Британска империја

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Британска империја
Делови од светот што некогаш припаѓале на Британската империја. Денешните британски прекуморски територии се потцртани со црвено.
Делови од светот што некогаш припаѓале на Британската империја. Денешните британски прекуморски територии се потцртани со црвено.

Британската империја опфаќала доминиони, колонии, управи и други колонии кои биле под власт на Обединетото Кралство. Настанало од прекуморските колонии и трговските места кои ги развила Англија во доцните години од 16-тиот и 17-тиот век.

Во своите најдбри времиња Британската Империја била најголемата империја во историјата и била најголема светска сила повеќе од еден век. До 1922 година во Британската Империја живееле 458 милиони жители, една четвртина од светското население во тоа време, и зафаќала повеќе од 33, 700,000 km2, скоро една четвртина од целосната копнена површина на Земјата. Како резултат од ова се јавува широката распространетост на нејзиниот јазик и политичкото и културно наследство. Во времето кога Британската Империја била најмоќна, често се велело дека “Сонцето никогаш не заоѓа над Британската Империја”(The sun never sets on the British Empire), бидејќи имало толку многу територии кој биле под нејзино владеење, па на некоја од нив секогаш било сончево.

За време на ерата на откритијата во 15-тиот и 16-тиот век, Португалија и Шпанија ги започнале европските истражувања на светот и во текот на тој процес основале големи прекуморски империи. Англија, Франција и Холандија им завидувале на овие овие империи бидејќи биле многу богати и затоа започнале да основаат свои колонии и трговски мрежи во америка и Азија. Во 17-тиот и 18-тиот век, Англија водела низа војни со Холандија и Франција кои( Британија по Актот на Унијата со Шкотска од 1707 година) ја направиле Англија доминантна колониска моќ во Северна Америка и Индија. Губењето на Тринаесетте Колонии во Северна Америка во 1783 година, по војната за независност, ја лишило Британија од една од нејзините најстари и најнаселени колонии. Вниманието на Бритаија наскоро се насочило кон Африка, Азија и Пацификот. По поразот на Наполеонска Франција во 1815 година, за Британија настапила скоро неприкосновена доминација која траела еден век и таа го проширила своето кралско влијание низ целиот свет. Значителен степен на автономија добиле нејзините колонии кои биле населени од белци, а некои од нив биле трансформирани во доминиони.

Растот на Германија и на Соединетите Американски Држави, до 19-тот век, го намалиле економското влијание на Британија. Како последица од тоа воените и економски тензии помеѓу Британија и Германија се претвориле во една од најголемите причини за Првата Светска Војна, за време на која Британија во голема мера се потпрела на својата империја. Конфликтот и предизвикал на Британија големи финансиски тешкотии и иако Британија своето најголемо територијално проширување го постигнала непосредно по војната, сепак повеќе не била најголема економска и воена сила. За време на Втората Светска Војна британскките колонии во Југоисточна Азија биле окупирани од страна на Јапонија, со што британскиот престиж бил нарушен и се забрзал падот на империјата, и покрај победата на Британија и нејзините острови. Индија, највредната и најнаселената колонија на Британија добила независност две години по завршувањето на војната.

По крајот на Втората Светска Војна, како дел од големо деколонизациско движење водено од страна на големите европски сили повеќето територии на Британската Империја добиле независност, што завршило со предавањето на Хонг Конг на Народна Република Кина во 1997 година. Четиринаесет територии останале под Британска власт- Британските прекуморски територии. По независноста, многу поранешни британски територи се приклучиле кон Комонвелтот на нациите- слободно здружение на независни држави. 16 нации на Комонвелтот имале заеднички водач- Кралицата Елизабета II.

Содржина

Почетоци ( 1497-1583 година)[уреди]

Британската Империја се основала во времето кога Англија и Шкотска биле одделни кралства. Во 1496 година кралот Хенри VI, по успехот на Шпанија и Португалија во прекуморските истражувања, го назначил Џон Кабот за водач на патување на кое требало да се открие пат до Азија преку Атлантикот. Кабот започнал зо пловидба во 1497 година, пет години по откривањето на Америка, и иако тој успешно се закотвил на брегот на Њуфаундленд ( грешно верувајќи , како Кристофер Колумбо, дека е во Азија), немало обиди за основање колонија. Наредната година, Кабот предводел уште едно патување во Америка, но никогаш повеќе не се слушнало ниту за него ниту за неговите бродови.

Немало нови обиди за основање англиски колонии во Америка се до средината на владеењето на Елизабета I, за време на последните децении од 16-тиот век. Католичка Шпанија, поради протестантското преобратување, и станала непријател на Англија. Во 1562 година, англискиот двор ги задолжил Џон Хокинс и Френсис Дрејк, кои извршувале приватни работи, да започнат со напади за трговија со робови против шпанските и португалските бродови на брегот на Западна Африка со цел да се пробијат на атлансткиот систем за трговија. Ова бил неуспешен обид, и подоцна, со засилувањето на Англо-Саксонската војна, Елизабета им го дала својот благослов на други пиратски пљачкосувања на шпанските пристаништа во Америка кои се враќале преку Атлантикот полни со богатство од Новиот Свет. Истоверемено, влијателните писатели како Ричард Хакли и Џон Ди( кој прв го искористил називот Британска Империја) започнале да притискаат за основањето на Англиска империја. До тогаш Шпанија веќе навлегла во Америка, Португалија основала трговски места, како и тврдини на бреговите на Африка и Бразил па се до Кина, а Франција започнала да се шири на Реката на Св Лоренс за подоцна ова место да го претвори во Нова Франција.


Колонизацијата на Ирска[уреди]

Иако доцна, во споредба со Шпанија и Португалија, Англија за време на 16-тиот век се ангажирала околу колонизирањето на Ирска, со исцртување на планови кои датирале од времето на Нормандиската инвазија во 1172. Неколку луѓе кои помогнале за колонизирањето на Ирска исто така одиграле голема улога во колонизацијата на Северна Америка, особено една група попозната како” Мажте на Западната Земја”, меѓу кои биле Хемфри Гилберт, Валтер Дрејк, Џон Хокинс, Ричард Гренвил и Ралф Лејн.

“Првата Британска Империја” ( 1583-1783 година)[уреди]

Во 1578 година, кралицата Елизабета II го наградила Хемфри Гилберт со патент поради откритие и прекуморски истражувања. Истата година,Гилберт испловил кон Зпадна Индија со цел да се вклучи во пиратска операција и да основа колонија во Северна Америка, но експедицијата била прекината уште пред да го преминат Атлантикот. Во 1583 година тој повторно се обидел, овој пат на островите на Њуфаундленд, чие пристаниште формално го барал за Англија, иако немало жители. Гилберт не доживеал да се врати во Англија и бил наследен од страна на неговиот полубрат Валтер Рајли кому му кралицата Елизабета, во 1584 година му доделила сопствен патент. Истата година подоцна Рајли ја пронашол колонијата Роанок на брегот на денешна Северна Каролина, но недостатокот од залихи го предизвикал пропаѓањето на колонијата.

Во 1603 година, кралот Џејмс VI од Шкотска го зазел престолот на Англија и во 1604 година го склучил Лондонскиот Договор, со што им ставил крај на лошите односи со Шпанија. Сега кога Англија била во мир со својот најголем ривал, нејзиното внимание се пренасочило од потпирање на инфраструктурата на туѓите колонии, кон основање свои прекуморски колонии. Британската Империја започнала да се оформува за време на почетокот на 17-тиот век, со англиското населување на Северна Америка и малечките острови- Карибите, како и со основањето приватни трговски друштва, најзначајно била Британската источноиндиска компанија, со цел да управуваат со колониите и прекуморската трговија. Како последица од тоа, овој период, се до губењето на тринаесетте колонии, по американската војна за независност кон крајот на 18-тиот век, се нарекувал Првата Британска Империја.

Америка, Африка и трговијата со робови[уреди]

На почетокот Карибите биле најважните и најпрофитабилните колонии, но пропаднале по неколку обиди за колонизација. Обидот за основање колонија во 1604 година во Гана траел само две години и не ја исполнил својата главна цел, да најде резерви од злато. Колониите во Санта Лучија ( 1605 година) и Гренада ( 1609 година) исто така брзо пропаднале, но во Св. Китс( 1627 година), Барбадос ( 1627 година) и Невис ( 1628 гоидна) успешно биле основани населби. Колониите набрзо го усвоиле системот на шеќерни плантажи, кој успешно го користеле португалците во Бразил и се потпирал на работата на робовите како и, на почетокот, на холандските бродови кои доаѓале за да ги продадат робовите и да купат шеќер. За да се осигура дека цврстиот профит кој постојано се зголемувал ќе остане во авете на Англија, Парламентот донел декрет дека само англиски бродови ќе можат да тргуваат во англиските колонии. Ова довело до непријателски односи со Обединетите холандски провинции, а низата од англо-холандски војни само ја зајакнало англиската положба во Америка на сметка на Холандија. Во 1655 година Англија го зела островот Јамајка од шпанците, а во 1666 година успаеала да ги колонизира Бахамите.

Првата постојана англиска населба во Америка се формирала во 1607 година во Џејмстаун, водач на процесот на населување бил капетанот Џон Смит, а со неа управувало компанијата Вирџинија. По уривањето на бродот-предводник на компанијата во 1609 година Англија го барала островот Бермуда, а во 1615 тој му бил предаден на новосозданата компанија на Сомерските острови. Управителот со Вирџинија бил отповикан во 1624 година и директна контрола врз Вирџинија презел кралскиот двпр, со што се создала колонијата Вирџинија. Компанијата на Нуфаундленд била создадена во 1610 година со цел да се основа постојана населба во Њуфаундленд, но овој обид во голема мера бил неуспешен. Во 1620 година, Плајмаут бил создаден како идеално место за пуританците, подоцна познати како пилгрими. Тие бегале од верско прогонување и добиле мотивација, како и многу други идни англиски колонисти, да ризикуваат и да се впуштат на трансатлантско патување. Мериленд се основала како идеално место за римокатолиците ( 1634 година). Родските острови (1636 година) се создала како место во кое се толерираат сите религии, а Конетикат (1639 година) за конгрегационалисти. Провинцијата Каролина се основала во 1663 година. Со предавањето на тврдината Амстердам во 1664 година, Англија добила контрола врз холандската колонија Нова Холандија, што ја преименувала во Њу Јорк. Ова се формализирало во преговорите кои следеле по втората англо-саксонска војна, во замена за Суринам. Во 1681 година Вилијам Пен ја основал, колонијата Пенсилванија. Американските колонии биле финансиски понеуспешни од оние на Карибите, но имале големи области со обрабортлива почва и поради тоа привлекувале многу поголем број англиски емигранки кои ја претпочитале американската умерена клима. Во 1670 година, кралот Чарлс II ја одобрил компанијата Хадсонс Беј, со што направил монопол во трговијата со крзно во која исто така била тогаш познатата Рупертова Земја, огромна територија од која подоцна ќе се создаде Канада. Тврдините и трговските места кои ги основало компанијата биле честа цел на нападите од страна на Франција, која основала своја колонија која тргувала со крзно во нова Франција.

Две години подоцна, Кралскота африканска компанија била унапредена откако кралот Чарлс и доделил монопол во трговијата со робови со британските колонии на Карибите. Британските колонии во Западна Индија се потпирале на робовите. До укинувањето на трговијата со робови во 1807 година, Британија била одговорна за транспортирање на 3,5 милиони робови од Африка во Америка, третина од сите робови транспортирани преку Атлантикот. За да се олесни оваа трговија се граделе тврдини на брегот на Западна Африка како на пример островот Џејмс , Акра и Бунс. Во британските Кариби, процентот на црнечка популација пораснала од 25% во 1650 година до околу 80% во 1780 година, а во13 колонии од 10% до 40% во истиот период( најголмиот дел во јужните колонии). Трговијата со робови била исклучително профитабилна за оние кои се занимавале со тоа и станала најголемиот економски извор за западните британски градови како Бристол и Ливерпул кои го претставувале третиот агол од таканаречената триаголна трговија со Африка и Америка. Условите на бродовите со робови биле сурови и нехигиенски а слабата исхрана придонела просечната стпака на смртност до средината на патувањето да биде еден во седум.

Во 1695 година Шкотскиот парламент го одобрила трговското зружение на Шкотска, кое се основало во Панама во 1698 година, со цел да изгради канал таму. Под опсада од страна на соседните шпански колонисти од Нова Гранада и преплавена со маларија, колонијата бла напуштена по две години. Програмата Дариен била финансиска катастрофа за Шкотска, една четвртина од шкотскиот капитал бил изгубен во тоа претпријатие и им ставило крај на шкотските надежи за основање прекуморска империја. Ова исто така предизвикало политички последици кои ги засегале владите и на Англија и на Шкотска повеќе од што ги засегале кралските дворови. Ова се случило во 1707 година со Договорот на Унијата со кој се основало кралството Велика Британија.

Ривалството со Холандија во Азија[уреди]

На крајот од 16-тиот век, Англија и Холандија почнале да стануваат закана за португалскиот трговски монопол со Азија со тоа што почнале да формаираат компании за да ги финансираат патувањата. Англиското, подоцна британскот компанија на Источна Индија и Холандското компанија на Источна Азија се оформиле во 160 година и во 1602година. Главната цел на друштва била да се вклучат во профитабилната трговија со зачини која се фокусирала главо во две области Источниот индиски архипелаг и Индија. Таму тие се бореле за трговска доминација со Португалија како и меѓу себе. Иако Англија на крајот ја победила Холандија како колониска моќ, сепак краткотрајниот холандски напреден финансиски систем и трите англо-холандски војни во 17-тиот век придонеле Холандија да има посилна позиција во Азија. Непријателските односи завршиле по Големата револуција во 1688 година кога холандскиот принц Вилем Орански го наследил англискиот престол со што започнал мир помеѓу Англија и Холандија. Со договорот кого го склучиле двете нации, трговијата со зачини на Источноиндискиот архипелаг и припаднала на Холандија, а текстилната индустрија во Индија и припаднала на Англија, но наскоро текстилот станал попрофитабилен од зачините и до 1720 година, преку продажба, британските компании ги презеле холандските.


Препирања со Франција[уреди]

Мирот помеѓу Англија и Холандија во 1688 значел дека двете земји влегле во деветгодишната војна како сојузници, а конфликтот кој се одвивал во Европа и преку морето помеѓу Франција, Шпанија и англо-холандската алијанса и оставила поголема колониска моќ на Англија одколку на Холандија, која била приморана да одвои голем дел од својот воен буџет за скапата копнена војна во Европа. Во 18-тиот век Англија( по 1707 година Британија) станала најголема колониска моќ во светот, а Франција станала нејзин најголем ривал.

Смртта на Чарлс II од Шпанија во 1700 година како и преземењето на Шпанија и нејзините колонии од трана на Филипе оф Анжу, внук на Кралот на Фрнација, создало шанса за унифицирање на Франција, Шпанија и соодветните колонии, што било неприфатливо за Аглија и другите европски моќни земји. Во 1701 година, Англија, Португалија, и Холандија ја свртеле Римската Империја против Шпанија и Франција во Војна за шпанското наследство која што траела до 1714 година. На склучувањето на Договорот од Утрехт, Филип се откажал од своите права како наследник на францускиот престол и Шпанија ја изгубила својата империја во Европа. Британската Империја се зголемила територијално : од Франција ги добила Њуфаундленд и Акадиа, а од Шпанија Гибралтар и Минорка. Гибралтар кој е сеуште британска територија станал важна поморска база ии овозможил на Британија да ја контролирар влезната и излезната точка на Медитеранот. Минорка им бил вратен на шпанците со договорот од Амјен во 1802. Шпанија исто така и ги дала правата на Англија и врз дозволата да продава робови во шпанска Америка.

Седумгодишната војна која започнала во 1756 година била првата војна која се проширила на светско ниво. Таа се водела во Европа, Индија, Северна Америка, Карибите, Филипините и на африканскиот брег. Потпишувањето на Парискиот договор( 1763 година) довело до сериозни последици за иднината на Британската Империја. Во Северна Америка иднината на Франција како колониска моќ била сериозно загрозена со признавањето на Рупертовата Земја како британска, со заземањето на Нова Франција од страна на Британија( каде имало голем број на француско население кое потпаднало под британска контрола) и Луизијана која потпаднала под Шпанска власт. Шпанија ја зазела Флорида за Британија. Во Индија, во Карнатската Војна Франција сеуште имала контрола врз своите робови но воените ограничувања и обврската да им помага на британски ориентираните земји ги уништиле француските надежи за контрола на Индија. Британската победа над Франција во Седумгодишната војна ја претворило Британија во најголема светска сила.

Раѓањето на Втората Британска Империја (1783- 1815 година)[уреди]

Владеење на компанијта во Индија[уреди]

За време на првиот век од владеењето, Англиската Источноиндиска компанија се концентриралa на трговија со индискиот потконтинент, бидејќи не билa во состојба да ја предизвикува моќната Молската Империја која ги добила своите трговски права во 1617 година. Ова се променило во 18-тиот век кога моќта на Молската Империја почнала да опаѓа и кога компанијата од Источна Индија имала проблеми со својот француски двојник Француската Компанија на Ориентална Индија ( Compagnie française des Indes orientales) за време на Карнатската Војна во 1740-тите и 1750-тите години. Во Битката на Пласи во 1757година во која британците ,предводени Роберт Клив, го победиле Наваб од Бенгал и неговите француски сојузници. Ова предизвикало Бенгал да ја преземе контролата врз компанијата како и да стане најголема политичка и воена сила во Индија. Во наредните децении тој постепено го зголемувал бројот на територии под негова контрола преку директно владеење или пак преку владетели-марионети кои владееле под закана од британско-индиската армија од која најголемиот дел биле индијци.

Губењето на тринаесетте американски колонии[уреди]

За време на 1760-тите и 1770-тите години, врските помеѓу Тринаесетте колонии и Британија значително се затегнале, главно поради обидите на британскиот парламент да воведе данок во американските колонии без нивна согласност, што го инспирирало составувањето на слоганот “нема оданочување без застапување”. Несогласувањата поради гарантираните права на жителите на американските колонии кои требало да бидат третирани као англичани, како последица ги предизвикале американската револуција и војната за независност во 1775 година. Следната година, жителите на колониите прогласиле независност на Соединетите Држави. Со помош од страна на Шпанија, Франција и Холандија Соединетите Држави влегле во војната во 1783 година.

Губењето на голем дел од Британска Америка, во тоа време најнаселената британска прекумерна колонија, историчарите го гледаат како настан кој го дефинира преминувањето помеѓу првата и втората империја, во која британците го пренасочиле своето внимание од Америка кон Азија, Пацификот и подоцна Африка. Книгата “Богатството на нациите”(Wealth of Nations) од Адам Смит која била издадена во 1776 година смета дека американските колонии биле заостанати и дека слободната трговија треба да ја замени старата трговска политика која го обележала првиот период од колониската експанзија од времето на протестантизмот во Шпанија и Португалија. Растот на трговијата помеѓу новите и независни Соединети Држави и Британија по 1783 година само го потврдил мислењето на Смит дека политичката контрола не е неопходна за економски успех. Тензиите помеѓу двете нации се зголемиле за време на Наполеоновите војни, бидејќи Британија се обидувала да ја прекине трговијата помеѓу Франција и Америка и користела американски бродови со цел да привлече британци од кралската морнарица. Соединетите Држави објавиле војна во 1812 година во која двете страни се обдувале да остварат добивки на сметка на другата страна. Ниедна страна не успеала во ова и со договорот во Гент се задржале предвоените граници.

Настаните во Америка влијаеле врз британската политика во Канада каде што помеѓу 14000 и 100 000 поразени лојалисти емигрирале од Америка по независноста. Четиринаесетте илјади лојалисти кои пошле во речните долини на Сент Џон и Сент Крои, тогашни делови од Нова Шкотска, чувствувале дека се премногу оддалечени од провинциската влада во Халифакс па Лондон ја одвоил колонијата Њу Брунсвик како посебна колонија во 1784 година. Со Уставниот акт од 1784 година се оздале провинциите Горна Канада( главно англко говорно подрачје) и Долна Канада( главно француско говорно подрачје) за да се намалат тензиите помеѓу француските и британските заедници и за да се спроведат системи слични на британските, со цел да се наметне кралската власт и да не се дозволи народна контрола на владата за која семетало дека довела до Американската Револуција.

Истражување на Пацификот[уреди]

Уште од 1718 година, испраќањето во американските колонии било казна за разни криминалци во Британија и годишно преку Атлантикот се испраќале 1000 осуденици. По загубата на Тринаесетте колонии, британците биле принудени да пронајдат алтернативна локација, па така британската влада се насочила кон новооткриената земја – Австралија. Западниот брег на Австралија бил откриен од страна на холандскиот истражувач Вилем Јанц во 1606 година и подоцна била именувака како Нова Холандија, но немало обиди за нејзина колонизација. Во 17770 година Џејмс Кук го открил источниот брег на Австралија и на едно научно патување во Јужниот Тихи Океан тој го барал континентот за Британија и го именувал Нов Јужен Велс. Во 1778 година Јозеф Бенкс, ботаничарот на Кук на патувањето, и покажал докази на британската влада дека има соодветни ботанички услови на Ботанскиот Залив за основање на казнена населба и во 1787 година испловил првиот брод со осуденици кои пристигнале во 1788 година. Британија продолжила да испраќа осуденици во нов Јужен Велс се од 1840 година. Австралиските колонии станале исплатливи извезувачи на волна и злато најмногу поради интензивните златни трески во колонијата Викторија чија престолнина бил Мелбурн, најбогатиот град во светот и најголем по Лондон во Британската Империја.

За време на своето патување Кук исто така го посетил и Нов Зеланд кој прв пат бил откриен од страна на холандскиот истражувач Абел Тасман во 1642 година и го барал Северот и Југот за бртинаскиот кралски двор во 1769 и 1770 година. Прво, комуинкацијата помеѓу домородното население Маори и европејците била ограничена на размена на стоки. Европските населби се зголемиле за време на првите децении од 19-тиот век, благодарение на бројните трговски места кои се основале, особено на северот. Во 1839 година компанијата на Нов Зеланд објавила дека планира да купи големи земјишни површини и да основа колонии во Нов Зеланд. На 6-ти февруари 1840 година, капетанот Вилијам Хобсон и околу 40 главатари на маорите го потпишале договорот од Ваитанги. Овој договор многумина го сметаат како договор со кој се создал Нов Зеланд, но со оглед на различното толкување на англиската и верзијата на маорите овој остров сеуште е спорна тема.

Војна со Наполеонска Франција[уреди]

Британија била предизвикана од страна на Франција повторно кога била под власт на Наполеон, за разлика од останатите војни тоа било битка на идеологии на двете нации. Не била загрозена само британската положба, Наполеон се заканувал дека ќе ја нападне самата Британија бидејќи неговата армија зазела многу земји во контнентална Европа.

Наполеонските војни биле оние во кои Британија инвестирала голема сума на капитал и ресурси со цел да победи. Француските пристаништа биле блокирани од страна на кралската морнарица која извојувала измамничка победа над фраанцуско-шпанската флота кај Трафлагар во 1805 година. Прекуморские колонии биле нападнати и окупирани, заедно со оние на холандија кои биле заземени од страна на Наполеон во 1810 година. Франција конечно била поразена од страна на коалицијата на еворпските армии во 1815 година. Британија повторно извлекла корист од мировните договори: Франција ги припоила Лоинските Острови: Малта( кои ги окупирала во 1797 и 1798 година), Маврициус, Санта Лучија и Тобаго, Шпанија ја зазела Тринидад, Холандија- Гана и Keјп колонијата. Британија и ги вратила на Шпанија, Гвадалупе, Мартиник, Француска Гана и Реунион на Франција, а Јава и Суринама на Холандија, но добила контрола над Цејлон (1795-1815).

Укинување на робството[уреди]

Британската Влада која била под притисок од страна на движењето за укнување на робството го донела актот за трговија со робови во 1807 година со што се укинала трговијата со робови во целата империја. Сиера Леоне била признаена за колонија на ослободени робови на 1 август 1834 година ( со исклучок на Света Елена, Цејлон и териториите со кои раководела Источно-индиската компанија, иако овие држави подоцна го прифатиле актот). Со овој акт, на робовите им била дадена целосна еманципација откако ќе поминеле од 4 до 6 години туторство.

Век на Британската Империја ( 1815- 1914 година[уреди]

Помеѓу 1815 и 1914 година, период наречен како век на Британската Империја од страна на некои историчари, територија од околу 25. 899. 881 m2 на која живееле околу 400 милиони луѓе потпаднала под британска власт. Со победата над Франција, Британија немала други сериозни меѓународни ривали освен Русија и Централна Азија. Поради тоа што Британија немала противници на море, таа ја присвоила улогата на глобален полицаец, државно прашање кое подоцна било познато како Пакс Британика и водела надворешна политика која била изолирачка. Британија нема контрола само врз своите колонии, туку таа била доминантна во поглед на светската трговијата со што успешно ги контролирала економиите на многу држави како што биле Кина, Аргентина и Сијам кои некои историчари ги нарекуваат неформална британска империја.

Британските империски сили биле зголемени поради парната машина и телеграфот, нови технологии кои биле измислени во средината на 19-тиот век со кои империјата ја зајакнала својата контрола, а воедно се здобила и со подобра одбрана. До 1902 година Британската империја била целосно внатршно поврзана со телеграфски кабли кои се нарекувале Црвена Линија.

Источно- Индиската компанија во Азија[уреди]

Источно- Индиската компанија довела до проширување на Британската империја во Азија. Армијата на компанијата била здружена со кралската морнарица за време на Седумгодишната Војна и тие две продолжиле да соработуваат на бојните полиња надвор од Индија, во битка со Наполеон кај Египет, во освојувањето на Јава од Холандија (1811 година), освојувањето на Сингапур ( 1819 година) и Малака( 1824 година) и во поразот на Бурма ( 1826 година).

Од својата база во Индија, Компанијата исто така била вклучена во многу профитабилна трговија со извоз на опиум со Кина уште од 1730-тите години. Оваа трговија, која била незаконска бидејќи династијата Оинг ја прогласила за таква во 1729 година, помогнала да се отстрани трговската нерамнотежа која се создала како последица од увозот на чај во Британија кој предизвикал голем одлив на сребро од Британија во Кина. Во 1839 година, конфискацијата на 20 000 сандаци со опиум од страна на кинеските власти ка Кантон, ја предизвикала Британија да ја нападне Кина во Првата опиумска војна, и како поседица од тоа Хонг Конг ,кој во тоа време бил мала населба,бил под британска опсада .

Во 1857 година бунтот на сепоите, индиски трупи под команда на британски офицери, прераснал во поголем конфликт кој завршил со распаѓање на компанијата и со преземање на контролата од страна на британската влада. Биле потребни шест месеци за да се задуши индиското востание чија што последица бил огромниот број на човечки жртви од двете страни. Подоцна британската влада призела директна контрола врз Индија со што започнал периодот познат како Британскиот Раџ во кој со Индија управувал назначен гувернер- генерал, а кралицата Викторија била крунисаната императока на Индија. Источно- Индиската компанија се распаднала наредната година.

Индија претпела големи загуби на житарки во последните години од 19-тиот век, што предизвикало масовно ширење на глад од што починале над 15 милиони луѓе. Источно-Индиската компанија не успеала да спроведе координирана политика со цел да се справи со гладот за време на своето владеење. Ова се сменило за време на Раџот, кога се спроведувале истажувања за причините за гладот со цел да се спроведат нови политики чиј ефект се почувствувал дури во почетокот на 20-тиот век.

Ривалство со Русија[уреди]

За време на 19-тиот век, Британија и Русија се натпреварувале за богатството кое го оставиле Османлиската, Персиската и Империјата Оинг кои веќе биле пред својот крај. Ривалствотот во Евроазија станало познато под името Големата игра. Поразите кои Русија им ги нанела на Персија и Турција, во Руско- Персиската војна ( 1826-1828 година) и во Руско-Турската војна ( 1818-1829 година), ги покажале руските амбиции и споособности и предизвикале страв кај Британија дека Русија може да направи инвазија врз Индија. Во 1839 година Британија се обидела да го спречи тоа преку обидот да изврши инвазија на Авганистан, но првата Англо-Авганистанска војна имала катастрофални последици за Британија. Кога Русија извршила инвазија врз турскиот дел од Балканот, во 1853 година, стравот од руско влијание во Средоземјето ги натерал Франција и Британија да извршат инвазија на Кримскиот полуостров со цел да ги уништат руските поморски капацитети. Победата во Кримската војна ( 1854 – 1856 година), во која што се користеле нови технологии на модерното војување и која што била едниствена глобална војна која се водела помеѓу Британија и друга империја за време на Пакс Британика ( британски мир), била катастрофален пораз за Русија. Ситуацијата во Централна Азија не се решила уште две децении, кога Британија го припоила Белуџистан во 1876 година како и Киргистан, Казахстан и Туркменистан. Некое време се чинело дека уште една војна е незибежна, но двете земји во 1878 година се согласиле на спогодба во врска со нивните сфери на влијание во регионот, а во 1907година во врска со другите важни работи, со потпишувањето на Англиско-руската антанта. Уништувањето на руската морнарица во битката кај пристаништето Артур за време на Руско-јапонската војна (1904-1905) исто така ја намалила моќта на Русија и таа веќе не претставувала толкава закана за Британија.

Од 'Ртот до Каиро[уреди]

Холандската Источно- Индиска компанија ја основала колонијата на 'Ртот на јужниот крај на Африка во 1652 година како пристаниште за нивните бродови кои патувале до и од нејзините колонии во Источна Индија. Британија во 1806 година ,формално, ја освоила колонијата и нејзиното многубројно африканско население ( Бури) , а во 1795 година ја окупирала со цел да ја спречи Франција да ја освои, откако Франција ја окупирала Холандија. Британското имигрирање започнало по 1820 година и се насочило кон Боерите ,кои го одбивале британското владеење , со цел имигрантите да основаат свои независни републики кои не траеле долго за време на Големото патување на крајот на 1830-тите години и првите години од 1840-тите години. Во тој процес наречен “Вутрекерс”( буквално пионери, оние кои први одат напред) постојано запаѓале во инциденти со британците кои имале за цел колонијална експанзија во Јужна Африка и колонизација на некои африкански староседелци вклучително и нациите Сото и Зулу. На крајот Бурите основале две републики кои траеле подолго време, Јужноафриканскта Република и Трансвалската Република ( 1852-1877година и 1881-1902 година) и Портокаловата Слободна ДржаваБури( 1854-1902). Во 1902 година Битанија ги окупирала двете републики и склучила договор со двете боерски републики по Втората бурска војна ( 1899-1902 година).

Во 1869 Суетскиот Канал бил отворен под контрола на Наполеон III со што средоземјето се поврзало со Индискиот Океан. Британците прво се противеле на каналот, но откако се отворил, брзо ја препознале неговата стратешка вредност. Во 1875 година конзервативната влада на Бенџамин Дирсаели за 4 милони фунти откупила 44% од Суецкиот канал од задолжениот египетски владетел Исмаил Паша ( 280 милиони фунти во 2011 година). Иако ова не гарантирало целосна контрола над стратешкиот воден пат, сепак ја поставило Британија во поволна положба. Здружената Англо-Француска контрола над Египет завршила со британска окупација во 1882 година. Французите биле мнозинство од акционерите и се обидувале да ја ослабат британската позиција но се постигнал компромис во 1888 година со Конвенцијата од Константинопол со што каналот официјално станал неутрална територија. Бидејќи француските, белгиските и португалските активности во долниот тек на реката Kонго претставувале закана за тропска Африка, Берлинската Конференција ( 1884-1885 година) барала начин за регулирање на конкуренцијата помеѓу европските моќни земји па така се создала” Турканицата за Африка” со што се вовел поимот ефективна окупација како критериум за меѓународно признавање на територијалните права. Турканицата продолжила и во 1890-тите години и ја натерала Британија да ја ревидира својата одлука во 1885 година да се повлече од Судан. Здружените сили на британските и египетските трупи ја поразиле Мадистичката армија во 1896 година и го одвратиле францускиот обид за инвазија на Фашода во 1898 година. Судан бил претворен во анло-египетски кондоминиум, здружен протекторат на хартија но всушност британска колонија.

Британските придобвки во јужна и источна Африка го поттикнале Сесил Родес, пионер на британската експанзија во Африка, да иницира железница “ Од 'Ртот до Каиро” која требало да го поврзе стратешки важниот Суетски Канал со Југот кој бил богат со минерали. Во 1888 година Родес со својата лична Британска- Јужноафриканска компанија ги окупирал и припоил териториите кои потоа биле именувани по него- Родезија.

Промената на статусот на белите колонии[уреди]

Патот до независноста на белите колонии од Британската империја започнал со Извештајот Дурхам во 1839 година, со кој се предложила унификација и самоуправување на Долна и Горна Канада како решение на политичките нереди таму. Ова започнало кога се донел актот на унијата во 1840 година со кој се создала провинцијата Канада. Своја влада прва добила Нова Шкотска во 1848 година, и наскоро овој тренд се проширил и кај другите британски колонии во Северна Америка. Со донесувањето на актот на британска Северна Америка во 1867 година од страна на британскиот парламент Горна и Долна Канада, Нов Брунсвик и Нова Шкотска се оформиле во доминионот Канада, конфедерација која имала целосно самоуправување со исклучок на меѓународните односи. Австралија и Нов Зеланд постигнале слично ниво на самоуправување по 1900 година, со австралиските колонии кои се федерализирале во 1901 годин. Терминот доминантен статус( dominon status) официјално се вовел на Конференцијата за колониите во 1907година.

Последните децении од 19-тиот век донеле и политички кампањи за ирското независно управување. Ирска се обединила со Британија во рамките на Обединетото Кралство, Велика Британија и Ирска, со актот на унијата во 1800 година по ирското востание во 1798 година и во неа завладеал глад помеѓу 1845 и 1852 година. Самоуправувањето го поддржал британскиот премиер Вилијам Гладстон кој се надевал дека Ирска можеби ќе оди по стапките на Канада како домонионион во империјата но неговиот предлог закон за самоуправување во 1886 година не бил прифатен во парламентот бидејќи многу пратеници се плашеле дека ,делумно, независната Ирска може да претставува закана за сигурноста на Велика Британија или да го започне распаѓањето на империјата. Вториот предлог закон за самоуправување исто така не бил прифатен од слични причини. Третиот предлог закон бил прифатен од страна на парламентот во 1914 година, но не се се спровел поради избувнувањето на Првата Светска Војна што довело до Велигденското востание во 1916 година.

Светските Војни ( 1914- 1945 година)[уреди]

До почетокот на 20-тиот век во Британија се појавиле стравови дека веќе нема да може да се сочува единството на империјата, а притоа да се задржи политиката на изолација. Германија забрзано се развивала како воена и индустриска сила и се сметало дека таа најверојатно ќе биде една од страните во војната која следела. Британија признала дека е премногу раширена на Пацификот и дека е под закана од страна на германската морнарица. Така, Британија формирала алијанса со Јапонија во 1902 година и со нејзините стари непријатели Франција и Русија во 1904 и 1907 година.

Првата светска војна[уреди]

Британија и објавила војна на Германија и нејзините сојузници и исто така во неа ги вклучила колониите и доминионите кои не обезбедиле некоја значајна воена, финансиска и материјална поддршка. Над 1,5 милиони луѓе служеле во армиите на доминионите како и илјадници волонтери од кралските колонии. Најголемиот дел од германските прекуморски колонии во Африка биле брзо окупирани, а на Пацификот, Австралија и Нов Зеланд ги окупирале германската Нова Гвинеа и Самоа. Поради она што го придонеле трупите на Австралија, Нов Зеланд и Њуфаундленд за време на Кампањата Галиполи во 1915 година против Османлиската империја, се разбудила домашната национална свест и Австралија и нов Зеланд од колонии прераснале во нации со свои права. Земјите ова го паметат како АНЗАК- ден. Канаѓаните слично гледале на битката кај Вими Риџ. Важниот придонес на доминионите во војната бил признат во 1917 година од страна на британскиот премиер Дејвид Лојд Џорџ кога тој ги поканил премиерите на секој доминион да му се придружат на кралскиот воен совет за да ја координираат политиката на империјата.

Под условите под кои е склучен Версајскиот Договор, потпишан во 1919 година, империјата го пстигнала својот најголем степен на проширување со додавањето на 4. 662. 000km2 и 13 милиони жители. Колониите на Германија и на Османлиската Империја им биле поделени на Лигата на управите на народите. Британија ја презела контролата врз Палестина, Трансјордан и Ирак, делови од Камерун и Того и Тангањика. Териториите на доминионите во Југозападна Африка ( сега Намибија) им биле дадени на Унијата на Јужна Африка. Австралија ја добила Германска Нова Гвинеа, а Нов Зеланд- Западна Самоа. Науру бил поделен помеѓу Британија и двата пацифички доминиона.

Меѓувоениот период[уреди]

Промените во светскиот поредок кои ги предизвикала војната, особено растот на Соединетите Држави и Јапонија како поморски сили и издигнувањето на движењата за независност во Индија и Ирска, предизвикале потиснување на британската империска политика. Приморана да избира помеѓу сојуз со Соединетите Држави или Јапонија, Британија одбрала да не го обнови сојузот со Јапонија и наместо тоа, таа го потпишала Вашингтонскиот договор за поморство со Соединетите Држави со кој Британија прифатила поморско партнерство со Соединетите Држави. Оваа одлука била извор на многу дебати во Британија за време на 1930-тите години, бидејќи воените влади сметале дека Јапонија и Германија имаат удел во Големата Депресија, затоа што постоел страв дека империјата нема да преживее истовремен напад од страна на двете нации. Иако проблемот со безбедноста на империјата и претставувал голема и сериозна грижа на Британија, во исто време империјата била од суштинско значење за британската економија.

Во 1919 година, фрустрациите кои биле предизвикани од одложувањето на ирското самоуправување ги натерало членовите на Син Феин, пронезависна партија која го освоила мнозинството ирски пратенички места во Вестминстер на британските општи избори во 1918 година, да основаат ирско собрание во Даблин на кое била прогласена независноста. Ирската републиканска армија истовремено започнала напад врз британската администрација. Англо-ирската војна завршила во 1921 година, со ќорсокак, и потпишувањето на англо-ирскиот договор со што се создала Ирската слободна држава, доминион во рамките на Британската Империја, со ефективна независност но сепак уставно поврзана со британска круна. Северна Ирска, која се состоела од шест ,од 32, ирски окрузи која се основала како регион со актот за ирска влада во 1920 година, веднаш ја искористила својата шанса со договорот да го задржи постоечкиот статус во рамките на Обединетото Кралство.

Слична турканица започнала во Индија кога актот на владата на Индија во 1919 година не ги задоволил барањата за независност. Грижите за комунистичките и странските заговори по заговорот Гхадар обезбедиле структури во военото време да се обноват со актите Ровалт со што се создала тензија особено во Панџаб каде се мерките на потиснување го предизвикале масакрот во Амритсар. Во Британија јавното мислење било поделено во врска со етиката во настанот, помеѓу оние кои голедале тоа како спасување на Индија од анархија и оние кои го гледале со гадење. Последичното некооперативно движење се откажало на 22 март 1922 година по инцидентот во Чаури Чаура, а немирите продолжиле и наредните 25 години. Во 1922 година, Египет, кој бил прогласен за британски протекторат кога избувнала Првата светска војна, добил формална независност, иако продолжил да биде британска држава до 1954 година. Британските трупи останале стационирани во Египет се до потпишувањето на англо-египетскиот договор во 1936 година, со кој било договорено трупите да се повлечат но продолжиле со окупацијата и со одбраната на Суетскиот Канал. За возврат, тие му помогнале на Египет да и се придружи на Лигата на нациите. Ирак, кој бил британска територија од 1920 година, исто така се здобил со членство во Лигата по своја заслуга, откако добил независност од Британија во 1932 година.

Правото на домииионите да си креираат своја надворешна политика, независно од Британија, им било признаено на Империјалната конференција во 1923 година. Британското барање за воена помош од страна на доминионите на почетокот на кризите во Чанак, претходната година, било одбиено од страна на Канада и Јужна Африка и Канада одбила да се обврзе со договорот од Луизијана во 1923 година. Откако Ирска, Канада и Јужна Африка извршиле притисок на Империјалната Конференција во 1826 година, била објавена декларација со која домонионите биле признати како автономни заедници во рамките на Британската Империја кои имале еднаков статус и не биле подредени една на друга во рамките на нациите од Комонвелтот. Оваа декларација добила законска важност со Статутот од Вестминстер во 1931 година. Парламентите на Канда, Австралија, Нов Зеланд, Унијата на Јужна Африка, Ирска и Њуфаундленд станале независни од британската законодавна контрола, тие можеле да ги поништат бртанските закони и Британија повеќе неможела да донесува закони без нивна согласност. Њуфаундленд го вратила статусот на колонија во 1933 година бидејќи имала финансиски тешкотии за време на Големата Депресија. Ирска дополнително се дистанцирала од Британија, со воведувањето на нов устав во 1937 година со што станала република во секој поглед освен во поглед на името.

Втората Светска Војна[уреди]

Британското објавување на војна против Нацистичка Германија во септември во 1939 година исто така ги вклучило и Кралските колонии и Индија но не се здружила веднаш со доминионите. Австралија, Канада, Нов Зеланд и Јужна Африка исто така набрзо и објавиле војна на Германија но Ирската слободна држава одбрала да остане законски неутрална за време на војната. По германската окупација на Франција во 1940 година, Британија и имперјата останале сами да се борат против Германија се до влезот во Советскиот Сојуз во 1941 година. Британскиот премиер Винстон Черчил успешно се договорил со претседателот Френклин Д. Рузвелт за воена помош од Соединетите Држави, но Рузвелт сеуште не бил подготвен да го замоли Конгресот да ја воведе земјата во војна. Во август 1941 година Черчил и Рузвелт се сретнале и го потпишале Атлантскиот договор кој ја вклучува изјавата дека сите народи имаат право да решаваат за обликот на владеењето во земјата во која живеат. Оваа изјава била двосмислена во поглед на тоа дали се однесува на европските земји во кои Германија извршила окупација или на народите кои биле колонизирани од страна на европските нации, и подоцна Британците, Американците и нациналистичките движења различно ја толкувале.


Во декември во 1941 година, Јапонија спровела напади врз британската Малаја, поморската база на Соединетите Држави, Перл Харбор и Хонг Конг. Јапонија постепено прераснала во империска сила на Далечниот Исток откако ја поразила Кина во Првата Сино-јапонска војна во 1985 година, со што таа почналла да планира поголема свера на влијание во Источна Азија под нејзино влијание. Јапонските напади врз британските и американските територии на Пацификот оставиле долготрајни последици во Британската Империја. Мислењето на Черчил на влезот на Соединетите Држави во војната било дека сега Британија има сигурна победа и дека иднината на Империјата е безбедна, но начинот на кој британците набрзина се предале во некои од колониите го нарушиле британскиот престиж како империска сила. Најголемиот дел од штетата било предавањето на Сингапур, кој важел за несрушлива тврдина и бил источниот еквивалент на Гибралтар. Британија сфатила дека нема да може да ја брани целата империја и затоа ги подтурнала Австралија и Нов Зеланд , кои биле под закана од страна на јапонските сили, да воспостават поблиски врски со Соединетите Држави, што по војната се претворило во пактот АНЗУС во 1951 година кој бил помеѓу Австралија, Нов Зеланд и Соединетите Американски Држави.

Деколонизација и распад ( 1945-1997 година)[уреди]

Британија и Империјата излегле како победници од војната, ефектите од војната биле навистина длабоки и дома и во странство. Голем дел од Европа, континент кој доминирал во светот неколку века, бил разрушен и во него се наоѓале армиите на Соединетите Држави и на Русија кои сега ја имале светската моќ. Британија, виртуелно, банкротирала но брзо се повратила со заемот од 3,5 милијарди долари од Соединетите Држави во 1946 година( 39 милијарди во 2011 година) од кои последната рата ја исплатила во 2006 година.

Истовремено, започнале антиколониските движења во колониите на европските народи. Состојбата дополнително се ископлицирала со започнувањето на Студената војна и ривалството помеѓу Советскиот Сојуз и Соединетите Држави. Во принцип, двете нации биле против европскиот колонијализам. Сепак, во практиката, Американскиот анти-комунизам, преовладал во поглед на анти-империјализмот, и затоа Соединетите Држави ја поддржале Британската Империја и постојано го контролирале ширењето на комунизмот.

Со текот на времето се покажало дека деновите на Британската Империја и се избројани и само што се стабилизирала, Британија започнала политика на мирно осамостојување на колониите, некомунистичките влади ,пак, ја преземале моќта. Ова се косело со другите европски сили како Франција и Португалија, кои воделе скапи и неуспешни војни со цел да ги задржат своите империи. Пмеѓу 1945 година и 1965 година, бројот на луѓе кои биле под британска власт, надвор од Британија од 700 милиони опаднал на 5 милиони од кои три милиони се наоѓале во Хонг Конг.

Првично осамостојување[уреди]

Лбоуристичката влада, која била за деколонизација, била изгласана на општите избори во 1945 година и неа ја предводел Клемент Атле. Таа за брзо време почнала да се справува со најважното прашање со кое се соочувала империјата- независноста на Индија.

Индија имала две групации кои се залагале за независност и тоа индискиот национален конгрес и исламската лига. Овие две групации се бореле за независност со децении, но не се согласувале околу тоа како таа треба да се спроведе. Конгресот претпочитал обединета, секуларна индиска держава, додека лигата која се плашела од доминација од страна на хиндуистичкото мнозинство, сакала да се оформи посебна исламска држава или региони со муслиманско мнозинство.

Граѓанските нереди кои постојано биле во пораст и и бунтот на кралската индиска морнарица во 1946 година го натерале Атле да вети дека ќе имаат незавесност најдоцна до 1948 година. Кога сериозноста на ситуацијата и ризикот од војна станале очигледни, новоназначениот и последен Викерој, Лорд Маунтбатен, набрзина го скратил рокот на 15 август 1947 година. Границите кои ги исцртала Британија во миуслиманските територии и хинду- териториите ги притиснале милионите малцинства во ново осамостоените држави на Индија и Пакистан. Милиони муслимани почнале да преминуваат од Индија во Пакистан, а хиндусите во спротивната насока. Насилството помеѓу двете заедници однело стотици илјади животи. Бурма, која била раководена како дел од британскиот Раџ, и Цејлон добиле незвисност во 1948 година. Пакистан и Цејлон станале членови на Комонвелтот, а Бурма одбрала да не се придружи. Британската територија- Палестина каде што живеело арапско мнозинство заедно со еврејско малцинство и предизвикал на Британија проблем сличен како оној со Индија. Работата дополнително се искомплицирала поради многубројните еврејски бегања со цел да бидат примени во Палестина по нацистичките притисоци и геноцидот во Втроата светска војна. Британија наместо да го реши проблемот, во 1947 година објавилас дека ќе се повлече во 1948 година и дека работата ќе им ја препушти на Соединетите Држави кои го решиле проблемот кога се изгласало да се подели Палестина на еврејска и арапска држава.

По поразт на Јапонија во Втората светска војна, анти-јапонските бунтовнички движења во Малаја се сконцентрирале на британците кои се движеле брзо со цел повторно да преземат контрола над колонијата која за нив претставувала извор на гума и калај. Тоа што герилците биле малајско-кинески комунисти значело дека британскиот обид да го задушат востанието бил поддржан од страна на муслиманско-малајското мнозинство, кои сметале дека кога ќе се задуши востанието, веднаш потоа ќе настапи независност. Малајското брзање, како што востанието беше познато, започнало во 1948 година и траело до 1960 година, но до 1957 година Британија се почувствувала доволно самоуверена да и додели независност Малајската Федерација во рамките на Комонвелтот. Во 1963 година, 11-те држави на федерацијата заедно со Сингапур, Саравак и Британскиот Северен Борнео се здружиле и ја оформиле Малајсија, но во 1965 година , Сингапур каде што претежно живеело кинеско население, бил отстранет од унијата по тензиите помеѓу малајското и кинеското население. Брунеи, кој бил британски протекторат од 1888 година, одбил да се приклучи во унијата и го одржувалСуетски својот статус до независноста во 1984 година.

Суетскиот Канал и неговите понатамошни поделби[уреди]

Одлуката на британскиот премиер Ентони Еден да изврши инвазија на Египет за време на Суетските кризи, значела крај за неговата политичка кариера и ги открила слабостите на Британија како империска сила.

Во 1951 година Конзервативната партија се вратила на власт во Британија, предводена од Винстон Черчил. Черчил и конзервативците сметале дека местото на Британија како светска сила зависи од континуираното постоење на империјата со база кај Суетскиот Канал со што Британија ќе може да ја одржи својата силна позиција во Азија и покрај тоа што ја изгубила Индија. Сепак, Черчил неможел да ја игнорира новата револуциоерна египеска влада предводена од Џамал Абдул Насер која дошла на власт во 1952 година, и наредната година било договорено британските воени единици да се повлечат од зоната на Суетскиот Канал и Судан да стане независна држава до 1955 година.

Во 1956 година, Насер еднострано го национализирал Суетскиот Канал. Реакцијата на британскиот премиер Ентони Еден била да се направи заговор помеѓу Британија и Франција и да се исценира израелски напад врз Египет, при што Британија и Франција ќе имаат изговор воено да реагираат и ќе го преземат каналот. Еден го разлутил неговиот американски колега претседатлот Двајт Д. Ајзенхауер, бидејќи не се консултирал со него, и Ајзенхауер одбил да ја поддржи инвазијата. Ајзенхауер исто така го загрижувала можноста за војна со Советскиот Сојуз откако Никита Хрушчов се заканил дека ќе интервенира во Египет и ќе биде против британците. Ајзенхауер ја искористил и финансиската моќ со заканување дека ќе ги продаде сите американски резерви од британската Фунта и со тоа ќе предизвика пад на британската валута. На почетокот инвазијата била успешна во целта да се заземе Суетскиот Канал. Интервенцијата на Обединетите Нации и притисокот од страна на Соединетите Држави ја присилиле Британија на понижувачко повлекување по кое Еден си дал оставка.

Суетските кризи јавно покажале дека силата на Британија е ограничена и го потврдиле британското опаѓање на светско ниво, од што јасно се гледало дека Британија неможе веќе да преземе икакви дејства без делумна или целосна поддршка од страна на Соединетите Држави. Настаните кај Суетскиот Канал ја раниле британската национална гордост, што било причина еден пратеник да ја опише таа ситуација како британското Ватерло( вистинско фијаско), а друг сметал дека земјата се претворила во американски сателит. Маргарет Тачер подоцна, она што го снашло политичкиот систем го опишува како Суетски Синдром од кој Британија не се опоравила се до 1982 година кога таа успешно ги освоила Фолкландските Острови кои дотогаш биле во сопственост на Аргентина.

Иако суетските кризи предизвикале да се намали моќта на Британија, сепак таа не се распаднала. Британија наскоро ги распоредила своите вооружени сили во областа на Оман каде што тие интервенирале во 1957 година, Јордан( 1958 година) и Кувајт( 1961 година), сега со американско одобрение, бидејќи надворешната политика на новиот премиер Харолд Махмилан била да ги одржи блиските врски со Соединетите Држави. Британија била присутна на Блискиот Исток уште една деценија, и во 1967 година се повлекла од Аден, а во 1971 година се повлекла од Бахраин... Промени

Махмилан одржал говор во Кептаун, Јужна Африка во февруари 1960 годин а каде што тој зборувал за промените кои се случувале на континентот. Махмилан сакал да се избегне колониска војна која Франција ја водела во Алгерија, и под негово водство деколонизацијата забрзано продолжила. Десет пати повеќе колонии, во 1960-тите години, му се додале на бројот на колонии на кои им била доделена независност во 1950-тите години- Судан, Златниот Брег и Малаја.

Освен Јужна Родесија, сите други британски колонии во Африка добиле независност до 1968 година( видете ја картата). Британското повлекување од јужните и источните делови на Африка се искомплицирало од страна на белото население во регионот, особено во Родесија, каде што расистичките тензии го натерале Иан Смит, премиерот, да ја потпише Унилатералната декларација за независност од Британската Империја во 1965 година. Родесија останала во граѓанска војна која се водела помеѓу нејзиното бело и црно население се до Договорот на Ланкастер Хаус во 1979 година. Овој договор привремено и ја вратил Родесија на Британката колониска власт се додека да може да се одржат избори под британски надзор. Изборите се одржале наредната година и на нив победил Роберт Мугабе кој станал премиер на новата независна држава Зимбамве.

Во Средоземјето, се водела војна која ја започнало населението на грчкиот Кипар и завршила во 1960 година со осамостојување на Кипар под услов Обединетото Краластво да ги задржи воените бази на Акротири и декелија. Средоземните острови Малта и Гоцо добиле независност од Обединетото Кралство во 1964 година, иако уште во 1955 година се појавила идеја за интеграција кон Британија.

Најмногу од британските територии кај Западна Индија добиле независност откако во 1961 и 1962 година, Јамајка и Тринидад ја напуштиле Федеацијата, која се оформила во 1958 година со цел да ги унифицира британските колонии на Карибите под една влада, но се распаднала откако ги изгубила нејзините две најголеми земји- членки. Барбадос добил независност во 1966 година, а остатокот од источните Карибски острови во 1970-тите и 1980-тите години, но Анквила и Турските и Каикоските Острови одбрале да се вратат под британска власт откако започнале да се осамостојуваат. Британските острови Вирџин, Кајманските Острови и Монсеррат одбрале да ги задржат врските со Британија. Гана добила независност од Британија во 1966 година. Британската последна колонија на Американско копно, Британски Хондурас станала самуправувачка колонија во 1964 година и се прекрстила во Белизе во 1973 година, а во 1981 година добила целосна независност. Спорот со Гватемала за Белизе останал нерешен.

Британските територии во Пацификот добиле независност помеѓу 1970-тите години ( Фиџи) и 1980-тите години( Вануату). Независноста на Вануату морало да одложи поради политичкиот конфликт со англиските и француските заедници, Британија и Франција заеднички раководеле со островите. Фиџи, Тувалу, Соломоновите Острови и Папуа Нова Гвинеја одбрале да останат во Комонвелтот.

Крајот на Империјата[уреди]

Осамостојувањето на Родесија како Зимбабве, Нов Хебридес како Вануау в 1980 година, и Белизе во 1981 година значело дека со исклучок на грст сотрови( и заземањето на ненаселенит остров во Атлантскиот Окан) процесот на деколонизација, започнат уште по Втората светска војна, веќе завршил. Британската одлучност да ги брани оние територии кои и отанале биле ставена на тест кога Аргентина извршила инвазија врз Фолкландските Острови, врз основа на долгогодишни барања кои датирале од Шпанската Империја. Британската исклучително успешна воена реакција да ги поврати островите за време на Фолкландската војна многу луѓе ја гледале како придонес за враќањето на британската моќ. Истата година канадската влада ја прекинала и последната законска врска со Британија со одвојувањето на Канадскиот устав од Британија. Канадскиот акт од 1982 година бил прифатен од страна на британскиот парламент и ја елиминирал потребата од британското мешање во канадскиот устав. Исти акти биле поднесени и прифатени и за Австралија и Нов Зеланд во 1986 година.

Во септември 1982 година премиерката Маргарет Тачер отпатувала во Пекинг да преговара со кинеската влада за иднината на британската најголема и најнаселена прекуморска територија, Хонг Конг. Под условите наведени во Договорот од Нанкинг во 1842 година, самиот остров Хонг Конг и припаѓал на Британија но најголемиот дел населението во колонијата им припаѓало на новите територии кои биле добиени на време од 99 години во 1898 година кое истекувало во 1997 година. Тачер ги забележала сличностите со Фолкландките Острови и прво сакала да го задржи Хонг Конг и затоа предложила британска администрација со кинески суверенитет, но Кина ова го одбила. Се постигнал договор, во 1984, под условите наведени во Сино-британската здружена декларација, Хонг Конг да стане посебен административен регион од Народна Република Кина, и како таков да постои најмалку 50 години. На церемонијата за предавање на Хонг Конг во 1997 година учествувал и Чарлс, Принцот од Велс. Оваа церемонија за многумина го означила крајот на Империјата.

Наследство[уреди]

британија го задржала суверенитетот на над 14 територии надвор од Британските Острови, кои биле преименувани во Британски прекуморски територии во 2002 година. Некои се ненаселени, и на нив има само воен или научен персонал. Остатокот од териториите имаат самоуправа која варира и зависност од Обединетото Кралство во врска со надворешните односи и одбраната. Британската влада ја изразила својата волја да и помогне на која било прекуморска територија која сака да стекне независност кога за тоа има можност. Британскиот суверенитет над прекуморските територии е предмет на оспорување од страна на соседите на прекуморските територии, на пр. Гибралтар го бара Шпанија, Фолкландските Острови и Јужна Џорџија и Јужните Сендвич Острови ги бара Аргентина и Британската Индоокеанска Територија ги бараат Маврициус и Сејшелите. Барањата на Чиле и Аргентина се преклопуваат за британската територија на Антартикот, а многу земји не признаваат никакви територијали барања за Антартикот.

Многу поранешни британски колонии членуваат во Комонвелтот, неполитичко, доброволно здружение на еднакви членови. 15 членки на Комонвелтот сеуште имаат ист шеф на државата со Обединетото Кралство.

Децении,а во некои случаи и векови британско владеење и емиграција, оставиле траги врз независните нации кои настанале од Британската Империја. Империјата исто така придонела и за користењето на англискиот јазик во многу делови од светот. Денес тој им е мајчин јазик на повеќе од 400 милиони луѓе, а една милијарда и половина го зборуваат како нивни прв или втор странски јазик. Ширењето на англискиот јазик од втотара половина на 20-тиот век е поттикнато и од културното влијание од Соеднинетите Држави кои и самите биле создадени од британски колонии. Англискиот парламентарен систем служи како пример за владите на многу поранешни колонии, а англиското обичајно право за многу правни системи. Британскиот правосуден комитет на личниот совет на кралицата сеуште претставува највисок апелационен суд за неколку поранешни колонии на Карибите и Пацификот. Британските протестантски мисионери кои ги имало низ целиот свет кои често биле во улога на војници или јавни службеници ја прошириле англиската вероисповед на сите континенти. Британската архитектура во колониите како што биле црквите, железничките станици и владините згради, сеуште псотои во градовите кои некогаш биле дел од Британската Империја. Индивидуалните и тимските спортови кои се развиле во Британија, особено фудбал, крикет, тенис на трева и голф биле пренесени и надвор од неа. Британскиот избор на мерен систем, емпириски систем, се користи во некои земји на различни начини. Конвенцијата за возење од левата страна на патот е задржана во многу земји од поранешната империја.

Политичките граници кои ги повлекувала Британија, кои не секогаш одразувале хомогени етнички или религиски заедници, придонеле за конфликтите во поранешно колонизираните територии. Британската Империја исто така е одговорна за многу миграции. Милиони луѓе ги напуштиле Британските острови со основањето на заедници во Соеднетите Држави, Канада, Австралија и Нов Зеланд кои потекнувале главно од Британија и Ирска. Тензиите сотануваат помеѓу белото население на овие земји и домородното малцинско население, како и помеѓу белото население и домородното мнозинско население како што е случај во Јужна Африка и Зимбабве. Британското населување во Ирска оставила траги кои се состојат од поделбата на населението на протестантски и католички заедници во Северна Ирска. Милиони луѓе се преселиле во и од британските колонии, со голем број индијанци кои емигрирале во другите делови од Империјата. Тоа се денешните Маласија, Маврициус, фиџи, Гана, Тринидад, Кенија, Уганда, Танзанија и Јужна Африка. Кинеската емиграција, примарно од Јужна Кина, довела до создавање на кинеско мнозинство во Сингапур и кинески малцинства на Карибите. Демографската слика на Британија се променила по Втората светска војна поради имиграцијата во Британија од нејзините поранешни колонии.