Архитектура на Србија

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето

Архитектурата на Србија има долга, богата и разновидна историја. Демонстрирани се некои од најголемите европски стилови од римската до постмодерна архитектура, вклучително и реномирани примери на Рашка, српско-византискиот стил со својата преродба, моравски стил, барок, класична и модерна архитектура, со одлични примери во брутализам.

Вековната бурна историја на Србија предизвикала голема регионална разновидност и ја фаворизира народната архитектура. Ова создало хетероген и разновиден архитектонски стил, со тоа што архитектурата се разликувала од град до град. И покрај тоа што сè уште може да се забележи оваа разновидност во малите градови, уништувањето на архитектонското наследство во поголемите градови за време на Втората светска војна и последователното социјалистичко влијание врз архитектурата резултирале во специфична мешавина на архитектонски стилови.

Праисторија и антика[уреди | уреди извор]

Сирмиум бил прогласен за една од четирите престолнини на Римското Царство и бил исто така главен град на преторијанската префектура Илирик и Панонија Секунда .

Најсеверниот антички македонски град бил Кале Кршевица од 5 век п.н.е. Скордисците ја изградиле камената тврдина Сингидунум, Калемегдан во Белград во 3 век п.н.е. Оттогаш е изградена од Римјани, Срби, Турци, Австријци и покажува пример за продолжување на архитектурата стара 2.300 години, служејќи како една од најдобрите обележја во Белград.

Римјаните оставиле многу траги од нивното шествековно владеење во српските земји, вклучително и неколку утврдувања и комплекси, како што е Царскиот дворец на Галериј во Гамзиград ( Феликс Ромулијана ) од 3 век н.е., кој бил изграден на неговото родно место по победата против Персијците, локалитетот Медијана во Ниш од 4 век, урнатините на главниот град на Мизија Виминациум, поранешна римска престолнина и родно место на неколку римски цареви Сирмиум и византискиот град Јустинијана Прима изграден од Јустинијан I, што било седиште на Архиепископијата на Јустинијана Прима.

Средновековен период[уреди | уреди извор]

Манастирот Прохор Пчињски е основан во 1067–1071 година од страна на византискиот цар Роман IV во чест на Свети Прохор Пчињски.[1]

Архитектонски школи

Рана црковна архитектура[уреди | уреди извор]

Манастирот Ѓурѓеви ступови, во близина на Нови Пазар (1166), светско наследство на УНЕСКО

Црквата на Светите апостоли Петар и Павле е една од ретките преостанати згради од раниот среден век и светското културно наследство на УНЕСКО. Манастирот Прохор Пчињски е основан во 1067–1071 година од страна на византискиот цар Роман IV во чест на Свети Прохор Пчињски.[1] Црковната архитектура најмногу се развивала под покровителство на српската држава. Најкарактеристичното парче од средновековната српска архитектура бил манастирот Студеница основан од Стефан Немања, основачот на средновековна Србија во околу 1190 година. Овој манастир имал и значајни уметнички дела, вклучувајќи ги и фрескоживописот во византиски стил. Нејзината црква содржи и обемни скулптури засновани на Псалми и Успението на Богородица. УНЕСКО го додал овој манастир на својот список на места на светското културно наследство во 1986 година. Тој претставувал модел за други манастири кај Милешева, Сопочани и Високи Дечани.

Влијанието на византиската уметност станало повлијателно по заземањето на Цариград во 1204 година во Четвртата крстоносна војна кога многу грчки уметници избегале во Србија. Нивното влијание може да се види кај црквата Вознесение во Милешева, како и во ѕидните слики во црквата Свети Апостоли во Пеќ и манастирот Сопочани. Иконите формирале и значаен дел од црковната уметност.

Влијанието на византиската архитектура го достигна својот врв по 1300 година, вклучително и обновата на црквата „Пресвета Богородица Левишка“ (околу 1306-1307) и црквата Свети Ѓорѓи во Старо Нагоричане во Македонија, како и манастирот Гражаница во Косово. Црковните декоративни слики исто така се развиле понатаму во периодот.

Манастирот Високи Дечани во Метохија бил изграден помеѓу 1330 и 1350 година. За разлика од другите српски манастири од тој период, тој бил изграден со романски карактеристики од мајстори-градители под монахот Витус од Котор. На неговите фрески има 1000 портрети кои ги прикажуваат сите главни теми на Новиот завет. Соборниот храм има иконостас и врежан кралски саркофаг. Во 2004 година, УНЕСКО го вклучил манастирот на списокот на светско наследство.

Имало уште поголем бран на црковната архитектура. Принцот Стефан Лазаревиќ бил поет и покровител на уметноста, кој ја основал црквата во Ресава кај Морава со теми за Христос со луѓето прикажани облечени во феудални српски носии.

Црковни споменици

Српско-византиски стил[уреди | уреди извор]

Ова е црковно- архитектонски стил кој цветал во српскиот доцен среден век, кој бил развиен преку спојување на современата византиска архитектура со влијанија од рашкиот стил, формирајќи нов стил. Кон крајот на 13 и во првата половина на 14 век српската држава се проширила во Македонија, Епир и Тесалија до Егејското Море. На овие нови територии, српската уметност била уште под влијание на византиската уметничка традиција.

Грачаница, која целосно била обновена од кралот Милутин во 1321 година, е најубавиот споменик на српската архитектура од 14 век. [2] Црквата на овој манастир е пример за конструкција што постигнала највисок степен на архитектура не само во византиска форма, туку и при создавање на оригинален и слободен стил надминувајќи ги неговите модели. Ѕидното создавање во чекори е една од основните карактеристики на овој храм. Кралската црква во Студеница, карактеризирана како идеална црква, е изградена во првите децении на 14 век.

До крајот на третата деценија на 14 век конечно се оформила Патријаршијата во Пеќ. Надворешноста на патријаршијата е визија за форми карактеристични за современата српска архитектура. На поголемиот дел од надворешните sидови се користелукрас на боја, наместо релјеф од камен и украс од тула и камен. Типична српско-византиска црква има правоаголна основа, со голема купола во центарот со помали куполи околу централната. Внатрешноста на црквата е покриена со фрески кои илустрираат разни библиски приказни и прикажуваат српски светци.

Османлиската архитектура во Србија[уреди | уреди извор]

Територијата на денешна Република Србија била дел од Отоманското Царство во раниот современ период, особено Централна Србија, за разлика од Војводина, која премина под Хабсбуршка управа почнувајќи од крајот на 17 век. Османлиската култура значително влијаела на регионот, во архитектурата, кујната, јазикот и облеката, особено во уметноста и исламот.

Современост[уреди | уреди извор]

Барок[уреди | уреди извор]

Голем број историски важни градби под влијание на западната архитектура може да се најдат во Сремски Карловци

За време на краткотрајното австриско владеење над Белград, бил изграден барокен кварт, со плоштад и неколку монументални градби.[3] По освојувањето на градот од отоманските Турци, сите барокни згради биле срушени.[4] Повеќето српски православни цркви биле изградени со сите карактеристики на барокните цркви изградени во австриските администрирани региони. Црквите обично имале камбанарија и една единствена зграда со иконостасот внатре во црквата покриена со слики во стилот на ренесансата. Овие цркви најмногу може да се најдат во Земун и покраината Војводина.

Српско-византиска преродба[уреди | уреди извор]

XIX век е време на развој на српскиот национализам, кој се обидувал да развие „национален стил“ и во архитектурата, во согласност со идеите за национален романтизам. Во рамките на поширокото движење на историцизмот, паралелно со неокласичната архитектура, Србија го создала стилот на византиска преродба во архитектурата. Другите типови на историцизам имаат помалку влијание во Србија, иако има неколку примери на архитектура на готска преродба, како што е замокот Капетаново од 1904 година.

Модерната сакрална архитектура на Србија го добила својот главен поттик од династичката погребна црква во Опленац, која била нарачана од член на династијата Караѓорчевиќи во 1909 година.[5] Со доаѓањето на руските емигрантски уметници по Октомвриската револуција, главните владини згради во Белград биле планирани од еминентни руски архитекти обучени во Руското Царство.[6][7] Кралот Александар бил покровител на неовизантиското движење.[8] Нејзини главни поборници биле Александар Дероко, Момир Коруновиќ, Бранко Крстиќ, Петар Крстиќ, Григориј Самојлов и Николај Краснов. Нивниот главен придонес бил Бели двор, црквата Свети Сава, црквата Свети Марко, Белград. По завршувањето на комунистичката ера, Михаило Митровиќ и Небојша Поповиќ биле поборници за нови склоности во сакралната архитектура кои користеле класични примери во византиската традиција.[9]

Стил на Арт Нову и Сецесија[уреди | уреди извор]

Стилот Арт Нову и виенската сецесија цветала на северот на земјата кон крајот на XX век, кога регионот на Војводина сè уште бил дел од унгарското кралство под Хабсбурзите. Суботица и Зрењанин се домаќини на особено извонредни градби од тој период. Ниту Нови Сад [10] и Белград не биле имуни на архитектонската новина.

  • Нови Сад : Банка на Војводина (1904), Новосадска синагога (1909), Томиновата палата (1909) [11]
  • Суботица : Синагога (1901), Градско собрание, Градска библиотека, Палатата Раихл
  • Зрењанин : Куќата на Липот Голдмит,[12], Градско собрание, Дунчерски палата, Бенцеова куќа, Мал мост
  • Белград: Хотел Москва (1908), Куќата на Вучо на реката Сава (1908), Студиото на Урош Предвиќ (1908), Куќа на Мика Алас (1910),

Кралски југословенски период[уреди | уреди извор]

Југословенската архитектура се појавила во првите децении на 20 век пред воспоставувањето на државата ; во овој период голем број јужнословенски креативци, воодушевени од можноста за државност, организирале серија ликовни изложби во Србија во име на заедничкиот словенски идентитет. По владината централизација по создавањето на Кралството Југославија во 1918 година, овој почетен ентузијазам од долу нагоре започнла да згаснува. Југословенската архитектура станала повеќе диктирана од се повеќе концентрираниот државен авторитет, кој сакал да воспостави унифициран државен идентитет.[13]

Почнувајќи од 1920-тите, југословенските архитекти започнале да се залагаат за архитектонски модернизам, гледајќи го стилот како логично продолжување на прогресивните национални наративи. Групата архитекти на модерното движење, организација основана во 1928 година од страна на архитектите Бранислав Којиќ, Милан Злоковиќ, Јан Дубови и Душан Бабиќ се залагале за широко распространето прифаќање на модерната архитектура како „национален“ стил на Југославија за надминување на регионалните разлики. И покрај овие поместувања, различните односи кон запад го направиле усвојувањето на модернизмот неконзистентно во Втората светска војна на Југославија. Од сите југословенски градови, Белград има најголема концентрација на модернистички структури.[14][15] Команда на воздухопловството од Драгиша Брашован е една од најголемите меѓувоени модернистички згради во Белград.

Социјалистички југословенски период[уреди | уреди извор]

Социјалистичкиот реализам Дом на синдикатот во Белград (1947), од Бранко Петришиќ
Модернистичка палата на Србија (1950) од Потоќњак и Јанковиќ [16]

Архитектурата на Југославија се карактеризирала со нови, уникатни и често различни национални и регионални наративи.[17] Како социјалистичка држава што останала слободна од Железната завеса, Југославија усвоила хибриден идентитет што ги комбинирала архитектонските, културните и политичките склоности и на западната либерална демократија и на советскиот комунизам.[18][19][20]

Социјалистички реализам (1945–48)[уреди | уреди извор]

Веднаш по Втората светска војна, краткото здружување на Југославија со Источниот блок започнал краток период на социјалистички реализам. Централизацијата во рамките на комунистичкиот модел довел до укинување на приватните архитектонски практики и државната контрола на професијата. Во овој период, владејачката Комунистичка партија го осудила модернизмот како „буржоаски формализам“, потег што предизвикал триење кај нацијата предвоена модернистичка архитектонска елита.[21]

  • Домот на Синдикатот, 1947 година

Модернизам (1948–92)[уреди | уреди извор]

Социјалистичката реалистичка архитектура во Југославија завршила нагло по расколот на Јосип Броз Тито со Сталин во 1948 година. Во следните години нацијата се свртила кон Западот, враќајќи се на модернизмот кој ја карактеризирал предвоената југословенска архитектура.[15] За време на оваа ера, модернистичката архитектура го симболизира раскинувањето на нацијата од СССР (поим што подоцна се намалил со растечката прифатливост на модернизмот во Источниот блок).[21][22] Послевоеното враќање на нацијата кон модернизмот е можеби и најдобро покажано во Југословенскиот павилјон од 1958 година на Експо 58, чија отворена и лесна природа е во спротивност со многу потешката архитектура на Советскиот Сојуз.[23] Голем број архитекти од Србија направиле важни модернистички градби низ Африка и Блискиот исток.[24] Архитектот Михајло Митровиќ бил еден од неколкуте забележителни автори од тој период. Тој е најпознат по модернистичките градби инспирирани од Арт-Нову како Западна градска порта.[25]

Споменици во Србија[уреди | уреди извор]

Во овој период, југословенската пауза од советскиот социјалистички реализам се комбинирала со напорите за одбележување на Втората светска војна, што заедно довело до создавање огромна количина апстрактни скулпторски воени споменици, денес познати како споменик[26]

Брутализам[уреди | уреди извор]

Бруталист Западна градска порта (1977) од Михајло Митровиќ во Белград
Бруталист Авала кула, 1961 година

Кон крајот на 1950-тите и раните 60-ти години на минатиот век, брутализмот започнал да собира следбеници во рамките на Југославија, особено кај помладите архитекти, тренд што може да биде под влијание на распуштањето на Меѓународниот конгрес на современа архитектура од 1959 година.[27] Покрај бројните бруталистички згради во главниот град, може да се најдат и други значајни примери во Пожаревац, Ужице, Сремска Митровица и други делови од земјата.[28]

  • Музеј на Југославија (1962) од Михајло Јанковиќ [29]
  • Градско собрание на Нови Београд (1967) од Стојан Максимовиќ и Бранислав Јовин
  • Зграда на Тоблероне (1963) од Риста Шекерински
  • 25 мај Спортцентар (1975) од Иван Антиќ [30]
  • Источна градска порта во Белград (1976) од Вера Ширковиќ
  • Белградската градска порта на Западот (1977) од Михајло Митровиќ
  • Сава Центар (1979) од Стојан Максимовиќ
  • Блокови 22, 23, 28, 30, 61, 62, 63, Нов Белград

Децентрализација[уреди | уреди извор]

Со политиките за децентрализација и либерализација од 1950-тите во СФР Југославија, архитектурата станала се повеќе фрактура по етнички линии. Архитектите сè повеќе се фокусирале на градење со упатување на архитектонското наследство на нивните индивидуални социјалистички републики во форма на критички регионализам.[31] Растечката разлика на индивидуалните етнички архитектонски идентитети во рамките на Југославија се влошила со децентрализацијата на поранешниот централизиран авторитет за зачувување на историјата, обезбедувајќи им на поединечните региони дополнителна можност критички да ги анализираат сопствените културни наративи.[13]

Современ период[уреди | уреди извор]

Интернационалниот стил, кој пристигнал во Југославија веќе во 80-тите години на минатиот век, ја презел сцената во Белград по војните и изолацијата во 90-тите. Големите проекти за недвижнини, вклучително и Савоград и повторното еновирање на на Кулите Ушче, го воделе теренот, со малку почит кон локалното архитектонско наследство.

Пред и исто така по југословенските војни, бројни архитекти ја напуштиле Србија и ја продолжиле својата работа во голем број европски, американски и африкански земји, создавајќи неколку стотици згради.[3]

Во 2015 година, бил постигнат договор со Игл Хилс ( компанија од ОАЕ ) за проектот Беград на вода, за изградба на нов дел од градот на моментално неразвиена пустелија покрај крајбрежјето. Овој проект, официјално започнат во 2015 година и е еден од најголемите проекти за урбан развој во Европа, ќе чини најмалку 3,5 милијарди евра.[32][33] Според Срѓан Гарчевиќ, „нејасно современ, но некако ефтин, тој е засаден нелегално среде град на нестабилна почва - служејќи им на интересите на анонимните неколку среќници“.[34]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. 1,0 1,1 „Zapostavljena svetinja“. www.novosti.rs (српски). Посетено на 2020-01-26.
  2. Ćurčić 1979.
  3. 3,0 3,1 „Projekat Rastko: Istorija srpske kulture“. www.rastko.rs. Посетено на 2020-01-28.
  4. Васиљевић, Бранка. „Кавијар, октопод, топла чоколада...“. Politika Online. Посетено на 2021-01-07.
  5. Aleksandar Kadijević: Byzantine architecture as inspiration for serbian new age architects. Katalog der SANU anlässlich des Byzantinologischen Weltkongresses 2016 und der Begleitausstellung in der Galerie der Wissenschaften und Technik in der Serbischen Akademie der Wissenschaften und Künste. Serbian Committee for Byzantine Studies, Belgrade 2016, ISBN 978-86-7025-694-1, S. 87.
  6. „Београд из руског угла“. Politika Online. Посетено на 2020-01-28.
  7. „Uticaj ruskih arhitekata u Beogradu“. www.novosti.rs (српски). Посетено на 2020-01-28.
  8. Aleksandar Kadijević: Byzantine architecture as inspiration for serbian new age architects. Katalog der SANU anlässlich des Byzantinologischen Weltkongresses 2016 und der Begleitausstellung in der Galerie der Wissenschaften und Technik in der Serbischen Akademie der Wissenschaften und Künste. Serbian Committee for Byzantine Studies, Belgrade 2016, ISBN 978-86-7025-694-1, S. 62.
  9. Aleksandar Kadijević 2016: Between Artistic Nostalgia and Civilisational Utopia: Byzantine Reminiscences in Serbian Architecture of the 20th Century. Lidija Merenik, Vladimir Simić, Igor Borozan (Hrsg.) 2016: IMAGINING THE PAST THE RECEPTION OF THE MIDDLE AGES IN SERBIAN ART FROM THE 18TH TO THE 21ST CENTURY. Ljubomir Maksimovic & Jelena Trivan (Hrsg.) 2016: BYZANTINE HERITAGE AND SERBIAN ART I–III. The Serbian National Committee of Byzantine Studies, P.E. Službeni glasnik, Institute for Byzantine Studies, Serbian Academy of Sciences and Arts. Hier S. 177 (Academia:PDF)
  10. „Art magazin - Secesija u Novom Sadu“. www.artmagazin.info.
  11. "Palata Tomin" u Novom Sadu – Palmculture“ (англиски). Посетено на 2020-01-28.
  12. „Zgrada trgovca Lipota Goldšmita“. Zavod za zaštitu spomenika kulture Zrenjanin (англиски). Посетено на 2020-01-28.
  13. 13,0 13,1 Deane, Darren (2016). Nationalism and Architecture. Taylor & Francis. ISBN 9781351915793.
  14. Đorđević, Zorana (2016). „Identity of 20th Century Architecture in Yugoslavia: The Contribution of Milan Zloković“. Култура/Culture. 6.
  15. 15,0 15,1 Babic, Maja (2013). „Modernism and Politics in the Architecture of Socialist Yugoslavia, 1945-1965“ (PDF). University of Washington.
  16. „Palace of Serbia“. architectuul.com. Посетено на 2020-01-28.
  17. „Toward a Concrete Utopia: Architecture in Yugoslavia, 1948–1980“. The Museum of Modern Art (англиски). Посетено на 2019-01-31.
  18. Farago, Jason (2018-07-19). „The Cement Mixer as Muse“. The New York Times (англиски). ISSN 0362-4331. Посетено на 2019-01-31.
  19. Glancey, Jonathan (2018-07-17). „Yugoslavia's forgotten brutalist architecture“. CNN Style (англиски). Посетено на 2019-02-01.
  20. McGuirk, Justin (2018-08-07). „The Unrepeatable Architectural Moment of Yugoslavia's "Concrete Utopia" (англиски). ISSN 0028-792X. Посетено на 2019-01-31.
  21. 21,0 21,1 Vladimir., Kulić (2012). Modernism in-between : the mediatory architectures of socialist Yugoslavia. Jovis Verlag. ISBN 9783868591477. OCLC 814446048.
  22. Alfirević, Đorđe; Simonović Alfirević, Sanja (2015). „Urban housing experiments in Yugoslavia 1948-1970“ (PDF). Spatium (34): 1–9.
  23. Kulić, Vladimir (2012). „An Avant-Garde Architecture for an Avant-Garde Socialism: Yugoslavia at EXPO '58“. Journal of Contemporary History. 47 (1): 161–184. doi:10.1177/0022009411422367. ISSN 0022-0094. JSTOR 23248986.
  24. Niebyl, Donald (2020-03-29). „10 Works of Yugoslav Modernist Architecture in Africa & the Middle East“. spomenikdatabase (англиски). Посетено на 2020-04-05.
  25. Niebyl, Donald (2020-03-03). „Mihajlo Mitrović's singular Art-Nouveau inspired modernism in Vrnjačka Banja“. spomenikdatabase (англиски). Посетено на 2020-04-05.
  26. Kulić, Vladmir. „Edvard Ravnikar's Liquid Modernism: Architectural Identity in a Network of Shifting References“ (PDF). New Constellations New Ecologies. Архивирано од изворникот (PDF) на 2019-02-01. Посетено на 2021-04-04.
  27. di Radmila Simonovic, Ricerca (2014). „New Belgrade, Between Utopia and Pragmatism“ (PDF). Sapienza Università di Roma. Архивирано од изворникот (PDF) на 2019-12-23. Посетено на 2021-04-04.
  28. Alfirevic, Djordje; Simonovic Alfirevic, Sanja (2017-12-01). „Brutalism in Serbian Architecture: Style or Necessity? [Brutalizam u srpskoj arhitekturi: stil ili nužnost?]“. Facta universitatis - series Architecture and Civil Engineering. 15. doi:10.2298/FUACE160805028A.
  29. kami (2019-08-29). „Guide to Belgrade brutalist architecture - over 20 concrete masterpieces“. Kami and the Rest of the World (англиски). Посетено на 2020-01-28.
  30. „25 May Sportcenter“. architectuul.com. Посетено на 2020-01-28.
  31. Entertainment, The only biannual Magazine for Architectural. „YUGOTOPIA: The Glory Days of Yugoslav Architecture On Display“. pinupmagazine.org (англиски). Посетено на 2019-02-05.
  32. „Archived copy“. Архивирано од изворникот на 28 August 2015. Посетено на 2015-09-08.CS1-одржување: архивиран примерок како наслов (link)
  33. „Siniša Mali: "Beograd na vodi" najveći projekat u Evropi“. Telegraf.rs.
  34. Balkan Insight, Serbia’s History is Carved in Stone in Belgrade

Надворешни врски[уреди | уреди извор]