Ариј

Ариј (Ἄρειος, ок. 250/256 – 336) бил презвитер (свештеник) од Александрија, Египет, и една од најконтроверзните личности во раното христијанство. Тој е најпознат како основач на аријанството – учење кое предизвикало голема раскол во Црквата и довело до свикување на Првиот вселенски собор во Никеја (325 година).

Ран живот

Ариј е роден најверојатно помеѓу 250 и 256 година, најчесто се наведува во Либија (тогаш дел од Киренаика), иако некои извори го поврзуваат и со Александрија. Потекнувал од берберско семејство, а неговите родители биле христијани. Татко му се викал Амониј. Уште како млад покажал голем интерес за теологија и филозофија. Студирал кај познатиот учител Лукијан од Антиохија, кој бил еден од највлијателните христијански мислители на тоа време и подоцна маченик. Лукијановата школа била позната по строгиот аскетизам и рационално толкување на Светото Писмо. Ариј самиот водел многу дисциплиниран живот – постел, се молел долго и живеел скромно, што му донело голем углед меѓу верниците уште од млади години.

Кариера во Александрија

Околу 313 година, по смртта на епископот Петар, новиот епископ Ахила го ракоположил Ариј за презвитер (свештеник) и му ја дал на чување една од најважните цркви во Александрија – Баукалис. Оваа црква била центар на духовен живот за морнарите, трговците и обичниот народ. Ариј брзо станал многу популарен. Бил одличен говорник, имал пријатен глас и користел музика за да ги пренесе своите идеи. Напишал низа популарни песни и стихови со богословски содржини, кои луѓето ги пееле на улици, бродови и пазари. Со ова станал не само свештеник, туку и своевиден „народен учител“. Неговата харизма и едноставност му донеле голема поддршка кај обичните верници.

Учењето на Ариј

Во срцето на неговото богословје било прашањето: Кој е точно Исус Христос? Ариј учел дека Бог Отецот е единствениот, вечен, несоздаден и апсолутен Бог. Според него, Синот (Исус) не е вечен како Отецот, туку бил создаден од Него пред сите други созданија – како првото и најсовршено Божјо дело. „Имаше време кога Синот не постоеше“, велел Ариј. Христос е божествен, но не е од истата суштина (омоусиос) со Отецот, туку само „сличен“ на Него. Овие идеи ги изложил најубаво во своето најпознато дело „Талија“ (Банкет) – долга поема напишана во стихови, наменета за обичниот народ. Во неа тој ги објаснувал своите ставови на јасен, поетски и лесен за памтење начин. Неговото учење било влијано од неоплатонизмот и од желбата да се зачува монотеизмот без да се „подели“ Бог.

Почеток на конфликтот

Конфликтот избувнал околу 318–320 година кога Ариј јавно се спротиставил на својот епископ Александар Александриски. Тој го обвинил Александар дека проповеда модализам – учење дека Отецот и Синот се иста личност. Расправата брзо прераснала во голема криза која се проширила низ целиот источен дел на Римската империја. Епископите се разделиле на две страни. Во 321 година, локален синод во Александрија го осудил Ариј, го екскомуницирал и го отстранил од должноста. Ариј не се предал. Побегнал прво во Палестина, а потоа во Сирија и Никомидија, каде нашол силна поддршка од влијателни епископи како Евсевиј Никомидиски и Евсевиј Цезарејски. Писмата што ги разменувал со нив покажуваат дека борбата станала многу лична и политичка.

Никејскиот собор

За да го смири хаосот во Црквата, римскиот цар Константин Велики во 325 година свикал Прв вселенски собор во Никеја. На соборот присуствувале над 300 епископи од целиот познат свет. Ариј лично бил присутен, иако како обвинет. Расправата била жестока. На крајот, мнозинството го осудило неговото учење како ерес. Бил донесен Никејскиот Символ на верата, кој за првпат официјално го вовел терминот „омоусиос“ – „од истата суштина“ со Отецот. Ариј и неговите најблиски следбеници биле прогнани во Илирија, а неговите книги биле запалени. Ова бил првпат во историјата на Црквата кога државата директно се вмешала во догматски спор.

Последни години и смрт

По соборот, Ариј не исчезнал. Благодарение на политички притисоци, влијанија од царскиот двор (особено од сестрата на Константин) и промената на расположението на царот, Ариј подоцна бил повикан назад од прогонство. Во 335–336 година изгледало дека ќе биде официјално помирен со Црквата и повторно причен во заедништвото. Меѓутоа, на 13 јуни 336 година, непосредно пред свечената церемонија во Константинопол, Ариј ненадејно се разболел и умрел на улица. Според преданието на неговите противници (како Атанасиј), смртта била страшна и понижувачка – како Божја казна. Неговите следбеници, пак, го сметале за маченик кој страдал за вистината.

Иако Ариј починал, неговото учење не умрело со него. Аријанството продолжило да живее уште неколку векови, особено меѓу германските племиња – Готите, Вандалите и Лонгобардите – кои го примиле како своја вера. Дури и по смртта на Ариј, контроверзата траела до 7. век и влијаела врз цели држави и династии. Никејскиот Символ на верата, кој денес го користат речиси сите христијански цркви, всушност е директен одговор на неговите идеи.