Андени
Анден (шпански: andén, „платформа“) е поим со кој се означуваат терасите за земјоделски цели. Андените се скалила ископани во падината на ридот за земјоделски цели. Терминот најчесто се користи за да се означат терасите изградени од претколумбовските култури на Андите во Јужна Америка. Андените имале неколку функции, од кои најважна била да се зголеми количината на обработливо земјиште достапно за земјоделците со израмнување на површината за садење култури. Најпознатите андени се во Перу, особено во Светата долина во близина на главниот град на Инките, Куско, и во кањонот Колка. Многу андени преживеале повеќе од 500 години и сè уште се користат од страна на земјоделците низ целиот регион.
Придобивките од андените вклучуваат користење на стрмни падини за земјоделство, намалување на заканата од замрзнување, зголемување на изложеноста на сончева светлина, контрола на ерозијата, подобрување на апсорпцијата на вода и аерација на почвата. [1] Изградбата и употребата на андените за земјоделски култури овозможилп земјоделството во Андите да се прошири во климатски маргинални области со ниски или сезонски врнежи од дожд, ниски температури и тенки почви. [2]
Потекло и историја
[уреди | уреди извор]
Земјоделските тераси се градат и користат ширум светот со илјадници години, главно со цел да се овозможи одгледување во планински предели. Потеклото на терасите или андените во Андите е слабо разбрано, но тие биле изградени до 2000 година п.н.е. Земјоделството станало од суштинско значење за егзистенција на растечкото население по 900 година п.н.е. Луѓето од културата Уарпа и подоцнежната култура Вари (500–1000 г. н.е.) изградиле тераси во ридовите на Андите во Перу. [3] За време на Империјата на Инките, технологијата и количината на земјиште на андените достигнале највисоко ниво. Археолозите проценуваат дека Андените покривале околу 1.000.000 хектари земја [4] и значително придонеле за прехрана на приближно десет милиони луѓе во Тавантинсују. [5] [б 1]
Шпанското освојување на Перу во 1533 година довело до демографски колапс во Андите, бидејќи домородното население нагло се намалило поради европските болести и војни. Многу земјоделци се преселиле или биле преселени насилно во согласност со шпанската политика на намалување на живеалиштата кон порамни и полесно обработливи земјишта. Исто така, Шпанците вовеле волови и коњи како влечни животни и плугови. Андените биле тешко достапни поради овие иновации, бидејќи биле најсоодветни за рачната работа. Во 19 век со растот на населението, голем број андени повторно се вратиле во употреба, [3] но кон крајот на 20 век 60 до 80 проценти од андените биле напуштени за одгледување земјоделски култури, иако може да се користат за пасење. [2]
Инженерство
[уреди | уреди извор].jpg)
Андените биле комплицирани за изградба, бидејќи требало предуслови за дренажа и наводнување. Првиот чекор во изградбата на еден анден бил да се постави подземна или карпеста основа од околу 1 метар во земја за да се даде цврстина и стабилност на потпорниот ѕид, кој некогаш бил висок и до 2 метри над наклонот на земјата. Зад потпорниот ѕид, долниот 1 метар се исполнува со големи камења, преклопени со слој од околу 1 метар песок или чакал. Најгорниот слој на терасата се покривала со слој почва од околу 1 метар дебелина. Резултатот бил тераса што обезбедува „добро дренирана богата почва и рамна површина за одгледување култури“. [5] На престижни или кралски места, како што е Мачу Пикчу, фино сечен камен се користел како надворешна (видлива) страна на потпорниот ѕид. Површината за садење на анден е променлива, но во долината Колка во просек изнесува 3 метри ширина. [2]
Слоевите од карпи и песок помагале при отцедување на прекумерните врнежи и биле особено важни во областите со обилни врнежи од дожд. Во Мачу Пикчу, површинските одводи го пренесувале вишокот вода во главен одвод кој снабдувал вода до фонтаните и каналот за водоснабдување на домаќинствата. [6] Во сушните области, како што е долината Колка, каде што сè уште има андени, водата за наводнување се носи од стопениот снег на високите врвови и изворите преку сложен систем на канали и резервоари. Водата за наводнување се испушта од резервоар во најгорниот анден, а преливот ги наводнува долните андени. [2]
Рехабилитација
[уреди | уреди извор]
Напорите за рехабилитација и враќање на андените во производство во близина на Куско започнале во 1970-тите. [4] Во 2014 година, перуанското Министерство за земјоделство и Меѓуамериканската банка за развој започнале проект за рехабилитација на андените, вклучувајќи ги и оние во близина на Лараос во регионот Лима . [7]
Андените во Боливија со поглед на езерото Титикака
Садови за сол во Салинас де Марас
Поврзано
[уреди | уреди извор]Белешки
[уреди | уреди извор]- ↑ Десет милиони е средна процена на населението на Тавантинсују.
Наводи
[уреди | уреди извор]- ↑ Blossiers Pinedo, Javier; Deza Pineda, Carmen; León Huaco, Bárbara; Samané Mera, Ricardo. „Agricultura de laderas a través de andenes, Perú“ [Hillside agriculture through platforms, Peru] (PDF) (Spanish). Архивирано од изворникот (PDF) на 14 December 2010. Посетено на 16 December 2016.CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
- 1 2 3 4 Guillet и др. 1987.
- 1 2 Goodman-Elgar 2008.
- 1 2 Graber 2011.
- 1 2 McEwan 2006.
- ↑ Wright, Kenneth R.; Valencia, Alfredo; Lorah, William L. „Ancient Machu Picchu Drainage Engineering“. Посетено на 16 December 2016.
- ↑ „Laraos y el reto de recuperar sus andenes prehispánicos“ [Laraos and the challenge of recovering their pre-Hispanic platforms]. El Comercio (Spanish). Lima. 19 October 2014. Посетено на 19 April 2020.CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
Литература
[уреди | уреди извор]- Earls, John. „The Character of Inca and Andean Agriculture“ (PDF). Архивирано од изворникот (PDF) на 17 May 2017. Посетено на 16 December 2016.
- Goodman-Elgar, Melissa (2008). „Evaluating soil resilience in long-term cultivation: a study of Pre-Columbian terraces from the Paca Valley, Peru“. Journal of Archaeological Science. 35 (12): 3072–3086. doi:10.1016/j.jas.2008.06.003 – преку Elsevier Science Direct.
- Graber, Cynthia (6 September 2011). „Farming Like the Incas“. Smithsonian. Посетено на 14 December 2016.
- Guillet, David; и др. (1987). „Terracing and Irrigation in the Peruvian Highlands“. Current Anthropology. 28: 409–410. doi:10.1086/203546. JSTOR 2743482.
- McEwan, Gordon F. (2006). The Incas: New Perspective. New York: Norton and Company. ISBN 9781851095742.