Прејди на содржината

Брентски Доломити

Од Википедија — слободната енциклопедија
Брентски Доломити
италијански: Dolomiti di Brenta
Планинскиот масив Брента Груп
Највисока точка
ВрвЧима Тоса (спорно)
Надм. вис.3173 м
Координати46°9′26″N 10°52′16″E / 46.15722°N 10.87111°E / 46.15722; 10.87111 
Друго имеиталијански: Dolomiti di Brenta
Географија
Брентски Доломити на карта

Карта

МестоТренто, Италија
Матичен венецРетски Алпи, Јужни Варовнички Алпи

Групата Брента или Брентски Доломити (италијански: Dolomiti di Brenta) — планински масив и подмасивен дел од Ретските Алпи во планинската група Јужни Варовнички Алпи. Тие се наоѓаат во покраината Трентино, во североисточна Италија. Тоа е единствената доломитска група западно од реката Адиџе. Затоа, географски, тие не секогаш се сметале за дел од планинските масиви Доломитите. Геолошки, сепак, тие дефинитивно се[1] и затоа понекогаш се нарекуваат „Западни Доломити“. Како дел од Доломитите, групата Брента е официјално признаена како светско наследство на УНЕСКО според Конвенцијата за светско наследство.[2][3]

Геологија и глациологија

[уреди | уреди извор]

Геолошки, групата Брента е многу различна од соседните планински групи како Ортлес и Адамело / Пресанела формирани од гранит. Главните врвови се формирани од тврд компактен доломит, додека периферните подгрупи често се составени од повеќе варовнички доломит или варовник. Тврдиот доломит (dolomia principale) првично бил формиран за време на мезозојската ера, под површината на плиткиот океан Тетида, пред околу 200 милиони години. Тврдиот компактен доломит со висока содржина на магнезиум бил формиран за време на горниот тријаски период. Помекиот, поваровнички материјал бил таложен подоцна, во доцниот тријаски и раниот јурски период. Разликата е јасно забележлива за искачувачот кој добива многу покомпактна и посигурна карпа на врвовите на централниот дел од групата Брента отколку во периферните подгрупи. На крајот, овие слоеви биле поместени нагоре од тектонската активност што довело до формирање на Алпите за време на еоценот, почнувајќи пред околу 66 милиони години и водејќи до формирање на набори и раседи на потисок. Последователната ерозија го издлабила доломитскиот пејзаж со неговите стрмни вертикални врвови, какви што ги знаеме сега. Иако остатоците од огромни морени сугерираат дека групата Брента некогаш била опкружена со големи глечери, остатоците од нив сега се многу скромни и постојано се намалуваат во текот на последните сто години. Традиционално, глечерите Брента биле релативно мали и се нарекувале „ведрети“.[4] Во текот на последните сто години нивната големина е намалена на често помала од половина од нивната оригинална големина околу 1900 година. Климатските промени се чини дека се главната причина.

Географија

[уреди | уреди извор]

Брентските Доломити се одвоени од:

  1. Ортлерските Алпи на север покрај долината Ноче
  2. групата Адамело-Презанела на запад покрај превојот Кампо Карло Мањо и реката Сарка
  3. Планините Фиеме на исток покрај долината Адиџе.

Брентските Доломити покриваат релативно голема површина. Може да се поделат на

  1. Јужен сектор, кој ги опфаќа масивот Тоса, ланецот Амбиез и подгрупите Валон, Фрачингли, Гез;
  2. Централен сектор, кој го опфаќа синџирот Сфулмини и масивот Цима Брента, како и подгрупите Монте Даино, Гајарда/Алтисимо и Гросте.
  3. Северен сектор кој го опфаќа Северниот ланец и подгрупата на Ла Кампа.

Технички, планините што се протегаат на рамената, какви што се на источната страна Чима Паганела, Монте Гаца, а на западната страна Дос дел Сабион, треба да се сметаат за дел од групата Брента, но тие се многу периферни. Групата Брента брои голем број езера, од кои најзначајни се езерото Молвено и езерото Товел.

Врвови

[уреди | уреди извор]
Кампаниле Басо

Значајни врвови на групата Брента се:

Врв Надморска височина

(метри)

Чима Тоса 3173
Цима Брента 3155
Крозон ди Брента 3123
Пјетра Гранде 2935
Кампаниле Басо 2883
Кроз дел Алтисимо 2339

Неодамнешните истражувања покажале дека Чима Тоса не е висока од 3173 метри и веројатно е пониска од Чима Брента.

Планински превои

[уреди | уреди извор]

Главните планински превои на групата Брента се:

Поминува Локација Тип Надморска височина (м/стапки)
Бока ди Тукет Мадона ди Кампиљо до Молвено снег 2656 8714
Бока ди Брента Пинцоло до Молвено снег 2553 8376
Пасо дел Гросте М.ди Кампиљо до Клес пешачка патека 2440 8006

Историја на истражување

[уреди | уреди извор]

Групата Брента веројатно често била истражувана од локалните ловци, но научното и алпинистичкото истражување започнало во 1864 година кога Џон Бол, (ирско-)британски истражувач и основач на Британскиот алпски клуб, го презел преминувањето исток-запад на групата Брента преку Бока ди Брента. Една година подоцна тој стигнал до врвот на Чима Тоса, само за да открие дека неколку дена претходно, на 20 јули 1865 година, врвот го освоиле Бепи Лос од Примиеро и неговите придружници. Бол пишувал за своите потфати во „ Алпски журнал“[5] и привлекол други британски истражувачи во групата Брента. Даглас Фрешфилд, подоцнежен претседател на престижниот Алпски клуб, пристигнал во 1871 година. Тој и неговите придружници Франсис Фокс Такет и францускиот водич Франсоа Девуасу од Шамони. Овие луѓе, кои сите ќе станат главни фигури на Златното доба на алпинизмот, биле активни во групата Брента и Пресанела во 1871 и 1872 година. Во 1871 година тие го достигнале врвот на Чима Брента.[6] Други британски планинари од таа ера кои ќе придонесат за истражувањето на групата Брента биле Артур Џон Батлер (1884: Чима дељи Арми, 1885: Кампаниле Алто), Алберт де Фалкнер[7] и Едвард Теодор Комптон (1881: Крозон ди Брента).[8] Вториот изградил кариера како уметник во Германија и целосно се интегрирал во редовите на Германско-европското алпско здружение (DÖAV), за кое направил голема серија слики и илустрации, вклучувајќи ја и групата Брента во некои извонредни слики.[9] Трентино бил „Велшки Тирол“,[10] дел од Австроунгарското Царство до 1918 година, па затоа било сосема природно што DÖAV се заинтересирал за истражување на овие планини. Откако Карл Шулц[11] го достигнал третиот и највисок врв на Крозон ди Брента и ги објавил своите наоди, други германски и австриски алпинисти го пронашле патот до групата Брента.

Важна истражувачка и описна работа извршија Алфред фон Радио-Радиис[12] и Ханс Барт.[13] Алпинисти кои зборуваат германски јазик како Готфрид Мерцбахер, Штек, Мајр, Аданг, Хајнеман[14] и други оставиле свој белег на Брентските Доломити. Околу почетокот на векот се разви натпреварувачки дух помеѓу италијанските и германските алпинисти, кој бил инспириран од новите националистички чувства во регионот. Освен тоа, истражувачкиот карактер на алпинизмот отстапи место на подемот на качувањето по карпи како спорт. Завршувањето на италијанското обединување во 1870 година предизвика очекувања во италијанскиот Тирол. Духот на Иредентизмот бил сè повеќе присутен кај локалните алпинисти, кои во 1872 година го основаа своето сопствено Società degli Alpinisti Tridentini. Во 1882 година тие ја изградија првата планинска колиба лоцирана во рамките на групата Брента, во близина на Бока ди Брента: Рифуџо Тоса, на 2.439 метри. Локалните алпинисти како Карло и Џузепе Гарбари и Нино Пули, почнаа да ги следат стапките на локалните водичи Матео и Бонифацио Николуси и Антонио Далагијакомо, кои ги водеа сите странци до врвовите. Антагонизмот со германските алпинисти бил влошен од наводната практика на поткрепување на напорите на Италците. DÖAV Sektion Bremen одлучи да изгради голема планинска колиба на карпестото седло веднаш над Рифуџо Тоса во 1897 година.[15] Слична ситуација се создаде и на Пасо Тукет каде што SAT го изгради малото рифуџо Села во 1905 година, а DÖAV Sektion Berlin изгради поголема колиба веднаш до него.[16] Кога последниот неискачен голем врв во групата Брента, Кампаниле Басо, конечно бил искачен од Бергер и Амферер во 1899 година, се чинеше дека тие во голема мера се потпирале на работата на Гарбари и Пули, кои застанаа само 35 метри од врвот.[17] За време на Првата светска војна, групата Брента останала недопрена од војната и фер е да се заклучи дека откако Трентино ѝ бил доделен на Италија со Договорот од Сен Жермен ан Ле, истражувањето на групата Брента било во голема мера завршено. Ерата на спортското качување започнала и безброј патеки за качување со сите можни степени на тежина биле трасирани на вертикалните ѕидови на овие планини низ годините.

Брентските Доломити од Дос дел Сабион

Виа деле Бокете

[уреди | уреди извор]

Пристапот до врвовите и врвовите на централниот дел од групата Брента бил олеснет со изградбата - по нарачка на SAT - на виа ферата која со почит ќе ги избегнува врвовите, но ќе ги поврзува превоите и вдлабнатините наречени бокета помеѓу врвовите. Работата на Виа дел Бокете Централи започна во 1935 година. Голем дел од работата во таа фаза ја извршија водичите од Брента од таа ера: Бруно Детасис[18] и Енрико Џордано. Патниот правец завршен две години подоцна им овозможи на алпинистите да стигнат до врвот на Кампаниле Басо Виа Нормале. Работите биле прекинати од Втората светска војна, но биле обновени во 1948 година, главно со напорите на Челестино Донини, сè додека не стигнат до својата точка на завршување кај Бока деи Арми. Подоцна, во 1968-69 година, патниот правец бил продолжен кон Бока дел Тукет по траекторија наречена Виа деле Бокете Алте, предизвикувачки патен правец кој достигнува квота од 3002 метри и ја преминува источната страна на Чима Брента веднаш под врвот. Во подоцнежна фаза, маршрутата на ви ферате била проширена кон Пасо дел Гросте преку Сентјеро Бенини, а подоцна се прошири и понатаму преку Северниот синџир кон Рифуџо Пелер: Сентјеро Костанци.[19]

Флора и фауна

[уреди | уреди извор]

Автономната покраина Тренто донесе закон во 1967 година за заштита на групата Брента како дел од Природниот парк Адамело-Брента. Оваа област опфаќа 650 километри квадратни. Неговата фауна е меѓу најбогатите на Алпите и ги вклучува сите животински видови кои го наоѓаат своето живеалиште на планините; вклучувајќи мечка, дивокоза и алпски козорог. Групата Брента била едно од последните места во Италија каде што ендемските мечки (Ursus arctos) можеа да најдат живеалиште. Нивниот број неодамна се зголеми, исто така како резултат на зголемувањето на популацијата со мешање на мечки од Словенија. Приближно 30 мечки го населуваат паркот. Златниот орел (Aquila chrysaetos) и шумската тетреб (Tetrao urogallus) наоѓаат заштитен дом на овие планини. На неколку локации има колонии на алпски мармоти (Marmota marmot).

Скијање, планинарење и искачување

[уреди | уреди извор]

Скијачките патеки се наоѓаат на западната страна од групата Брента во Вал Рендена, околу скијачките центри Мадона ди Кампиљо и Пинцоло.

Повеќето од лифтовите и скијачките патеки се наоѓаат на планините Дос дел Сабион и Монте Спинале. Сепак, постои долг модерен лифт со голем капацитет кој води од Мадона дел Кампиљо па сè до главниот синџир на Брента Груп до Пасо Гросте на 2,444 метарs (8,018 ст). Севкупно, скијачката област може да понуди околу 150 километри, поделени во 98 скијачки патеки од сите степени на тежина, олеснети од 63 лифтови. На источната страна од групата Брента, скијачките патеки се наоѓаат на Паганела. Скијачкиот центар Паганела можел да понуди околу 50 километри скијачки патеки, олеснета од 16 лифтови. Скијачкиот центар над Молвено кај Прадел е многу мал, но нуди прекрасен поглед кон централниот дел од групата Брента.

Повеќето планинари доаѓаат во групата Брента[20] за да пешачат по Виа дела Бокете и поврзаните ви ферати, како што е Сентјеро Кастиљони.[21] Завршувањето на целиот патен правец југ-север што тргнува од Риф Агостини по Сентјеро Кастиљони, Сентјеро дел'Идеале, Бокете Централи, Бокете Алте, Сентјеро Бенини и Сентјеро Костанци, завршувајќи во Рифуџо Пелер, би барало вкупно приближно 28 часа пешачење/искачување.[22] Затоа, постои цела мрежа од алпски колиби над 2000 метри надморска височина, главно управувана од SAT како дел од Клубот Алпино Италијано :

Планинарска колиба Надморска височина (метри)
Рифуџо Агостини 2,410
Рифуџо Гарбари XII Апостоли 2,489
Рифуџо Алберто и Марија аи Брентеи 2,120
Рифуги Тоса и Педроти 2,439
Рифуџо Алимонта 2,580
Рифуги Такет и Села 2,272
Рифуџо Графер ал Гросте 2,261
Рифуџо Пелер 2,022

Неколку приватни планински колиби можат да се најдат на пониски надморски височини. Означени планински патеки ги преминуваат целите Брентски Доломити, овозможувајќи пристап до многу фреквентни области на овие планини. Планинарите можат да изберат помеѓу многу предизвикувачки маршрути како што е Бошет Алте или помалку тешки алтернативи, но секогаш треба да бидат добро подготвени со соодветна опрема, безбедносна опрема и мерки на претпазливост против ненадејни временски промени. Неколку мали колиби-засолништа (италијански: bivacco) се подигнати на големи и оддалечени надморски височини: Бивако Кастиљони (3.135) на врвот на Крозон ди Брета, Бивако Бонвекио (2.790) 300 метри северно од Чима Сасара и Бивако Костанци на 2.365 метри на Сасо Росо. Некои периферни подгрупи, како што се Гез, Даино, Валон и Кампа, се далеку од целото туристичко внимание - дури и во августовски ден. Овие диви, оддалечени области претставуваат свои специфични предизвици и планинарењето во овие области бара претпазлива подготовка. Сепак, тие области се некако помалку интересни за вертикалните качувачи на карпи поради кршливоста на поваровничките карпи. За овие качувачи, врвовите и врвовите на Централниот синџир - составени од цврста Доломија принципале - остануваат главна атракција. Предизвикувачки историски маршрути како Виа Преус и Дидро Ферман на Кампаниле Басо, Виа Шулц и Пиластро ди Франчези на Крозон ди Брента, Виа Видесот на Чима Маргарита, Виа Дибона на Кроз дел'Алтисимо и многу други класични рути[23] и нивните бесконечни варијанти привлекуваат многу качувачи секоја година. Групата Брента стана популарна и кај планинските велосипедисти[24] и во последната деценија стана база за параглајдери. Поранешниот европски шампион (2006, 2010) и освојувач на сребрен медал на Светскиот куп (2011) во параглајдинг, Лука Донини, е од Молвено.[25]

Наводи

[уреди | уреди извор]
  1. ↑ Franco de Battaglia e Luciano Marisaldi, Enciclopedia delle Dolomiti, Zanichelli Editore, Bologna 2000, ISBN 978-88-08-09125-3
  2. ↑ as "Component Site 9."
  3. ↑ UNESCO Decision 33COM 8B.6 - Natural properties - Properties deferred or referred back by previous sessions of the World Heritage Committee - The Dolomites (Italy), Appendix 1.2, Component Site 9
  4. ↑ Castiglioni, page 29-30
  5. ↑ "From Riva to Pinzolo by Molveno" Alpine Journal I, page 442-444, 1864, See also: "A Guide to the Eastern Alps" in The Alpine Guide Longmans, London, 1868
  6. ↑ Douglas Freshfield, "Italian Alps", Longmans Green&Co, London, 1875 (reprinted 1972 by the SAT "Le Alpi Italiane")
  7. ↑ De Falkner was actually of Swiss noble descent, becoming an avid Garibaldino in the 1860s.
  8. ↑ "Expeditions in the Brenta Group", Alpine Journal XI, page 413-414, 1874
  9. ↑ Examples of his work available in Wikimedia Commons: E.T. Compton.
  10. ↑ A beautifully illustrated contemporary description of Welschtirol in: Prof Dr Max Haushofer: "Tirol", Velhagen und Klasing, Leipzig/Bielefeld (1899) page 170-192
  11. ↑ Eduard Richter, u.a. "Die Erschliessung der Ostalpen", Band III, page 297-349 "Die Brentagruppe", Berlin : Verl. DÖAV, 1893-94
  12. ↑ Alfred von Radio-Radiis (1875-1957) was actually of Italian birth and descent, belonging to a prominent family from Gorizia. He became a founding member of the prestigious Club Alpino Accademico Italiano (CAAI) in 1904. But as CEO of the Saurer Truck Company, he always remained loyal to his Austrian allegiances. See: http://www.saurer-mein-laster.at Архивирано на 23 октомври 2020 г.
  13. ↑ They jointly published their findings in the course of three years in an extensive report "Die Brentagruppe" in the Zeitschrift des DÖAV 1906, page 327-361, Zt. 1907, page 324-364, Zt. 1908, page 361-398. A treasure! with gorgeous photographic images by Radio-Radiis himself, as well as illustrations by E.T. Compton.
  14. ↑ An exhaustive overview of particulars about all these early alpinists is to be found on http://www.angeloelli.it/index.htm
  15. ↑ The legal procedure to reclaim the property of this building for the SAT actually succeeded before the Vienna Supreme Court in 1914. After the war it was named after Trentino wartime volunteer Tommaso Pedrotti. Castiglioni, page 65; Girardi, page 201-203.
  16. ↑ The building was turned over to the SAT after the war and was named after the British alpinist and explorer Francis Fox Tuckett. Castiglioni, page 52.
  17. ↑ see main article: Campanile Basso
  18. ↑ See Italian and German Wikipedia: Bruno Detassis
  19. ↑ See also: Extensive overview of the Via delle Bocchette in Castiglioni's CAI TCI Guide, as well as Enzo Gardumi, Fabrizio Torchio: "Dolomiti di Brenta", Casa editrice Panorama, Trento 1999, page 144-145, ISBN 88-87118-43-4. An English guidebook: Graham Fletcher & John Smith:"Via Ferratas of the Italian Dolomites: Vol.2 Southern Dolomites, Brenta and Lake Garda", Cicerone, ISBN 978-1-85284-380-9 In German: Mark Zahel: "Rother Klettersteigfuhrer Dolomiten, Brenta, Gardasee", Bergverlag Rudolf Rother, München, 2013. ISBN 978-3-7633-3096-6
  20. ↑ A beautifully illustrated and very complete overview of hiking itineraries is given in Enzo Gardumi, Fabrizio Torchio: "Dolomiti di Brenta", Casa editrice Panorama, Trento 1999, page 144-145, ISBN 88-87118-43-4. : Also: Helmut Pietsch: Brentagruppe, Gebietsführer für Wanderer und Bergsteiger. Bergverlag Rudolf Rother, München, 1. Auflage 1987. ISBN 3-7633-3302-9
  21. ↑ An English guidebook: Graham Fletcher & John Smith:"Via Ferratas of the Italian Dolomites: Vol.2 Southern Dolomites, Brenta and Lake Garda", Cicerone, ISBN 978-1-85284-380-9
  22. ↑ T.i. without major stops. This number was attained by adding up the duration of the time needed for all these parts, as indicated in Gardumi-Torchio and Castiglioni.
  23. ↑ All described in the Castiglioni guide, but some also in: Annette Köhler, Norbert Memmel: "Kletterführer Dolomiten", Rother Verlag, ISBN 3-7633-3015-1
  24. ↑ see: https://www.dolomitibrentabike.it
  25. ↑ see: http://www.pwca.org/user/17026[мртва врска]

Надворешни врски

[уреди | уреди извор]
Преземено од „https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=Брентски_Доломити&oldid=5583267“