Биткоин

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Биткоин
Bitcoin logo.svg
Претежно лого на Биткоин
Составници
Подединица
11000 милибиткоин[1]
1100000000 сатоши[3]
Монети непотрошени изводи од преноси[2]:ch. 5
Демографија
Воведена 3 јануари 2009; пред 9 години (2009-01-03)
Корисник/ци цел свет
Издавач
Управа децентрализирана[4][5]
Вредност
Пораст на понуда 12,5 биткоини по блок (приб. секои 10 мин.) до средината на 2020 г.,[6] а потоа 6,25 биткоини по блок 4 години сè до следното располовување. Ова располовување трае до 2110–40 г. кога ќе бидат издадени 21 милиони биткоини.

Биткоин (англиски: Bitcoin) — платежен систем кој се појавил во 2009 година како програм со отворен код. Ова е дигитална валута, уште се нарекува и виртуелна валута, електронски пари или криптовалута поради криптографијата која се користи при создавањето и трансферот. Најчесто, во англискиот јазик, кога се користи голема буква во името (Биткоин), се мисли на технологијата и мрежата, додека кога се користи со мала буква (биткоин) се однесува на дигиталната валута. Биткоинскиот систем не е контролиран од ниту еден ентитет, како на пример централна банка, поради што најчесто се нарекува децентрализирана валута.

Биткоините се создаваат преку процес кој се нарекува „рударење“ - користење на сметачката моќ на мрежата за верификација и запис на плаќањата јавно онлајн, во размена за провизија при трансакции и новосоздадени биткоини. Корисниците испраќаат и примаат биткоини преку програмски прилог наречен паричник, кој може да се користи на сметач, мобилен уред или како семрежен прилог. Биткоини можат да се стекнат со „рударење“, во замена за продукти, услуги или други валути.

Комерцијалната употреба на биткоинот е сѐ уште мала во споредба со шпекулациите, кои се причина за флуктуациите во цената. Користењето на биткоинската мрежа за плаќање на сервиси и услуги е во пораст и постојано се зголемува. Една од причините се ниските трошоци во споредба провизиите кај традиционалните кредитни картички кои се движат помеѓу 2 и 3 проценти. Најголемата биткоинска трансакција била извршена на 20.3.2014, за купување на вила во Бали во износ од 500.000 американски долари.

Првиот Биткоински митап во Македонија се одржал во Скопје на 24 април 2014 година, во кафулето на тенискиот центар МТП.

Трансакции[уреди | уреди извор]

Кога некој биткоински корисник ќе изврши плаќање, финансиската трансакција се забележува во биткоинската мрежата. Биткоинската трансакција е дигитално потпишана порака преку која се пренесува сопственоста од една биткоинска адреса на друга. За трансакцијата да биде успешна, истата се запишува во јавен запис или податочна база на трансакции.

Блоковски ланец[уреди | уреди извор]

Блоковски ланец (анг. block chain_ е записникот која снима биткоински трансакции. Одржување на овој систем се врши од страна на мрежа од комуникациски јазли кои работат на биткоинската програмска опрема. Трансакции во форма обврзник X праќа Y биткоини на ремитентот Z се емитуваат во оваа мрежа со користење на лесно достапни програмски прилози. Мрежните јазли можат да проверуваат трансакции, да ги додадат во нивната копија од јавната книга, и тогаш да ги пренесуваат овие дополнувања на јавната книга на други јазли. Блоковскиот ланец е база на дистрибуирани податоци, со цел самостојно да се потврди синџирот на сопственост на сите и секој биткоински износ, секоја мрежа на јазли складира своја сопствена копија од блоковскиот ланчен систем. Околу шест пати на час, на нова група на прифатени трансакции, еден блок, се создава, додава на блоковски ланец, и брзо се објавува на сите јазли. Ова му овозможува на биткоинската програмска опрема да утврди кога одреден биткоински износ бил потрошен, што е неопходно со цел да се спречи двојно трошење во средина без централен надзор. Со оглед на тоа конвенционалната книга евидентира трансфер на вистински сметки или меници кои постојат настрана од тоа, блоковскиот ланец е единственото место каде што биткоинот може да се каже дека постои во форма на непотрошени аутпути на трансакции.

„Рударење“[уреди | уреди извор]

Одржувањето на блоковскиот ланец преку сметачки систем се нарекува „рударење“. Оние што го прават ова се наградени со новосоздадени биткоини и провизии од трансакции. „Рударењето“ од ден на ден станува технолошки понапредно. „Рударите“ можат да се наоѓаат на која било локација, преку која процесираат плаќања и ја верификуваат секоја трансакција како валидна, додавајќи ја на веригата блокови. Од 2014 година, процесирањето при плаќање е наградено со 25 новосоздадени биткоини за еден блок. За да ја добие наградата, „рударот“ во блокот вклучува специјална трансакција наречена „coin base“ која ги насочува наградените биткоини до адреса по негов избор. Сите биткоини во циркулација може да се проследат назад до „coin base" трансакцијата. Во биткоинскиот протоколот се наведува дека наградата за блок ќе биде преполовена на 12,5 биткоини во 2017. Ова двојно намалување на наградата ќе продолжи и ќе се случува на секои 4 години. До 2040 година ќе има 21 милиони биткоини, а наградите ќе бидат само провизии за процесирање на трансакции. Корисниците кои плаќаат провизија може да очекуваат побрзи трансакции.

Во ноември 2014 година, во Тајланд изгорел еден од најголемите „рудници“ на биткоини во светот, со сила од околу пет мегавати, со што била нарушена мрежата на оваа криптовалута.[7]

Анонимност[уреди | уреди извор]

Јавната природа на биткоинската мрежа значи дека корисниците не се идентификувани по име, меѓутоа може да постои одредено поврзување на трансакции со индивидуи и компании. Дополнително, многу правни системи настојуваат пазари каде се продава и купува биткоинот за готовина, да бараат лични информации.

Сопствеништво[уреди | уреди извор]

Сопствеништвото на биткоини поврзано со одредена биткоинска адреса може да биде потврдено со приватниот клуч кој ѝ припаѓа на таа адреса. За сопственикот, важно е да го чува неговиот приватен клуч на сигурно место и да се осигура дека не може да го изгуби. Ако приватните клучеви се изгубат, корисникот не може да го приложи своето сопствеништво на друг начин. Приватните клучеви треба да се чуваат на сигурно место, затоа што секој што ги знае може да ги преземе биткоините од адресата на сопственикот.

Продажба и купување[уреди | уреди извор]

Биткоините може да се купат и продадат за многу различни валути, од индивидуи или од компании. Најбрзиот начин да се купат биткоини е со готовина преку биткоински банкомат. Ваквите банкомати работат двострано, па му овозможуваат на корисникот и да подигне готовина од неговиот биткоински паричник. Корисниците на биткоинските пазари ги продаваат и купуваат своите биткоини преку аукции. Биткоинските трансакции се неповратни, па затоа корисниците треба да бидат претпазливи. Провизијата при биткоинските трансакции е далеку помала од онаа кај кредитните картички или трансферите на пари.

Паричници[уреди | уреди извор]

Биткоинската мрежа користи криптографија со јавни клучеви, преку која се генерира пар од јавен и приватен криптографски клуч. Колекција од клучеви се нарекува паричник. При биткоинска трансакција сопственоста на биткоините се пренесува од една до друга адреса. Биткоинската трансакција се состои од низа случајни букви и бројки, кои потекнуваат од јавните клучеви, преку хаширање и енкодирање. Приватните клучеви функционираат како мерки за заштита на сопственикот. Валидно плаќање од една адреса треба да го содржи јавниот клуч и дигитален потпис кој ја докажува сопственоста на приватниот клуч. Бидејќи секој со приватен клуч може да ги потроши сите биткоини кои се наоѓаат на адресата, суштината на биткоинската безбедност е во заштитата на приватните клучеви. Ризикот од кражба може да се намали со генерирање на клучеви офлајн на безбеден сметач, и нивно складирање на надворешен уред или на отпечатени паричници. „Физичките биткоини“ кои се користат во медиумите за презентирање на новините поврзани со биткоин, се произведуваат од најразновидни компании. Тие го складираат приватниот клуч на хартија, метал, дрво или пластика. Постојат и дигитални продукти наречени „хардверски паричници“ за безбедно складирање на биткоини на физички уред. Биткоините може да бидат изгубени. Во 2013 година, еден корисник изјавил дека изгубил 7500 биткоини, вредни 7,5 милони американски долари во тој период, кога го фрлил во ѓубре тврдиот диск што го содржел неговиот приватен клуч.

Приватни наспротив контролирани паричници[уреди | уреди извор]

Со овозможувањето на децентрализиран економски систем, кој е надвор од контрола на финансискиот и политичкиот естаблишмент, истиот е под обиди за контрола преку забрани или преку изменување на децентрализираниот и анонимен модел на употреба. Суштински дел во анонимноста и приватноста на Биткоин трансакциите е можноста за идентификување на една трансакција само преку приватен клуч и лозинка, односно стандардниот метод на енкрипција. Со оглед на тоа што самото користење на енкрипција не е распространето и познато кај широката јавност, се јавуваат ризици во користењето на Биткоин додека не се достигне соодветно ниво на едукација и употребливост на паричниците. Друг начин на решавање на овој проблем наметнуваат одделни добро финансирани добавувачи на паричници, кои наместо да му овозможат на корисникот директна и анонимна контрола на своите лозинки и клучеви, бараат од него комплетна идентификација. [8] На овој начин политичкиот естаблишмент и финансискиот систем навлегуваат во Биткоин системот и се во можност да контролираат дел од трансакциите. Постои стремеж за забрана на приватни и анонимни паричници преку нивно криминализирање.[9]

Програмска опрема[уреди | уреди извор]

Програмската опрема за биткоински паричник му дозволува на корисникот да врши биткоин трансакции. Паричникот генерира и чува приватни клучеви, и комуницира со Биткоин мрежата. Првата паричник апликација наречена Bitcoin-Qt беше пуштена во употреба во 2009 од страна на Сатоши Накамото како апликација со отворен код. Може да се користи на десктоп-сметачи за плаќања или како серверска инсталација за платежни услуги. Кога се плаќа преку мобилен уред, се користат QR кодови кои ги поедноставуваат трансакциите.

Економија[уреди | уреди извор]

Економистите генерално се сложуваат дека за да се квалификува како пари, нешто мора да има вредност и да биде медиум за размена. Од 2014 година економистите не се сложуваат до кој степен Биткоин претставува пари. Биткоин уште го нема достигнато статусот на средство според чија вредност се мери една економија. Ова е поради исчезнувањето на големите берзи и ограничените резерви, односно лимитот од 21 милиони биткоини. Меѓутоа ова несогласување на економистите не спречува биткоините да се користат како медиум за размена. Од ноември 2013 година, повеќе од 1000 продавници примаат биткоини за своите производи. Дополнително, има повеќе од 35000 онлајн продавници кои прифаќаат плаќање во биткоини.

Алтернатива за државните валути[уреди | уреди извор]

Биткоинот стекнува популарност во земји со проблематични национални валути, бидејќи може да ја намали инфлацијата, контролите на капиталот и интернационалните санкции. Биткоините се користени во Аргентина како алтернатива за официјалната валута. Некои Иранци користат биткоини за да ги избегнат санкциите на валути. Зголемена употреба на биткоини е забележана во периодот од 2012 до 2013 година за време на Кипарската финансиска криза. Недовербата во традиционалните финансиски институции и централните банки, поттикната од финансиската криза во 2007-2008 година најверојатно помогна во зголемувањето на популарноста на биткоинот.

Биткоинот како инвестиција[уреди | уреди извор]

Еден начин да се инвестира во биткоин е да се купат биткоини и да се чуваат како долгорочна инвестиција. Некои инвеститори не купуваат биткоини, туку вложуваат во инфраструктурата како биткоински пазари, компании кои нудат биткоински платежни системи или биткоински паричници. Инвеститорите исто така инвестираат и во биткоинско „рударење“.

Биткоини во оптек[уреди | уреди извор]

Растот на бројот на биткоини е предопределен во биткоинскиот протокол и е начин да се спречи инфлацијата. Моментално, постојат повеќе од 16 милиони биткоини во циркулација, со просечно темпо на создавање од 25 биткоини на секои 10 минути. Вкупниот број е ограничен на 21 милиони и секои 4 години создавањето на биткоини ќе биде преполовено. Ова значи дека нови биткоини ќе бидат во оптек во следните 100 и повеќе години.

Класификација[уреди | уреди извор]

Бројни обиди да се класифицира биткоинот покажуваат дека тоа не е лесна работа. Судијата Амос Мазант од сојузниот суд во Тексас го класифицирал биткоинот како валута. Финската влада го прогласила биткоинот во јануари 2014 како „стока“ со која може да се тргува. Во декември 2013 година, новинарот на „Вол стрит џурнал“ го опишал биткоинот како „дигитална наплата“.

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. June 2 "M Day" promotes millibitcoin as unit of choice“, „CoinDesk“, 2 јуни 2013 (посет. 25 мај 2017 г).
  2. Andreas M. Antonopoulos (April 2014). Mastering Bitcoin. Unlocking Digital Crypto-Currencies. O'Reilly Media. ISBN 978-1-4493-7404-4. 
  3. Jason Mick (12 јуни 2011). „Cracking the Bitcoin: Digging Into a $131M USD Virtual Currency“. Daily Tech. архивирано од оригиналот на 20 јануари 2013. https://archive.is/20130120051306/http://www.dailytech.com/Cracking+the+Bitcoin+Digging+Into+a+131M+USD+Virtual+Currency/article21878.htm. посет. 30 септември 2012 г. 
  4. „Statement of Jennifer Shasky Calvery, Director Financial Crimes Enforcement Network United States Department of the Treasury Before the United States Senate Committee on Banking, Housing, and Urban Affairs Subcommittee on National Security and International Trade and Finance Subcommittee on Economic Policy“. fincen.gov. Financial Crimes Enforcement Network. 19 ноември 2013. архивирано од оригиналот на 9 октомври 2016. https://web.archive.org/web/20161009183700/https://www.fincen.gov/sites/default/files/2016-08/20131118.pdf. посет. 1 јуни 2014 г. 
  5. Bitcoin: How An Unregulated, Decentralized Virtual Currency Just Became A Billion Dollar Market“, „TechCrunch“, AOL inc., 28 март 2013 (посет. 8 октомври 2016 г).
  6. Ron Dorit; Adi Shamir (2012). „Quantitative Analysis of the Full Bitcoin Transaction Graph“. Cryptology ePrint Archive. архивирано од оригиналот на 21 октомври 2012. https://web.archive.org/web/20121021000150/http://eprint.iacr.org/2012/584.pdf. посет. 18 октомври 2012 г. 
  7. „Изгоре голем „рудник“ на биткоини“, Дневник, година XVIII, број 5614, вторник, 11 ноември 2014, стр. 10.
  8. http://www.coindesk.com/chamath-palihapitiya-bitcion-moving-past-amateur-hour/
  9. http://www.wired.com/2014/03/what-is-bitcoin/