Прејди на содржината

Битка кај Дражгоше

Од Википедија — слободната енциклопедија

Битката кај Дражгоше (словенечки: dražgoška bitka) — битка од Втората светска војна меѓу словенечките партизани и вооружените сили на нацистичка Германија, која се одржала помеѓу 9 јануари и 11 јануари 1942 година, во селото Дражгоше во Словенија, анектирана од Германија. Оваа битка била првата директна конфронтација меѓу двете страни. Завршила со брутални репресалии на германските сили против селаните и уништување на селото.

Позадина

[уреди | уреди извор]

По окупацијата на Словенија, Германија сакала да го соедини Горна Крањска, каде што се наоѓал Дражгоше, кон Рајхот и да го германизира локалното население.[1] Германците ги протерале речиси сите словенечки свештеници од регионот, како и учителите и другите интелектуалци,[2] забраниле употреба на словенечки јазик во училиштата и црквите,[3] увезувале учители кои зборуваат германски во Горна Крањска, додека локалните Словенци ги извлекувале на принудна работа во Рајхот.[3] Ова набрзо создало отпор, со првично помали акции, но запирањето на германската армија пред Москва довело до надеж дека војната наскоро би завршила, што го поттикнал Словенечкиот ослободителен фронт да започне пошироко востание во Горна Крањска.[4]

Главната партизанска единица во Горна Крањска бил баталјонот Цанкар, основан во август 1941, кој веќе имал извршено голем број акции против Германците, вклучително и неуспешен обид да ги ослободи затворениците од штабот на Гестапо во Бегуње.[4] На 12 декември 1941 година, баталјонот Цанкар наишол на единица на германска вооружена полиција во близина на Ровте в Селшки Долини, убивајќи 45 од нив. Тоа е веројатно еден од најголемите такви успеси во една битка досега во цела окупирана Европа. Ова дополнително ги охрабрило Словенците, при што стотици луѓе доброволно се приклучиле на баталјонот Цанкар.

Веста за востанието стигнала до Химлер, кој наредил да се донесат додатни вооружени полициски баталјони за да го задушат востанието, а германските власти исто така застрелале 37 словенечки затвореници, главно партизани и приврзаници на партизаните, во нивниот штаб на Гестапо во Бегуње на Горењескем. Германците го нападнале баталјонот Цанкар кај Пасја Раван, каде партизаните давале отпор три дена, убивајќи десетици вооружени полицајци. Знаејќи дека Германците испраќаат засилување, баталјонот Цанкар решил да се повлече од Пасја Раван и, иако се разговарало за голем број алтернативи, се одлучило да се повлече во Дражгоше.[4]

Битката

[уреди | уреди извор]
За време на битката

За нападот на Дражгоше, Германците собрале четири баталјони со повеќе од 2.000 добро вооружени луѓе, вклучително и тешка артилерија и авион за набљудување, за да нападнат околу 200 партизани од баталјонот Цанкар. Во текот на тридневните битки, од 9 до 11 јануари, Германците имале 69 жртви - 27 убиени и 42 ранети - додека партизаните претрпеле 20 жртви - 9 убиени и 11 ранети.[5]

На 11 јануари, Германците потпомогнати од страна на локалните словенечки соработници успеале да влезат во селото. Истата вечер, исцрпените партизани биле принудени да го напуштат селото, повлекувајќи се на планината Јеловица, а во повлекувањето им се придружиле и некои Дражгошани.[4]

Партизаните го избрале Дражгоше да ги привлече германските сили, а селаните побарале од партизанските сили да го напуштат селото. Други изјавувиле дека одењето во Дражгоше било само една од опциите што ги разгледувале партизаните, по нивните битки против Германците кај Ровте и Пасја Раван, и покажуваат дека кога пристигнале во селото, дозволиле на локалното население да ги извести Германците за нивното присуство, така што селото не би било одговорно и немало да трпи одмазда.[4]

Последици

[уреди | уреди извор]
Германски плакат со најава за уништување на Дражгоше
Германците го палат Дражгоше

Два дена по борбата кај Дражгоше, германските трупи нападнале два партизански водови на пасиштето Мошње (Mošenjska planina). За време на 13-часовниот ангажман, околу 12 партизани биле убиени, а петмина биле ранети.[6][7][8]

По Битката кај Дражгоше, германските трупи убиле 41 селанец, како и 21 цивил во Јеленшче,[9] убивајќи 18 (од кои 7 биле деца под 18 години, и две деца од 11 години и едно момче од 13 години). Биле убиени уште двајца обидувајќи се да побегнат, а убиле и 3-годишно девојче, кога германски војник фрлил граната во визба полна со цивили. Вечерта наредниот ден, уште 18 машки жители кои претходно избегале, а потоа биле фатени додека се враќале назад, биле погубени, куќите биле ограбени и селото било запалено. Во февруари 1942 година, Германците се вратиле да го урнат целото село со експлозив, забранувајќи влез во селото до крајот на војната.[4] Останатите селани потоа биле собрани и испратени во концентрациони логори.[10][11]

Во германската јавна објава за уништување на селото и испраќање жени и деца во концентрациони логори, било наведено дека тоа било затоа што селаните не го пријавиле присуството на партизаните, што било очигледно лага, бидејќи тие го имале пријавено присуството на партизаните, со одобрение од страна на партизаните, за тие да не бидат одговорни. По набројувањето на преземените репресалии, германското соопштение завршило со закана до сите жители на Горна Карњола: „Кој е против нас, ќе биде убиен“.[12]

После војната, во селото биле подигнати голем број обележја, меѓу кои: 1) споменик пред црквата со имињата за 41 заложник застрелан од страна на Германците, како и 16 жители на Дражгоше убиени како членови на партизаните од 1942 до 1945 година; 2) споменик во црквата за 18 жители на Дражгоше погубени од Германците на таа локација, подигнат од Здружението на партизански ветерани; 3) споменик во Јеленшче за 21 жител на Дражгоше погубени од Германците после битката, подигнат од Здружението на партизански ветерани; 4) споменик на гробиштата покрај црквата, каде што биле закопани заложниците и партизаните пред да бидат префрлени во заеднички гроб; и 5) голем споменик каде што биле погребани 40 заложници и 8 партизани.

Толкувања

[уреди | уреди извор]
Комеморација во 2014 година

Веста за Битката кај Дражгоше се проширила во Соединетите Држави, каде што била пофалена како херојски чин на пркос во окупираната Европа.[11][13][14][15] Битката подоцна се славела во комунистичката ера и денешна Словенија. Првиот мал споменик на загинатите партизани и селани бил подигнат во 1947 година. Врз основа на интервјуа со партизани и селани, во 1971 година, Иван Јан напишал популарна книга за битката во Дражгоше[16] која привлекла дополнително внимание на настанот, а во 1976 година бил подигнат голем споменик посветен на деветте паднати партизани и 41 погубен цивил; за погубените селани биле подигнати и три други споменици. Брзо после битката до децении подоцна, германските жртви биле преценети од различни словенечки извори, погрешно наведувајќи некаде од најмалку 100 германски биле мртви и ранети[14] до стотици германски жртви.[17][18][19] Јан изјавил дека имало стотици германски жртви,[20] или најмалку 100 мртви и 200 ранети, и постојано тврдел дека Германците кријат информации за обемот на нивните загуби, истакнувајќи дека германските документи не биле достапни[20][21] и затоа немало точни податоци за германските жртви.[22] Во еден извештај од 1955 година, еден селанец изјавил дека германските војници му кажале дека имало 1.200 мртви кај Дражгоше,[23][24] или дека немало ниту една партизанска жртва.[18] Сепак, една статија од 1977 година изјавува дека германските жртви не се познати.[25] Вистинските германски жртви од 27 мртви, како и 42 ранети, биле утврдени дури во 1980-тите, кога станале достапни релевантните германски историски документи.

Битката била исто така многу почитувана откако Словенија прогласила независност и вовела демократија. Данило Турк, претседателот на Словенија, ја опишал Битката кај Дражгоше како „најголема морална победа“ на словенечката нација и како „победа на одговорноста за иднината на сопствената нација“ во 2008 година. Изјавил дека тоа било основа за Словенија како независна држава.[26] Секоја година во Дражгоше се одржуваат комеморации на битката, со илјадници учесници, меѓу кои и претседателот на Словенија и други високи лидери.[27] Некои критички словенечки коментатори ги опишале комеморациите како „култ“.[28][29][30][31]

Франк Кавчич, долгогодишен жител на Дражгоше, кој самиот ја преживеал битката, дал различен личен приказ за битката и последователните настани. Според неговите изјави, партизаните биле поканети во селото од приврзаниците и потоа одбиле да го напуштат по барање на некои селани. Партизаните потоа се повлекле по првичната борба. Потоа, Германците го однеле неговиот татко и 18 машки селани во резиденцијата на свештеникот, каде што ги запалиле живи. Се обиделе да ги запалат живи и 10-годишниот Кавчич и неговата мајка, заедно со 60 жени и деца, но еден локален функционер ги убедил да не го прават тоа. Наместо тоа, Германците ги протерале и ги затвориле жените и децата и преживеаните мажи, додека го палеле и разнесувале експлозивот по целото село, а подоцна се вратиле за да ја кренат црквата во воздух. Во август 1945 година, владин министер на новоформираната комунистичка југословенска држава го посетила Дражгоше за да го претстави планот за обнова на селото пред неколкумина присутни во тоа време. Министерот предложил во државата да се изградат две големи станбени згради и две комунални плевни, а остатокот од земјиштето да биде пренаменето во заеднички пасишта. Селаните очекувале владата да обезбеди средства за реконструкција на посебни куќи. Средбата завршила кога разбеснет еден селанец му плукнал во лице на владиниот претставник. Селаните го обновувале Дражгоше без државна поддршка од 1949 до 1960 година, финансирани од приходите од кооперативното претпријатие за пилана што го основале по војната. Државата не го исполнила ветувањето за изградба на пат до селото. Кавчич кажал дека ставовите во врска со комеморацијата се различни меѓу жителите, при што селаните биле поделени во две групи околу ова прашање.[32][33]

Друга страна била дадена во документите кои биле поврзани со германскиот католички свештеник Рудолф Безел, кого Австриската црква го пратила во Горна Крањска откако Германците ги протерале речиси сите словенечки свештеници и други интелектуалци од Горна Крањска, бидејќи планирале да го соединат регионот кон Германија и да ги германизираат локалните Словенци. Бесел бил повикан во Дражгоше 10 дена пред битката, да спроведе погреб, каде што присуствувале локалните партизани, и завел „чесно ме поздравија“. Се обидел да остане целосно неутрален во војната, па партизаните му дале пропусница да патува наоколу, да присуствува во многуте испразнети парохии на верниците ширум Горна Крањска од свештеници. Тој бил свештеникот кој тајно ги погребал 41-те Дражгошки селани погубени од страна на Германците, а подоцна ги спасил олтарите со златни листови од раскошната црква Дражгоше пред Германците да ја разнесат (иако подоцна Германците украле некои од нејзините највредни статуетки). Потоа, некои извори сметаат дека Германците пробале да ги обвинат партизаните за убиствата на селаните и пробале да го претстават како „спас“ германскиот Дражгошки затвор за жени и деца. Бесел останал сакан свештеник и после војната во Словенија, но главно поради непријателство и недоверба од локалната словенечка црква и свештениците. Ја напуштил Словенија во 1947 година, а потоа изразил носталгија кон Словенија.[17]

Според книгата на Корселис и Ферар во 2005 година, која ги раскажува сведоштвата на антипартизанските и антикомунистичките словенечки бегалци и прогонети по војната,[34][35] партизаните верувале дека во такви востанија како што е она во Дражгоше и репресалиите како резултат на тоа, го свртеле населението против Германците. Антикомунистичките католици верувале дека партизаните намерно организирале такви востанија во или во близина на католичките села, така што католиците би биле цел на репресалии, пишуваат тие, и мислеле дека битката била „штетно губење на напор“.

Професорот по француска литература и политички аналитичар, Боштјан М. Турк ја карактеризирал Битката кај Дражгоше како „национална болка и срам за партизанското движење“. Според Турк, „Дражгоше претставува голем пораз на желбата и духот на отпорот против нацистите бидејќи невините луѓе со своите животи ја платиле партизанската измама“.[36] Турк сметал, од комунистичка гледна точка, дека Дражгоше претставувал успех затоа што предизвикал страв кај луѓето и многу го олеснил реализирањето на револуцијата и освојувањето на власта.[37]

Историчарот Стане Гранда ја има опишано Битката кај Дражгоше како „катастрофална лоша пресметка“ и „уништувањето на селото Дражгоше“, а неговата современа национална прослава ја опишал како „идеолошка и политичка конструкција“.[38]

Историчарот и кустосот на Словенечкиот воен музеј, Мартин Премк, истакнал дека додека словенечките историчари од поранешна Југославија, како Тоне Ференц, објективно се занимавале со битката, во 1960-тите, се појавила популарна книга од страна на неисторичарот Иван Јан, која поттикнала голем интерес за Дражгоше, но која вклучувала и некои претерувања. Потоа, по независноста на Словенија, се појавиле напади на Битката кај Дражгоше, а според Премк најсмешно било тврдењето дека партизаните го избрале Дражгоше затоа што некако однапред знаеле дека Германците ќе ги погубат мештаните и ќе го запалат селото како одмазда. По овие крајности, Премк гледа враќање на традиционалните оценки, кои го вклучуваат фактот дека битката на Дражгоше одекнала како важен симбол во Словенија, па дури и во светот, на херојскиот отпор кон германската анексија.[4] Тој ги напоменал и екстремните репресалии од Германците, вклучително и обидот за целосно уништување на селото, како доказ за заканата што им ја претставувала на германските сили. Ставот на Премк од некои медиуми бил карактеризиран како политички мотивиран и сомнителен.[39][40][41] Од друга страна, Споменка Хрибар, авторка, клучна фигура во словенечката независност и добитничка на наградата Европски граѓанин на Парламентот на ЕУ, забележала дека референтните критичари на Премк, како Јоже Дежман и другите од политичката десница, се впуштиле во политичка и идеолошка манипулација со историјата и мртвите од Втората светска војна, во обид да го клеветат и праведно партизирачкото движење и да го клеветат партизанското движење.[42] Јелка Гортнар, која како млада била сведок на битката, раскажала дека партизаните биле предадени од тројца мажи од Дражгоше и од соседното село Чешњица: Анжиќ, Цвирн и Пинтер.

Наводи

[уреди | уреди извор]
  1. ↑ Kirk, Tim (1991). „Limits of Germandom: Resistance to the Nazi Annexation of Slovenia“. The Slavonic and East European Review. 69 (4): 646–667. ISSN 0037-6795. JSTOR 4210748.
  2. ↑ „dLib.si - Rudolf Besel in Dražgoše leta 1942“. www.dlib.si. Посетено на 2019-07-29.
  3. 1 2 Kirk, Tim (1991). „Limits of Germandom: Resistance to the Nazi Annexation of Slovenia“. The Slavonic and East European Review. 69 (4): 650. ISSN 0037-6795. JSTOR 4210748.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 Premk, Martin (25 April 2016). „Dr. Martin Premk: Poljanska vstaja decembra 1941“. Youtube. Zgodovinsko društvo Ljubljana, Modrijanova Knjigarna. Посетено на 8 July 2019.
  5. ↑ „Gorenjski glas - Arhiv | Konec tedna jubilejne Dražgoše“. arhiv.gorenjskiglas.si. Посетено на 2019-07-29.
  6. ↑ Jan, Ivan (1974). „Nekaj posebnosti NOB na Gorenjskem v letu 1941–1942 s poudarkom na Dražgoško bitko“. Krónika. 22 (1): 5.
  7. ↑ Griesser Pečar, Tamara (2007). Razdvojeni narod: Slovenija 1941-1945: okupacija, kolaboracija, državljanska vojna, revolucija. Mladinska knjiga: Ljubljana. стр. 357.
  8. ↑ Košnjek, Jože (January 6, 2006). „Kamen ni na kamnu ostal“ (PDF). Gorenjski glas. стр. 3. Посетено на July 19, 2019.
  9. ↑ „Dražgoše“. ZB NOB ŠKOFJA LOKA (англиски). Посетено на 2019-08-01.
  10. ↑ Gal Kirn (2012). „Transformation of Memorial Sites in the Post-Yugoslav Context“. Во Šuber, Daniel; Karamanić, Slobodan (уред.). Retracing Images: Visual Culture after Yugoslavia. Leiden: Brill. стр. 270.
  11. 1 2 „Novi nemški zločini v Sloveniji“. Enakopravnost: neodvisen dnevnik za slovenske delavce v Ameriki (103). May 2, 1942. стр. 1. Посетено на July 19, 2019.
  12. ↑ zdlvideo (2016-04-25), Dr. Martin Premk: Poljanska vstaja decembra 1941, Посетено на 2019-07-29
  13. ↑ „Umiranje na križu razpete Slovenije“. Enakopravnost: neodvisen dnevnik za slovenske delavce v Ameriki (257). November 2, 1942. Посетено на July 19, 2019.
  14. 1 2 Adamič, Louis (October 28, 1942). „Janezek“. Nova doba. стр. 2. Посетено на July 19, 2019. Ubili in ranili so okrog sto Nemcev
  15. ↑ Premk, Martin (25 April 2016). „Dr. Martin Premk: Poljanska vstaja decembra 1941“. Youtube. Zgodovinsko društvo Ljubljana, Modrijanova Knjigarna. Посетено на 8 July 2019.
  16. ↑ Jan, Ivan (1971). Dražgoška bitka. Ljubljana: Partizanska knjiga.
  17. 1 2 Florjančič, Alojzij Pavel (2002). „Rudolf Besel in Dražgoše leta 1942“. Loški razgledi. 49 (1): 83. Посетено на July 17, 2019. V začetku se je govorilo, celo pisalo, tudi v Loških razgledih, o tisoč dvesto mrtvih Nemcih v Dražgošah, nato o več sto mrtvih in ranjenih Nemcih
  18. 1 2 Zupanc, Ciril (1977). „Porušene Dražgoše“. Loški razgledi. 24 (1): 216. Посетено на July 17, 2019. Nemci so v bojih za Dražgoše doživeli popoln poraz, saj so imeli nekaj sto mrtvih in ranjenih, medtem ko jim ni uspelo dobiti niti enega partizana
  19. ↑ Saje, Franček (1952). Belogardizem. Ljubljana: Slovenski knjižni zavod. стр. 87. Cankarjev bataljon ... je v ogorčeni borbi od 9. do 11. januarja 1942 pobil in ranil več sto Nemcev
  20. 1 2 Jan, Ivan (February 25, 1982). „Dražgoška bitka – plamenica upora v podjarmljeni Evropi“. Listi. 24 (12). стр. 20. Посетено на July 17, 2019. Nemci so imeli vsaj sto mrtvih in še enkrat več ranjenih, kar so vsa leta skrbno prikrivali
  21. ↑ Jan, Ivan (1971). „Dražgoška bitka - plamenica upora v podjarmljeni Evropi“. Loški razgledi. 18 (1): 44. Посетено на July 28, 2019. Nemci so imeli več sto mrtvih in ranjenih, kar so vsa leta skrbno prikrivali
  22. ↑ „dLib.si - Nekaj posebnosti NOB na Gorenjskem v letu 1941-1942 s poudarkom na Dražgoško bitko“. www.dlib.si. Посетено на 2019-07-31.
  23. ↑ „dLib.si - Usodni dogodki v Dražgošah (Po pripovedovanju Karla Jelenca, Minke Lotrič, Ivanke Lotrič in Jakoba Potočnika)“. www.dlib.si. Посетено на 2019-07-19. Nemcev je padlo v dražgoških borbah okrog tisoč dve sto. Tako so nam izjavili vojalki, ki so nas stražili v St. Vidu.
  24. ↑ Žajdela, Ivo (2000). „Partijska zgodovina ne počiva“. Nova revija. 221/222: 68. Govorili so jim, da je bilo takrat v Dražgošah ubitih čez tisoč Nemcev
  25. ↑ „dLib.si - Dražgoše, slovenska Kalávrita (Prevedel Marijan Tavčar)“. www.dlib.si. Посетено на 2019-07-31.
  26. ↑ „66. obletnica Dražgoške bitke - slavnostni govor predsednika Republike Slovenije dr. Danila Türka“ [66th Anniversary of the Battle of Dražgoše: Ceremonial Speech by the President of the Republic of Slovenia, Dr. Danilo Türk] (Slovenian). Dražgoše: Office of the President of the Republic of Slovenia. 13 January 2008. Архивирано од изворникот на 2008-03-24.CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
  27. ↑ „Foto - Jankovićeva: Junaki Dražgoš so nam zgled v bitki proti neoliberalnemu kapitalizmu“. RTVSLO.si (словенечки). Посетено на 2019-07-16.
  28. ↑ Naglič, Miha (January 25, 2013). „Partizanski božjepotniki“. Delo. Посетено на July 18, 2019.[мртва врска]
  29. ↑ Dežman, Jože (January 23, 2005). „Dražgoše in leto 2005“. Družina. Посетено на July 18, 2019.
  30. ↑ „Zgodovinar Stane Granda o izmišljeni dražgoški bitki“. Dnevnik. January 9, 2017. Посетено на July 18, 2019.[мртва врска]
  31. ↑ Dežman, Jože (January 2, 2015). „Dražgoše in leto 2015“. Časnik. Посетено на July 18, 2019.
  32. ↑ „Prelita nedolžna kri“. Družina. January 10, 2010. Посетено на July 10, 2019.
  33. ↑ „Minka Hobjan in Franc Kavčič“. Pričevalci. RTV SLO. Посетено на July 13, 2019.
  34. ↑ „Mladinska knjiga - Slovenija 1945“. Mladinska knjiga (словенечки). Архивирано од изворникот на 2019-07-17. Посетено на 2019-07-17.
  35. ↑ „John Corsellis in Marcus Ferrar: Slovenija 1945“. Mladina.si. Посетено на 2019-07-17.
  36. ↑ „Turk: Drnovšek je vedel, da Janša ni kriv“ [Turk: Drnovšek Knew That Janša Was Not Guilty]. Demokracija.si (Slovenian). 13 March 2011. Архивирано од изворникот на 29 July 2012.CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
  37. ↑ M. Stanovnik, Boštjan (8 January 2012). „Boštjan M. Turk: Stanovnik ali kako smo hlapčevali laži“ [Boštjan M. Turk: Stanovnik or How We Were Slaves of the Lie]. Reporter (Slovenian). Архивирано од изворникот на 21 February 2012. Посетено на 5 April 2012.CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
  38. ↑ Jurhar, Branka; Granda, Stane (8 January 2016). „Stane Granda: "Dražgoška bitka je ideološko-politični konstrukt"“ [Stane Granda: "The Battle of Dražgoše Is an Ideological and Political Construction]. Nova24TV (Slovenian).CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
  39. ↑ Glücks, Nenad (January 9, 2017). „Poglejte, kake neumnosti je v Dražgošah klatil obskurni zgodovinar Premk“. Reporter. Посетено на July 11, 2019.
  40. ↑ Vidmar, Bogdan (January 16, 2017). „Dokler bomo Slovenci, bodo tudi Dražgoše“. Časnik. Посетено на July 11, 2019.
  41. ↑ Dežman, Jože (January 8, 2018). „Grob v Dražgošah“. Moja Zgodba. Ognjišče. Посетено на July 11, 2019.
  42. ↑ Hribar, Spomenka (2018-08-04). „Politične in ideološke manipulacije z zgodovino“. Delo.si. Delo. Посетено на 11 July 2019.

Надворешни врски

[уреди | уреди извор]
Преземено од „https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=Битка_кај_Дражгоше&oldid=5622375“