на поранешните структури на ВМРО и Охрана. Откако видел дека Германија ја изгубила војната и да избегне понатамошно крвопролевање, по два дена тој одбил и тргнал на пат.[64] Под раководство на новата бугарска прокомунистичка влада, три бугарски војски (вкупно околу 455,000 сили) влегле во Југославија во септември 1944 година и заедно со советските и југословенските сили, се преселиле во Ниш и Скопје со стратешка задача да ги блокираат германските сили што се повлекувале од Грција. Јужна и источна Србија и Македонија биле ослободени за еден месец, а Бугарската прва армија со 130,000 војници продолжила кон Унгарија, возејќи ги Германците и влегувајќи во Австрија во април 1945 година. Воспоставен бил контакт со британската осма армија во градот Клагенфурт на 8 мај 1945 година, денот кога капитулирала нацистичката влада во Германија. Потоа генерал Владимир Стојчев потпишал договор за разграничување со командантот на британскиот V корпус Чарлс Китли.

Последици и резултати[уреди | уреди извор]

Луѓето од Софија ја пречекуваат Првата бугарска армија на 17 јуни во 1945 година по нејзиното враќање од Австрија на крајот на борбите во Европа.

Како последица на Втората светска војна, Советскиот сојуз ја нападнал Бугарија и бил инсталиран комунистички режим со Георги Димитров на чело. Монархијата била укината во 1946 година, а царот бил испратен во егзил. Воспоставена била Народна Република Бугарија, која траела до 1990 година. Црвената армија останала во окупација на Бугарија до 1947 година. Бугарија подоцна се приклучила на Варшавскиот пакт во инвазијата на Варшавскиот пакт во Чехословачка во 1954 и 1968 година.

Иако бугарското примирје со Советскиот сојуз ја предало целата територија окупирана и тврдена од Бугарија во Егејска и југословенска Македонија и Тракија, Париските мировни договори од 1947 година го потврдиле инкорпорирањето на Јужна Добруџа во Бугарија за време на војната, со што Бугарија станала единствената земја од Оската тоа ја зголемило нејзината предвоена територија. Окупираните делови на Егејскиот регион и Вардарска Македонија кои останале во границите на Бугарија биле вратени, при што 150,000 Бугари биле протерани од Западна Тракија.

Како резултат на нивното искушение за време на војната, повеќето од преостанатите Евреи во Бугарија, околу 50,000 во септември 1944 година емигрирале. Околу 35,000 заминале за Палестина за време на британскиот мандат, а најголемиот дел од останатите заминале во државата Израел по 1948 година; до првите години на 50-тите години на минатиот век, околу 45,000 бугарски Евреи ја напуштиле повоената комунистичка држава.[44][57]

Вооружени сили[уреди | уреди извор]

До крајот на војната, Бугарија успеала да мобилизира околу 450,000 луѓе. Воената опрема била претежно од германско потекло. До 1945 година, Бугарија исто така добила залихи на советско оружје, претежно мало оружје.

Поврзано[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Ioanid, Radu (2010). „Occupied and Satellite States“. Во Hayes, Peter; Roth, John K. (уред.). The Oxford Handbook of Holocaust Studies. Oxford University Press. doi:10.1093/oxfordhb/9780199211869.003.0022.
  2. Megargee, Geoffrey P.; White, Joseph R. (2018). The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, vol. III: Camps and Ghettos under European Regimes Aligned with Nazi Germany (англиски). Indiana University Press. ISBN 978-0-253-02386-5.
  3. "The Holocaust Encyclopedia". The Holocaust Encyclopedia. Yale University Press. 2001. https://books.google.com/books?id=nPbr0XzlTzcC&dq. 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 4,9 Crampton, Richard J. (2014). „Bulgaria“. Во Dear, I. C. B.; Foot, M. R. D. (уред.). The Oxford Companion to World War II (online) (англиски) (изд. 1.). Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780198604464.001.0001. ISBN 978-0-19-860446-4.
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 Ragaru, Nadège (2017-03-19). „Contrasting Destinies: The Plight of Bulgarian Jews and the Jews in Bulgarian-occupied Greek and Yugoslav Territories during World War Two“. Online Encyclopedia of Mass Violence (англиски). Посетено на 2020-03-08.
  6. Chary, Frederick B. (1972). The Bulgarian Jews and the final solution, 1940-1944. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press. ISBN 978-0-8229-7601-1. OCLC 878136358.
  7. Seton-Watson, Hugh (1945). Eastern Europe Between the Wars, 1918-1941 (англиски). CUP Archive. ISBN 978-1-001-28478-1.
  8. Zakon za ureždane na podanstvoto v Dobrudža, D.V., n° 263, 21.11.1940.
  9. 9,0 9,1 Dăržaven vestnik [State gazette], D.V., 16, 23.01.1941.
  10. 10,0 10,1 CDA F 176K, o 11, ae 1775, l.10
  11. CDA, F 370K, o 6, ae 928, l 75 r/v.
  12. CDA F 176K, o 11, ae 1775, l.9
  13. Chary, Frederick B. (1972). The Bulgarian Jews and the final solution, 1940-1944. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press. ISBN 978-0-8229-7601-1. OCLC 878136358.
  14. Search in State Agency "Archives" (6984 documents in Bulgarian)
  15. CDA, F 176 K, o 11, ae 2165, l. 10-25.
  16. CDA, F 176K,  o 11, ae 1779, l. 10.
  17. Jozo Tomasevich, War and Revolution in Yugoslavia: 1941 - 1945, Volume 2, Stanford University Press, 2002, ISBN 0804779244, p. 196.
  18. Featherstone, K., et al., The Last Ottomans: The Muslim Minority of Greece 1940-1949, Springer, 2011, ISBN 0230294650, p. 83.
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 19,4 Crampton, R. J. (2008). „Bulgaria and the Second World War, 1941–1944“. Bulgaria. Oxford University Press. стр. 259. doi:10.1093/acprof:oso/9780199541584.001.0001. ISBN 978-0-19-954158-4.
  20. In Macedonia, eyewitnesses recall and newsreel footage shows that the local Macedonian population went out to greet the Bulgarian troops who had helped remove the Yugoslav yoke, and that they waved Bulgarian flags. Keith Brown, The Past in Question: Modern Macedonia and the Uncertainties of Nation, Keith Brown; Princeton University Press, 2018; ISBN 0691188432, p. 134.
  21. Initially welcomed as liberators by the local Slavic population, the Bulgarian military and civil authorities soon became unpopular, as they pursued an authoritarian policy of centralization. Raymond Detrez, The A to Z of Bulgaria, G - Reference, SCARECROW PRESS INC, 2010, ISBN 0810872021, p. 485.
  22. At first, many Macedonians greeted the Bulgarians with enthusiasm. Hilde Katrine Haug, Creating a Socialist Yugoslavia: Tito, Communist Leadership and the National Question, Bloomsbury Publishing, 2012, ISBN 0857721216, p. 105.
  23. Many Slavs in Macedonia, perhaps the majority, still harboured Bulgarian consciousness... The initial reaction among the population was to greet the Bulgarians as liberators. Dejan Djokić, Yugoslavism: Histories of a Failed Idea, 1918-1992, C. Hurst & Co. Publishers, 2003, ISBN 1850656630, p. 119.
  24. Although a pro-Bulgarian inclination, fed by the Serbian assimilationist policy, has been always strong among the Macedonians, it reached its peak in 1941, at a time when the Bulgarian troops were welcomed as 'liberators. Dimitris Livanios, The Macedonian Question: Britain and the Southern Balkans 1939-1949, OUP Oxford, 2008, ISBN 0191528722, p. 179.
  25. ... indeed, the incoming Bulgarian troops were hailed as liberators from Serb rule. (Miller 1975; Svolopoulos 1987a; Kotzageorgi-Zymari 2002; Crampton 2008, 258–62; Livanios 2008, 102– 27). Evanthis Hatzivassiliou and Dimitrios Triantaphyllou as ed. NATO’s First Enlargement: A Reassessment, Routledge, 2017, ISBN 113479844X, p. 51.
  26. "Most of the Slavophone inhabitants in all parts of divided Macedonia – perhaps a million and a half in all – felt themselves to be Bulgarians at the beginning of the Occupation; and most Bulgarians, whether they supported the Communists, IMRO, or the collaborating government, assumed that all Macedonia would fall to Bulgaria after the war." The struggle for Greece, 1941-1949, Christopher Montague Woodhouse, C. Hurst & Co. Publishers, 2002, ISBN 1-85065-492-1, p. 67.
  27. Crampton, R. J. (2008). „Bulgaria and the Second World War, 1941–1944“. Bulgaria. Oxford University Press. стр. 260. doi:10.1093/acprof:oso/9780199541584.001.0001. ISBN 978-0-19-954158-4.
  28. Crampton, R. J. (2008). „Bulgaria and the Second World War, 1941–1944“. Bulgaria. Oxford University Press. стр. 261. doi:10.1093/acprof:oso/9780199541584.001.0001. ISBN 978-0-19-954158-4.
  29. Crampton, R. J. (2008). „Bulgaria and the Second World War, 1941–1944“. Bulgaria. Oxford University Press. стр. 162. doi:10.1093/acprof:oso/9780199541584.001.0001. ISBN 978-0-19-954158-4.
  30. Crampton, R. J. (2008). „Bulgaria and the Second World War, 1941–1944“. Bulgaria. Oxford University Press. стр. 161–162. doi:10.1093/acprof:oso/9780199541584.001.0001. ISBN 978-0-19-954158-4.
  31. CDA, F 242K, o 4, ae 897, l.8-10
  32. 32,0 32,1 32,2 32,3 Sage, Steven F. (2018). „Bulgaria“. Во Megargee, Geoffrey P.; White, Joseph R.; Hecker, Mel (уред.). The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, Volume III: Camps and Ghettos under European Regimes Aligned with Nazi Germany (англиски). Bloomington: Indiana University Press. стр. 30–31. ISBN 978-0-253-02386-5.
  33. 33,0 33,1 Sage, Steven F. (2018). „Bulgaria“. Во Megargee, Geoffrey P.; White, Joseph R.; Hecker, Mel (уред.). The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, Volume III: Camps and Ghettos under European Regimes Aligned with Nazi Germany (англиски). Bloomington: Indiana University Press. стр. 3. ISBN 978-0-253-02386-5.
  34. Crampton, R. J. (2008-12-04). „Bulgaria and the Second World War, 1941–1944“. Bulgaria. Oxford University Press. стр. 270. doi:10.1093/acprof:oso/9780199541584.001.0001. ISBN 978-0-19-954158-4.
  35. Wily Fox: How King Boris Saved the Jews of Bulgaria from the Clutches of His Axis Ally Adolf Hitler, AuthorHouse 2008, 213, ISBN 1438922833
  36. Crampton, R.J. (2008-12-04). Bulgaria. Oxford University Press. стр. 277–278. doi:10.1093/acprof:oso/9780199541584.001.0001. ISBN 978-0-19-954158-4.
  37. Crampton, R.J. (2008-12-04). Bulgaria. Oxford University Press. стр. 278. doi:10.1093/acprof:oso/9780199541584.001.0001. ISBN 978-0-19-954158-4.
  38. 38,0 38,1 Crampton, R.J. (2008-12-04). Bulgaria. Oxford University Press. стр. 279. doi:10.1093/acprof:oso/9780199541584.001.0001. ISBN 978-0-19-954158-4.
  39. Crampton, R.J. (2008-12-04). Bulgaria. Oxford University Press. стр. 279–280. doi:10.1093/acprof:oso/9780199541584.001.0001. ISBN 978-0-19-954158-4.
  40. Riches, Christopher; Palmowski, Jan (2019). „Bulgaria“. A Dictionary of Contemporary World History (англиски). Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780191870903.001.0001. ISBN 978-0-19-187090-3.
  41. R. J. Crampton Cambridge University Press, 1997, A Concise History of Bulgaria, p. 181
  42. Marietta Stankova, Anthem Press, 2015, Bulgaria in British Foreign Policy, 1943–1949, pp. 63-64
  43. Robert Bideleux, Ian Jeffries, Routledge, 2007, The Balkans: A Post-Communist History, p. 84
  44. 44,0 44,1 44,2 44,3 "The Holocaust Encyclopedia" (in en). The Holocaust Encyclopedia. 2001. https://books.google.com/books?id=nPbr0XzlTzcC&dq. 
  45. Megargee, Geoffrey P.; White, Joseph R. (2018). The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, vol. III: Camps and Ghettos under European Regimes Aligned with Nazi Germany (англиски). Indiana University Press. ISBN 978-0-253-02386-5.
  46. Centralen Dăržaven Arhiv [Central State Archives], CDA, F 2123 K, o 1, ae 22 286, l. 56-57.
  47. Micković, Evica; Radojčić, Milena., уред. (2009). Logor Banjica: Logoraši: Knjige zatočenika koncentracionog logora Beograd-Banjica (1941-1944), Vol. I. Belgrade: Istorijski arhiv Beograda. стр. 163–166. ISBN 9788680481241.
  48. 48,0 48,1 48,2 Chary, Frederick B. (1972-11-15). The Bulgarian Jews and the Final Solution, 1940-1944 (англиски). University of Pittsburgh Press. ISBN 978-0-8229-7601-1.
  49. Crowe, David M. (2018-05-04). The Holocaust: Roots, History, and Aftermath (англиски). Routledge. стр. 300. ISBN 978-0-429-96498-5.
  50. Ruling n° 113, Council of Ministers, protocol 132, 12.08.1941.
  51. Hoppe, Jens (2007). „Juden als Feinde Bulgarians? Zur Politik gengenüber den bulgarischen Juden in der Zwischenkriegszeit“. Во Dahlmann, Dittmar; Hilbrenner, Anke (уред.). Zwischen grossen Erwartungen und bösem Erwachen: Juden, Politik und Antisemitismus in Ost- und Südosteuropa 1918-1945. Paderborn: Schöningh. стр. 217–252. ISBN 978-3-506-75746-3.
  52. Dăržaven Voenno-Istoričeski Arhiv [State Military-Historical Archives] DVIA, F 2000, o 1, ae 57, l.57–74.
  53. Ruling n° 125, Council of Ministers, protocol 94, 14.07.1942.
  54. Records of the 7th Chamber of the People’s Court, March 1945 - CDA, F 1449, o 1, ae 181.
  55. Troeva, Evgenija (2012). „Prinuditelnijat trud prez Vtorata svetovna vojna v spomenite na bălgarskite evrei [Forced Labor during World War Two in the Memory of the Bulgarian Jews]“. Во Luleva, Ana; Troeva, Evgenija; Petrov, Petăr (уред.). Принудителният труд в България (1941-1962): спомени на свидетели [Prinuditelnijat trud v Bălgarija (1941-1962). Spomeni na svideteli] [Forced Labor in Bulgaria (1941-1962). Witnesses' Memories]. Sofia: Академично издателство "Проф. Марин Дринов" [Akademično izdatelstvo “Marin Drinov”]. стр. 39–54. ISBN 9789543224876.
  56. Plaut, J. E. (2000). „1. The Bulgarian Occupation Zone" in "1941–1944: The Occupation of Greece and the Deportation of the Jews“. Greek Jewry in the 20th Century, 1912–1983: Patterns of Jewish Survival in the Greek Provinces Before and After the Holocaust. Fairleigh Dickinson University Press. стр. 54–57. ISBN 978-0-8386-3911-5.
  57. 57,0 57,1 57,2 „Bulgaria“. encyclopedia.ushmm.org (англиски). Посетено на 2020-03-02.
  58. 58,0 58,1 Crowe, David M. (2018-05-04). The Holocaust: Roots, History, and Aftermath (англиски). Routledge. ISBN 978-0-429-96498-5.
  59. Ruling n° 70, Council of Ministers, protocol 74, 21.05.1943.
  60. Merriam, Ray (1999). Waffen-SS (англиски). Merriam Press. стр. 8. ISBN 978-1-57638-168-7.
  61. Bishop, Chris (2012-07-16). SS Hitler's Foreign Divisions: Foreign Volunteers in the Waffen-SS 1940–45 (англиски). Amber Books Ltd. ISBN 978-1-908273-99-4.
  62. Sage, Steven F. (2018). „Bulgaria“. Во Megargee, Geoffrey P.; White, Joseph R.; Hecker, Mel (уред.). The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, Volume III: Camps and Ghettos under European Regimes Aligned with Nazi Germany (англиски). Bloomington: Indiana University Press. стр. 24–25. ISBN 978-0-253-02386-5.
  63. Department of State Bulletin, October 29 1944, Vol. XI, № 279 Washington, DC: Government Printing Office, 1944.
  64. Hitler's new disorder: the Second World War in Yugoslavia, Stevan K. Pavlowitch, Columbia University Press, 2008, ISBN 0-231-70050-4, pp. 238-240.