Андре Жид

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Андре Жид
Gide 1920 cropped.jpg
Андре Жид во 1920
Роден 22 ноември 1869(1869-11-22)
Париз, Франција
Починал 19 февруари 1951(1951-02-19) (воз. 81 г.)
Париз, Франција
Занимање романописец, есеист, критичар
Значајни дела Иморалист, Тесната врата, Визбите на Ватикан, Пасторална симфонија, Ковачи на лажни пари
Значајни награди Нобелова награда за литература, 1947

Потпис

Андре Пол Гијом Жид (француски: [ɑ̃dʁe pɔl ɡijom ʒid]; 22 ноември 186919 февруари 1951) — француски писател и добитник на Нобеловата награда за литература во 1947 "за неговото разбирливо и уметнички значајно пишување, во кое човековите проблеми и состојби се претставени со бестрашна љубов по вистината и силно психолошко гледиште".[1] Кариерата на Жид започнува со симболистичкото движење па се до доаѓањето на антиколонијализмот помеѓу двете светски војни.

Биографија[уреди | уреди извор]

Андре Жид е роден во Париз, во богато протестантско семејство, на 22 ноември 1869, како син единец на Пол Жид, професор по право на Парискиот универзитет и Жулиета Рондо, чие благородничко семејство отпрвин било католичко па преминало во протестантско.

На 10 годишна возраст го изгубил татко му, а семејството се сели во Нормандија. Поради психичките кризи, Жид се школувал дома, па така изолиран почнува да го открива новиот свет – литературата и пишувањето. Заминува во Париз каде ги посетува салоните и литературните кружоци, а во 1893 одлучува да отпатува во Северна Африка која ја доживува како „Илјада и една ноќ“. Тука ја спознава својата хомосексуална природа. По враќањето во Париз, егзалтацијата го напушта – исти кафеани, исти кружоци, исти расправи, па разочаран се повлекува и осамен го пишува краткото дело Мочуришта (ориг. Paludes), еден од првите француски „антиромани“. Истата 1895 умира мајка му и тој набргу се жени со љубовта од детството, роднината Мадлен Рондо. Сепак оваа врска е осудена на пропаст, а сите жени понатаму во неговите дела ќе го носат коренот на неговата сопруга. Од Иморалист (1902) до следното дело Тесна врата (1909), лошо дочекани во јавноста, Жид не објавува ништо. Запаѓа во тешка морална криза, се разделува од пријателите, прогонет од своите очекувања и прекинот на бракот, од патењето кое го нанел на жената која ја сака, се соочува со криза на идентитетот. Дури во 1914, излегува неговиот роман Визбите на Ватикан.

Андре Жид го поддржува борбениот конфликт кој резултира од аферата Драјфус, но е против вооружувањето. Тој се дружел со други книжевници како Роже Мартен ди Гар, Пол Валери или Франсис Жам – пријателства кои ќе исчезнат со текот на времето, како и мачното пријателство со Пјер Луис, во младоста на Жид. Заедно со неколку пријатели, го создава книжевното списание Нова француска ревија (ориг. La Nouvelle Revue francaise), на кое е назначен за главен уредник што му овозможува да игра битна улога во француската книжевност. Во тој период, тој ги објавува романите Иморалист во 1902 година и Тесната врата во 1909 кои му носат слава. Неговите други романи кои се објавени пред и по Првата светска војна се: Визбите на Ватикан, 1914; Пасторалната симфонија, 1919, неговата најчитана книга, која го обработува судирот на религиозниот морал и чувствата; Ковачи на лажни пари, 1925 - роман со нелинеарна структура – го етаблираат како модерен писател, кој честопати е критикуван за својот висок, претензиозен стил на пишување. Сепак, приватниот живот преоптоварен од скриената хомосексуалност како и желбата да се надминат табуата станува предмет на поличносни текстови како Коридон (1920-24), или Ако житото не умира (1926), автобиографски дела кои го опишуваат неговото буржоаско детство, привлечноста кон машкиот пол и почитта која ја чувствувал кон братучетката Медлен, со која останува во брак покрај длабоко комплицираниот приватен живот. Од вонбрачна врска ја добива ќерката Катарина во 1923.

Во 20-тите години Жид станува инспирација за писателите Ками и Сартр. Во 1923 година објавил книга за Фјодор Достоевски; сепак, кога ја одбранил хомосексуалноста во јавното издание на Коријдон (1924), тој доби широка осуда. Тој подоцна го сметал ова за неговото најважно дело.

Неговите дела добиваат поинаква боја откако сведочи на неколку настани од светската политика. Така, патувајќи, ја открива црната Африка и во 1927 година го објавува дневникот на неговото Патување во Конго, во кој ги осудува концесионерите, но и управата и ставот на поголемиот дел од Европејците кон колониите. Во почетокот на 1930-тите, покажува интерес за комунизмот, со посебен ентузијазам за советскиот модел, но мислењето потполно му се менува кога го посетува Советскиот сојуз во 1936 година. Жид го објавува своето сведоштво истата година, Назад во СССР, дело кое предизвикува напади и омраза од страна на комунистите. Сепак настојува во својата борба против советскиот тоталитаризам во времето на судењата во Москва, и се вклучува во исто време, во борбата на интелектуалците против фашизмот.

Во 1940 година, обземен од околностите, ја напушта работата на главен уредник, а и речиси се оттргнува од пишувањето, повлекувајќи се на Азурниот брег, а подоцна, за време на војната, патува во Северна Африка. По завршувањето на војната, Жид не е повеќе во центарот на книжевниот живот, објавува студија за Валери, го преведува Шекспир, многу пишува. Добива Нобелова награда за литература во 1947 година, а остатокот на животот го поминува во издавање на својот весник. Умира на 19 февруари, 1951 година во Париз а погребен е на селските гробишта покрај својата сопруга Мадлен. Следната година Католичката црква неговите дела ги става на листата на забранети книги[2].

Животен тек[уреди | уреди извор]

Детството и младоста[уреди | уреди извор]

Жид пораснал на релација Париз - Нормандија. Уште на рана возраст почнал да свири пијано но иако напредувал, никогаш не станал вистински музичар. Првите училишни години, во Алзашката школа во Париз, нагло биле прекинати кога го исклучиле од училиштето три месеци за да се лекува од „лошите навики“, односно од маструбацијата за која и самиот вели дека е „грев“[3].

Смртта на татко му во 1880, многу длабоко го погодува и го истргнува од нормалното школување. Запаѓа во анксиозност и духовни кризи што ќе влијаат на неговото школување. Детството и раната младост ги поминал во друштво на неговата строга мајка која го гушела со грижа и внимание, на Ана Шаклетон, гувернанта на мајка му, тетките и братучетките. Честопати наместо редовната настава бидејќи не се снаоѓал најдобро во училишната средина со своите соученици,посетувал приватни професори од кои не биле сите ефикасни. Кај еден од нив нашол инспирација да почне да води свој интимен дневник.

Во 1881, одново тргнал во Алзаската школа во Париз, но жртва на засилени главоболки, повторно морал да ја напушти редовната настава.

Поголем дел од детството го поминал во Руан, каде во 1882 година, се зближил со неговата братучетка Медлен, која почнува да ја идеализира и во која се вљубува, макар што на чисто интелектуален начин. Таа има 16 а тој има 13 години. Со неа многу се допишувал и тие заедно ја читале Библијата како и старогрчки автори. Во овој период тој се интересира за религијата и расте во еден пуритански дух.

Фотографија од класот во Алзаската школа во 1887, Жид (стои) и Пјер Луис (седи).

Во 1887 година се запишал во класот по реторика во Алзаската школа и тука го запознал Пјер Луис, со кој развил големо пријателство кое главно се темелело на нивната заедничка љубов кон книжевноста. Следната година подготвува матура од областа на филозофијата и го открива Шопенхауер. По матурата (1889), почнува да излегува по книжевни салони, каде се запознава со многу писатели.

Во 1890 умрел вујко му, Емил Рондо, таткото на Мадлен. За време на летото Андре престојувал на езерото Анеси каде ги напишал Тетратките на Андре Волтер. Во декември, заминал за Монпелје кај чичко му Шарл Жид каде се запознал со Пол Валери. Тоа пријателство ќе трае цел живот.

На 21 година, Жид го објавува своето прво дело Тетратките на Андре Волтер (Les Cahiers d'André Walter) кое му донесува првична слава. Тетратките му помагаат да ги запознае Морис Баре и Маларме, со чија помош религиозниот мистицизам го преобразува во естетски. Како што почнува да се дружи со Пол Валери, односот со Пјер Луис почнува да се распаѓа, поради егоцентричноста на Жид. Истовремено, Медлен ја одбива понудата за брак. Во целост, овој период, во кој Жид шета низ француските салони и напразно го губи времето кај него предизвикува длабока депресија.[4]

Оскар Валјд и патувањето во Северна Африка[уреди | уреди извор]

Во 1891, кратко време откако го пишува Трактатот на Нарцис, го запознава Оскар Вајлд, кој го плаши колку што го фасцинира. За Жид кој досега копнеел по некаков аскетски идеал, Вајлд му отвора еден сосема нов свет. Жид почнува да мисли дека е „должност човек да се чувствува среќно“[5]. Набргу открива свет во кој се дозволени задоволствата, а полека го напушта строгиот пуританизам.

Во овој период неговиот однос со мајка му почнува да се менува, но истовремено таа ја прифаќа неговата желба да се ожени со Медлен, чие семејство е против каква било врска помеѓу двајцата. Пролетта, 1892, Жид престојува во Минхен а во 1893 го објавува делото Патување на Уриен и љубовното искушение (Voyage d'Urien et la tentation amoureuse.)

Благодарение на неговиот пријател Ежен Руар, се запознава со еден млад поет, Франсис Жам и тоа е раѓање на едно долго пријателство. Токму таа година, Андре Жид ја доживува својата голема духовна криза која се должи на растргнатоста помеѓу строгото пуританско воспитание и неговите хомосексуални нагони. Во текот на еден престој во Северна Африка, тој ќе ги осознае првите такви ослободувачки искуства благодарение на едно друго пријателство - тоа со сликарот Пол Лоран.

Андре Жид во 1893.

Сликарот Пол Лоран, игра клучна улога во животот на Жид. Тој добил стипендија за патување во странство, која решил да ја сподели со Жид. Ова патување всушност е предмет на делото Ако житото не умира[6]. Тие заминуваат во октомври 1893 на деветмесечно патување, во Тунис, Алжир и во Италија. Уште од почетокот, Жид е болен, а здравствената состојба му се влошува во Тунис. Тука, во градот Сус, Жид ќе го открие задоволството со некое младо момче по име Али. Во ноември, Пол и Андре се населиле во Бискра, во Алжир каде ќе останат до февруари 1894. Загрижена за здравјето на синот, мајката на Жид дошла да ги посети. Пролетта, се вратил во Франција кратко поминувајќи преку Италија каде ги открива Рим и Фиренца. Во лоша здравствена состојба, Жид заминал за Швајцарија, каде му е дијагностицирано невротично растројство. Решава да се пресели во провинција, во Ла Бревин, каде го пишува делото Мочуришта.[7]

Бракот[уреди | уреди извор]

На почетокот на 1895, Жид по втор пат заминува во Алжир. Одново се среќава со Вајлд и со неговиот љубовник лордот Алфред Даглас и доживува уште една значајна ноќ со некој млад музичар. Преписката со мајка му е полна со горчина, но кога се враќа во Франција нештата се смируваат. Медлен конечно се зближува со него. Ненајдената смрт на Жулиет Жид на 31 мај 1895 едновремено значи болка и ослободување и настанот ги забрзува нештата околу бракот кој Жид одамна го посакува. Тој воедно и му бил препорачан од некој лекар како спас од сите негови хомосексуални аспирации.

Веридбата била во јуни, а Мадлен и Андре стапиле во брак на 7 октомври. Потоа заминале на седумесечно свадбено патување во Швајцарија, Италија, Тунис и Алжир. Во Швајцарија, Жид работи на Земските исхрани, книгата што ја започнал во Бискра.

Патувањето на младенците продолжува во Италија, а потоа повторно во Алжир, во Бискра, каде двајцата се посетени од Жам и Руар. Штом се враќа во Франција, пролетта 1896, Жид дознал дека е избран за градоначалник на Ла Рог-Бењар. Тој го прифаќа мандатот, но одбива да се занимава со политика. Бракот останува среќен, но лажен, бидејќи Жид одбивал интимни односи со Медлен која за неговите хомосексуални авантури дознала во 1916 кога од невнимание отворила некое писмо адресирано до Андре Жид[8].

Од Иморалист до Тесната врата[уреди | уреди извор]

Во 1902, Иморалист доживува голем успех, но публиката авторот го поистоветува со ликот на Мишел, па Жид останува несфатен. Според него, Мишел е само бледа негова верзија, преку кој пишувајќи се прочистувал. После Иморалист, не пишувал многу се до објавувањето на Тесната врата во 1909. Во меѓувреме, се мачи со пишувањето, објавувајќи само збирка критики, краток роман и книгата Враќањето на генијалното дете (1907). Објавува и омаж за Вајлд, во 1902, а чувствата околу јавниот спор за хомосексуалноста на Вајлд се јавува и во Ако житото не умира.

Портрет на Анри Батај.

Во текот на овие години се раѓаат и продлабочуваат нови пријателства (со Жак Копо, Жан Шлумбергер и Шарл ди Бо). Останатите полека се распаѓаат, особено врската со Жам, кој бил верски преобратен од страна на Пол Клодел, но ова не била главната причина за раскинувањето. Жид накратко бил заинтересиран за Клодел, но го отфрлил како „фанатик“[9]. Жид ја одбивал верата што ја сакал Клодел, препрочитајќи ја емпатијата. Токму во овој период, го продал својот голем замок во Ла Рог-Бењар во 1900 изградил скромна куќа во Отеј каде останале да живеат цели дваесет и пет години (1906-1928). Ова укажува на потребата да помага на другите и свеста за неправедноста на својата благородничка положба.

Кон крајот на деценијата Жид се враќа на пишувањето, со Тесната врата и со создавање на весникот Нова француска ревија (Nouvelle Revue Française). Критиката повторно ги меша ставовите на Жид со главниот лик во книгата, што го разочарува Жид. Ако претходно го мешале со Мишел, сега го поистоветуваат со Алиса, кон која покажува емпатија само со намера да ја разбере. Ироничната и критичка димензија на делото останува, главно, незабележана.

Што се однесува од весникот, иако Жид официјално не бил директор, во најмала рака бил главен уредник, опкружен од Жан Шлумбергер, Жак Копо и др. Во 1911, групата се поврзала со Гастон Галимар и создале издавачка и куќа и почнале да објавуваат книжевни текстови.

Во 1912 Жид, лектор во Нова француска ревија, го одбил делото Кај Сван (Du côté de chez Swann) на Марсел Пруст, поради снобизан на неговиот автор. Две години подоцна ќе се покае за тоа и ќе му напише на Пруст дека заради тој гест цел живот ќе носи грижа на совест.

Во 1916, добил искушение да се преобрати во католик. Кризата била поради преобраќањето на неговиот љубовник Геон. Проблемот не бил толку религиозен колку што бил морален: тој се колебал меѓу паганството кое му овозможувало да се докажува во уживањето и верата која му дава оружје да се бори против личниот грев. Неговите размислувања се запишани во делото Numquid et tu. Најпосле, не се преобратил, а тоа што го одвраќало од догмата бил и Пол Клодел.

Следната година е поинаква. Додека почнувал со делото Коридон, Анри Геон дефинитивно се оддалечил од него.Во мај 1917, Жид се вљубил во младиот Марк Алегре, тогаш на возраст од 16години и со него започнал куса љубовна врска во тек на патувањето во Кембриџ од јули до октомври 1918[10]. Тогаш и Мадлен го напуштила. Ги изгорела сите писма што тој ѝ ги напишал и си заминала. Ова искуство било болно за Жид но воедно и ослободувачко бидејќи во новата слобода тој најпосле можел да го објави делото Коридон како и неговите мемоари.

Коридон и цената на славата[уреди | уреди извор]

Портрет на Андре Жид од Тео Ван Риселберг. Детал од Читање од Емил Верхерен.

Во тој период Жид почнал да го пишува делото Коридон, сократски есеј кој се стреми да се бори против предрасудите околу хомосексуалноста. Одлуката да го напише дошла после судскиот процес Ренар каде човек место да се суди за злосторството кое го извршил(убиство), во обзир се земале неговите „одвратни морални навики“ (хомосексуалност). Намерата Жид ја доверил на пријателите кои го одвраќале од идејата бидејќи страхувале оти со тоа ќе си наштети на јавниот и приватниот живот. Уверен дека ќе предизвика скандал Жид најпрво ги објавил двете први поглавја, анонимно и во мал тираж, во 1910. Делото ќе го комплетира во 1917-18 за потоа во 1924 да го објави под своето име.

Жид понатаму останал симболичен предводник на весникот, но пред сè писател. Тој всушност открил многу таленти и овозможил соработка помеѓу постарите и новодојдените: Луј Арагон, Андре Бретон, Анри де Монтерлан.

Угледот на книжевник не престанувал да расте. Истовремено развива ентузијастичен глас како предводник на младите. Повеќето имале впечаток дека тој е славен без да биде читан и разбран. Ваквиот углед доведува од напади од католичката десница. Ги навредуваат неговите вредности, интелектуализмот, неговиот јазик, но и влијанието на неговиот весник врз француската книжевност. Жид, со подршка на Роже Мартен ди Гар, помалку се брани себеси колку што го брани весникот. Повеќето десничарски интелектуалци (Леон Доде, Франсоа Моријак), кои ги почитува покрај меѓусебните несогласувања одбиваат да одберат страна. Жид им дава дополнителна причина на непријателите со објавувањето на Коридон, кој е објавен во ограничен тираж. Иако пријателите се обиделе да го одвратат од објавување, тој сепак го објавил, потсетувајќи се на болниот случај на Оскар Вајлд. Сепак, делото паѓа во заборав, бидејќи веројатно книгата била лошо напишана, премногу демонстративна а и бидејќи јавното мислење тогаш се уште не е подготвено да се соочи со вакво табу.[11] Скандалот дошол две години подоцна со Ако житото не умира.

Татковство[уреди | уреди извор]

Во јануари 1923, Жид патувал во Италија со Елизабет ван Риселберг, ќерка на сликарот Тео ван Риселберг. Тие двајцата се познавале претходно и имале љубовна врска. Во март,Жид заминал за Мароко а на 18 април се родила Катарина Жид, ќерката на Андре. Раѓањето на детето останало тајна се до смртта на Мадлен во 1938[12].

Патувања[уреди | уреди извор]

Африка[уреди | уреди извор]

Марк Алегре и Андре Жид во 1920.

Од јули 1926 до мај 1927, Жид патувал низ Централна Африка заедно со неговиот љубовник Марк Алегре. Тој ги посетил француските колонии Конго (денес Република Конго), Убанги-Шари (денес Централноафриканска република), кратко останал во Чад, во Камерун пред да се врати во Франција. Своите патувања ги напишал во дневникот наречен Патувањата во Конго (ориг: Voyage au Congo) и Враќањето од Чад (ориг: Retour du Tchad). Во овие објавени дневници тој ги критикува француските бизнис интереси во Конго и поттикнува реформи.[13] Тој особено силно го критикува режимот на големото концесионерство (ориг: régime des Grandes Concessions), т.е., режим според кој дел од колонијата ѝ е отстапена на француските компании и каде овие компании можат да ги експлоатираат сите природни ресурси на подрачјето, посебно каучук. Тој зборува на пример за тоа дека домородците биле принудени да ги напуштаат нивните села со недели да собираат каучук во шумите, експлоатирани како да се робови. Книгата имала значајно влијание за антиколонијалистичкото движење во Франција и помогнала да се преиспита влијанието на колонијализмот.[14]

Русија[уреди | уреди извор]

Во текот на 30-тите,накратко станал комунист,поточно, симпатизер на движењето бидејќи никогаш формално не се приклучил на Комунистичката партија. како истакнат писател кој ја симпатизира комунистичката кауза бил повикан на гости во Советскиот сојуз од страна на Советската Унија на писатели. Ова патување му ги срушило сите илузии и тој наскоро станал критичар на советскиот комунизам. Овие критики на комунизмот придонеле да ги изгуби социјалистичките пријатели, особено по објавувањето на Враќањето од СССР (Retour de L'U.R.S.S.) во 1936.

Мојата верба во комунизмот е како мојата верба во религијата: тоа е ветување за спас на човештвото. Ако треба да го положам животот за тоа да може да успее,би го сторил тоа,без колебање. —Андре Жид, Паднатиот бог

...а после посетата на Советскиот сојуз:

Недозволиво е под ниеден услов моралите да потонат толку ниско како што тоа го сторил комунизмот. Никој не може да ја замисли трагедијата на човештвото, на моралот,на религијата и на слободите во земјата на комунизмот,каде човекот е изнемоштен до неверување.—Андре Жид, цитат од Култура,Цивилизација и Хуманост.
Според мое мислење, во ниту една земја денес, дури ни во Хитлеровата Германија, духот не е толку потиснат, уплашен, сервилен колку во Советскиот сојуз.—Андре Жид.

Втората светска војна[уреди | уреди извор]

Во текот на војната Нова француска ревија падналаво рацете на Германците. Жид одбил да биде дел од управниот одбор. Објавил само еден текст а потоа се воздржал од било каква публикација. Во весникот Фигаро ја објавил својата желба да ја напушти Ревијата. Истовремено одбил и место во Академијата. Наместо Париз одбрал да замине за Азурниот брег, повремено објавувајќи книжевни критики во весникот Фигаро. Од 1942 нападите против него се засилиле, без да може да се брани, поради цензура. Сам, тргнал за Тунис. За време на окупацијата со страв ги согледувал ефектите на антисемитизмот. Го напуштил Тунис за да замине за Алжир, каде се среќава со генералот Де Гол. По ослободувањето решил да не се враќа веднаш за Париз не можејќи да ја поднесе атмосферата на тоталитарна осуда. Неговите сомнежи придонеле да биде жестоко напаѓан од Арагон. Во негова одбрана застанале Жан Полан, Моријак и Ербар. Кога се вратил, во мај 1946, тешко му било да си го најде своето место во еден премногу исполитизиран книжевен свет бидејќи тој отсекогаш бил поборник за автономија на книжевноста.

Нобеловата награда[уреди | уреди извор]

André Gide.

После 1947, речиси воопшто не пишува. Не одрекувајќи се од ниедно од своите дела – особено не од Коридон–, скандалозниот писател прифаќа почести од неколку институции, од Оксфордскиот универзитет, но и Нобеловата награда за литература во 1947, докази за неговата верба во „доблеста на малкумината“[15]. Се уверува и во улогата на интелектуалец отцепен од стварноста[16]. Преку книжевноста Жид се справува со предрасудите на неговото време, неговото влијание се должи повеќе на уметноста отколку на политичките ангажмани. Жан-Пол Сартр решава да следи друг пат, останувајќи книжевник, но со истакната политичка ангажираност. Постои снимка од средба помеѓу двајцата интелектуалци во домот на Жид во 1950.

Смртта[уреди | уреди извор]

Во доцните години неговата главна преокупација е објавувањето на последните дела, особено неговиот Дневник (првиот том во 1939, вториот во 1950) Во јули 1950, тој ја започнува неговата последна тетратка Така нека биде или Игрите се завршени, (Ainsi soit-il ou Les jeux sont faits). Тој умира во Париз, на возраст од 81 година.

Закопан е до неговата сопруга Мадлен.

Во 1952, Ватикан ги осудил сите негови книжевни дела.

Дела од Андре Жид објавени на македонски јазик[уреди | уреди извор]

  • Дневник : избор : 1889-1949 / Андре Жид ; [превод од француски јазикн Офелија Ковилоска ; поговор Славица Србиновска], Скопје : Магор, 2014 (Скопје : Бато & Дивајн), ISBN 978-608-223-411-3
  • Тесна врата ; Пасторална симфонија / Андре Жид ; [превод од француски јазик Офелија Ковилоска ; поговор Санде Стојчевски] Скопје : Конгресен сервисен центар ; Битола : Микена ; Скопје : Макавеј, 2012 (Битола : Микена)
  • Подрумите на Ватикан / Андре Жид ; [превод од францускивета Поповска ; дизајн на корица Мирко Давидовски] ISBN 978-608-223-025-2
  • Ковачи на лажни пари / Андре Жид ; превод од француски јазик Благоја Велковски - Краш, Битола : Микена, 2009 (Битола : Микена)
  • Патување низ Конго / Андре Жид ; [превел Ѓорѓи Цаца] Скопје : Култура, 1957

Филмографија[уреди | уреди извор]

  • Животот започнува утре (La vie commence demain de Nicole Vedrès),1950 (документарен)
  • Со Андре Жид (Avec André Gide), 1952 (документарен филм)
  • Пасторална симфонија (La symphonie pastorale), 1946 (драма)

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1947/
  2. Спасиќ, С.. „Роден на денешен ден, Андре Жид“, „МКД.мк“, 22 Ноември 2012. (на mk)
  3. Si le grain ne meurt, I, chapitre 7
  4. Si le grain ne meurt, I, chapitre 10
  5. Journal, avril 1893
  6. Si le grain ne meurt, II, chapitre 1
  7. „André Gide (Biographie) - aLaLettre“. www.alalettre.com. http://www.alalettre.com/gide-bio.php. конс. 26 септември 2017 г. 
  8. „André Gide (Biographie) - aLaLettre“. www.alalettre.com. http://www.alalettre.com/gide-bio.php. конс. 26 септември 2017 г. 
  9. Correspondance, 1899-1926, Paul Claudel, André Gide
  10. André Gide & Marc Allégret - Le roman secret, Pierre Billard, Plon, 2006
  11. Cf. Pierre Lepape, André Gide le messager, Ouvrage utilisé pour la rédaction de l'article, Seuil, 1997
  12. „La Fondation - Fondation Catherine Gide - patrimoine d'André Gide“ (на fr-fr). www.fondation-catherine-gide.org. http://www.fondation-catherine-gide.org/. конс. 26 септември 2017 г. 
  13. https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1947/gide-bio.html
  14. Voyage au Congo suivi du Retour du Tchad Архивирано 16 March 2007 во Wayback Machine., in Lire, July–August 1995 (француски)
  15. Gide, Martin du Gard, Annexe à Correspondance, 1935-1951
  16. Journal, 19 janvier 1948

Надворешни врски[уреди | уреди извор]

Wikisource
Викиизвор има оригинални дела од или за:
Wikiquote-logo.svg
Викицитат има збирка цитати поврзани со: