Прејди на содржината

Бела дива лобода

Од Википедија — слободната енциклопедија
Бела дива лобода
Неправилен статус (ТНЦ)
Научна класификација [ у ]
Царство: Растенија
клад: Скриеносеменици
клад: Евдикоти
Ред: Каранфиловидни
Семејство: Штирови
Род: Дива лобода
Вид: Бела дива лобода
Научен назив
Chenopodium album
L.
Мапа на распространетост[1]
Синоними[2]
  • Atriplex alba (L.) Crantz (1766)
  • Botrys albus (L.) Nieuwl. (1914)
  • Chenopodium album var. commune Moq. (1849), not validly publ.
  • Chenopodium viride var. album (L.) Hartm. (1820)

Бела дива лобода (лат: Chenopodium album) е брзорастечко едногодишно растение од семејството скриеносеменици, Amaranthaceae. Иако се одгледува во некои региони, растението на други места се смета за плевел.

Опис

[уреди | уреди извор]

Едногодишно растение, 50-150 цм високо, густо покриено со меурести влакна, поради што целото растение е сиво-зелено. Стеблото вертикално, силно разгрането, со надолжни бели и зелени или црвеникави линии. Листовите последователни, ромбични, јајцевидни или ланцетовидни, до 10 цм долги, 1,5-2 пати подолги отколку широки, неправилно назабени, од двете страни зелени или сиво-зелени. Цветовите групирани во топчести групи, а тие пак образуваат класовидни соцветија во пазувите на листовите, а сите тие формираат една класовидна метличка. Цветовите хермафродитни. Ливчињата на перијантот 5, зелени, со широк бел ципест раб, по површината со густи меурести влакна, со испакната крилеста грба по средината на ливчињата и потполно ги обвиваат плодовите. Прашниците 5 или помалку. Плодникот со 2 куси жига. Семките лековидни, вертикално сплескани, црни, светликави, мазни.[3]

Распространетост во Македонија

[уреди | уреди извор]

Chenopodium album расте по ѓубришта, запуштени обработливи површини, покрај патиштата, ниви и други станишта.

Широко распространето растение. Се среќава насекаде.[3]

Дива лобода

Слични видови

[уреди | уреди извор]

Solanum nigrum изгледа слично на овој вид кога е млада, но листовите на C.album имаат бела, брашнеста текстура, а неговите линии имаат црвена линија.[4]

Таксономија

[уреди | уреди извор]

Chenopodium album има сложена таксономија и е поделен на бројни микровидови, подвидови и вариетети, но тешко е да се направи разлика меѓу нив. Следните сорти се прифатени од Plants of the World Online:

  • Chenopodium album var. албум – умерена Евроазија и Индискиот потконтинент, Северна Африка и Етиопија
  • Chenopodium album var. missouriense (Aellen) Bassett & Crompton (синоним Chenopodium missouriense Aellen ) – источни и централни Соединети Американски Држави
  • Chenopodium album var. reticulatum (Aellen) Uotila (синоним Chenopodium reticulatum Aellen ) – Франција и Велика Британија

Распространетост и живеалиште

[уреди | уреди извор]

Неговиот автохтон опсег е нејасен поради обемното одгледување, но вклучува поголем дел од Европа,[5] од каде што Карл Линеj го опишал видот во 1753 година.[6] Растенијата што потекнуваат од источна Азија се вклучени под C. album, но честопати се разликуваат од европските примероци.[7] Според „Plants of the World Online“, природната распространетост на видот ги вклучува умерена Евроазија од западна Европа до Кина и рускиот Далечен Исток, индискиот потконтинент, Северна Африка, Етиопија и источните и централните делови на Соединетите Американски Држави.

Широко е натурализиран на други места, како што се Африка,[8] Австралазија,[9] Северна Америка,[10] и Океанија,[11] и сега се јавува речиси насекаде (освен Антарктик) во почви богати со азот, особено на пустелија. 

Одгледување

[уреди | уреди извор]

Региони

[уреди | уреди извор]

Видот се одгледува како житна или градинарска култура (на пример наместо спанаќ), како и како храна за животни во Азија[12][13] и Африка, додека во Европа и Северна Америка, најчесто се смета за плевел на места како што се полињата со компири, додека во Австралија е натурализиран во сите држави и се смета за инвазивен вид во Нов Јужен Велс, Викторија, Западна Австралија и Северната Територија.[14] Додека варијацијата. album се смета за инвазивен во некои региони на САД, var. missouriense е домороден.[15]

Потенцијално влијание врз конвенционалните култури

[уреди | уреди извор]

Тоа е еден од посилните и поконкурентни плевели, исклучително способен за колонизирање на нови области.[16] Може да произведе до 50 милиони семиња на хектар, неговите семиња остануваат одржливи 30 до 40 години во почвата и покажуваат висока фенотипска пластичност, модифицирајќи ја својата форма на раст за условите во кои се наоѓа.[17] Може да се контролира со темна обработка на почвата, ротационо окопување или пламен кога растенијата се мали. Ротацијата на културите на мали зрна ќе ја потисне наездата. Лесно се контролира со голем број хербициди пред појава.[18] Неговиот полен може да придонесе за алергии слични на поленска треска.[19]

Контрола на штетници

[уреди | уреди извор]

Chenopodium album е ранлив на ларви од инсекти кои живеат во ткивото на листот, што го прави корисна култура-стапица како придружно растение. Растејќи во близина на други растенија, привлекува одредени инсекти кои инаку можеби би ја нападнале културата што треба да се заштити. Тоа е растение домаќин на листот од цвекло, инсект кој го пренесува вирусот на кадравиот врв на културите од цвекло.

Употреба

[уреди | уреди извор]

Кулинарска употреба

[уреди | уреди извор]
Ориз и C.album со кари кромид и компири

Младите изданоци може да се јадат сурови или варени.[20] Листовите по можност се варат.[21]

Цветните пупки и цветовите може да се јадат и варени.[20] Секое растение произведува десетици илјади црни семиња. Киноата, тесно сроден вид, се одгледува специјално за нејзините семиња.[22] Народот Зуни ги готват зелените зеленчуци од младите растенија.

Археолозите, анализирајќи ги карбонизираните растителни остатоци пронајдени во складишта и печки на локалитети од железното доба, викиншкото доба и римското време во Европа, пронашле негови семиња измешани со конвенционални зрна, па дури и во стомаците на тела од данско мочуриште.[23]

Во Индија, растението се нарекува батуа и се среќава изобилно во зимската сезона.[24] Листовите и младите изданоци на ова растение се користат во јадења како што се супи, кари и парата - полнети лебови, вообичаени во Северна Индија. Семето или зрната се користат во фамбра, јадења од типот на каша во Химачал Прадеш, и во благо алкохолни ферментирани пијалоци како што се сура и ганти.

Во Непал, познат е како бете или бету. Се користи за подготовка на јадење познато како саг. Листовите се пржат со зачини, чили и сецкан лук. Ферментирано јадење познато како масаура се прави и со потопување на листовите во тесто од леќа со зачини, а потоа сушење на сонце неколку дена. Ферментираната масаура може да се направи во кари и да се сервира со ориз.

Храна за животни

[уреди | уреди извор]

Како што сугерираат некои од вообичаените имиња, се користи и како храна (и лисја и семиња) за кокошки и друга живина. 

Градежништво

[уреди | уреди извор]

Сокот од ова растение е моќна состојка за мешавина од малтер за ѕидови, според „Самарангана Сутрадхара“, што е санскритски трактат што се занимава со Шилпашастра (хиндуистичка наука за уметност и градежништво).[25]

Ајурведа

[уреди | уреди извор]

Во традиционалната ајурведска медицина, се смета дека е корисна за лекување на разни болести,[26] иако нема клинички докази дека таквата употреба е безбедна или ефикасна. 

Галерија

[уреди | уреди извор]

Наводи

[уреди | уреди извор]
  1. ↑ Chenopodium album L. GBIF.org (25 November 2018) GBIF Occurrence Download doi:10.15468/dl.ie2d48
  2. ↑ „Chenopodium album L.“. Plants of the World Online. Посетено на 7 April 2024.
  3. 1 2 Мицевски, Кирил (2001). Флора на Република Македонија Том I, св. 3. Скопје: МАНУ. стр. 4021–4022.
  4. ↑ Nyerges, Christopher (2017). Foraging Washington: Finding, Identifying, and Preparing Edible Wild Foods. Guilford, CT: Falcon Guides. ISBN 978-1-4930-2534-3. OCLC 965922681.
  5. ↑ „Flora Europaea Search Results“. websites.rbge.org.uk. Посетено на 2024-05-31.
  6. ↑ „Botanicus.org: Caroli Linnaei ... Species plantarum“. www.botanicus.org. Посетено на 2024-05-31.
  7. ↑ „Chenopodium album in Flora of China @ efloras.org“. www.efloras.org. Посетено на 2024-05-31.
  8. ↑ „Conservatoire et Jardin botaniques de Genève“. www.cjbg.ch (француски). 2024-03-20. Посетено на 2024-05-31.
  9. ↑ „Chenopodium album“. Australian Plant Name Index. Centre for Plant Biodiversity Research, Australian Government. Посетено на 15 March 2023.
  10. ↑ „Chenopodium album in Flora of North America @ efloras.org“. www.efloras.org. Посетено на 2024-05-31.
  11. ↑ „Chenopodium album: info from PIER (PIER species info)“. www.hear.org. Посетено на 2024-05-31.
  12. ↑ National Institute of Industrial Research (2004). Handbook on Herbs Cultivation and Processing. Delhi, India: Asia Pacific Business Press. стр. 146. ISBN 81-7833-074-1. OCLC 60522522.
  13. ↑ „Chenopodium album - Bathua“. Flowersofindia.net. Посетено на 15 August 2013.
  14. ↑ „Chenopodium album Weeds of Australia“. Biosecurity Queensland Edition, Queensland Government. Посетено на 26 November 2018.
  15. ↑ „Chenopodium album“. Chesapeake Bay Introduced Species Database. Посетено на 2024-01-21.
  16. ↑ Holm, LeRoy G.; Plucknett, Donald L.; Pancho, Juan V.; Herberger, James P. (1977). The World's Worst Weeds: distribution and biology. Honolulu: University Press of Hawaii. стр. 84. ISBN 0-8248-0295-0.
  17. ↑ Holm, LeRoy G.; Plucknett, Donald L.; Pancho, Juan V.; Herberger, James P. (1977). The World's Worst Weeds: distribution and biology. Honolulu: University Press of Hawaii. стр. 86. ISBN 0-8248-0295-0.
  18. ↑ „University of Florida IAS extension“. Edis.ifas.ufl.edu. Архивирано од изворникот на 14 October 2013. Посетено на 15 August 2013.
  19. ↑ Amini, A.; Sankian, M.; Assarehzedegan, M.A.; Vahedi, F.; Varasteh, A. (April 2011). „Chenopodium album pollen profilin (Che a 2): homology modeling and evaluation of cross-reactivity with allergenic profilins based on predicted potential IgE epitopes and IgE reactivity analysis“. Molecular Biology Reports. 38 (4): 2578–87. doi:10.1007/s11033-010-0398-2. PMID 21086179.
  20. 1 2 Benoliel, Doug (2011). Northwest Foraging: The Classic Guide to Edible Plants of the Pacific Northwest (Rev. and updated. изд.). Seattle, WA: Skipstone. стр. 111. ISBN 978-1-59485-366-1. OCLC 668195076.
  21. ↑ Francis-Baker, Tiffany (2021). Concise Foraging Guide. The Wildlife Trusts. London: Bloomsbury. стр. 53. ISBN 978-1-4729-8474-6.
  22. ↑ „Chenopodium album“. PROTAbase. Архивирано од изворникот на August 4, 2007.
  23. ↑ Miles, David (1978). An introduction to Archaeology. Great Britain: Ward Lock. стр. 99. ISBN 978-0-7063-5725-7.
  24. ↑ „Bathua (cheel Bhaji) Glossary | Recipes with Bathua (cheel Bhaji)“. Tarladalal.com. Архивирано од изворникот на 2020-10-26. Посетено на 2013-08-15.
  25. ↑ Nardi, Isabella (2007). The Theory of Citrasutras in Indian Painting. Routledge. стр. 121. ISBN 978-1134165230.
  26. ↑ Kapoor, L. D. (1989-12-21). CRC Handbook of Ayurvedic Medicinal Plants (англиски). CRC Press. стр. 113. ISBN 978-0-8493-0559-7.

Надворешни врски

[уреди | уреди извор]
Преземено од „https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=Бела_дива_лобода&oldid=5625621“