Австриско приморје
| Австриско приморје Österreichisches Küstenland (германски) Litorale austriaco (италијански) Austrijsko primorje (хрватски) Avstrijsko primorje (словенечки) Osztrák Tengermellék (унгарски) |
||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
|
||||||
| Химна: Предлошка:Illm (Gott erhalte, Gott beschütze) |
||||||
 |
||||||
| Главен град | Трст (not part until 1860) | |||||
| Уредување | Stadtholder | |||||
Австриско приморје (германски: Österreichisches Küstenland, италијански: Litorale austriaco, хрватски: Austrijsko primorje, словенечки: Avstrijsko primorje, унгарски: Osztrák Tengermellék) било крунска земја (Kronland) на Австриската империја, а подоцна на Австро-Унгарија, од 1849 до 1919 година. Оваа историска административна единица ги опфаќала крајбрежните територии на северниот Јадран, со главен град Трст, и била стратешки важна како главен излез на империјата кон Медитеранот.
Основање и историски контекст
[уреди | уреди извор]Австриско приморје било формално основано во 1849 година како посебна крунска земја во рамките на Австриската Империја. Ова се случило веднаш по големите револуции од 1848 и 1849 година, познати како Пролетта на народите, кога Хабсбуршката монархија морала брзо да ја реорганизира својата администрација за да ја зачува целината и да ја спречи својата поделба. До тогаш, целата област на Трст, Горица и Градиска и Истрија била дел од Кралството Илирија, кое постоело од 1816 година по Виенскиот конгрес. Тоа кралство било политички создадена единица со седиште во Лајбах (Љубљана), за да ги обединува словенските и крајбрежните територии како противтежа на италијанското влијание, но никогаш не функционирало добро поради етничките несогласувања, економските разлики и локалниот отпор.
Револуциите од 1848 година го доведоа сето тоа до крај. Во март 1848 година бран на востанија ја зафати целата империја, од Виена преку Прага и Будимпешта до Милано и Венеција. Во Трст и Истра се појавија силни барања за италијанска автономија и обединување со Пиемонт, додека словенците и хрватите бараа свои права, а германската бирократија се плашеше од ширењето на италијанскиот иредентизам. Императорот Фердинанд I абдицираше во декември 1848 година, а на престолот се качи осумнаесетгодишниот Франц Јозеф I со поддршка на конзервативните сили предводени од кнез Феликс цу Шварценберг. Во тој хаос, новата влада донесе одлука да го распушти Кралството Илирија и да го замени со помали, подобро контролирани единици.
На 4 март 1849 година, според Мартенската уставна повелба, или според некои извори на 6 март или 15 ноември истата година, Илирија беше укината и се создаде Австриско приморје како нова крунска земја. Главните причини за оваа промена беа неколку. Прво, владата сакаше целосна централизација и воведување на нео-апсолутистички режим под министерот Александар Бах, за да ја зајакне директната контрола врз провинциите и да ги укине локалните привилегии. Второ, требаше да се создаде противтежа на италијанското национално движење, бидејќи Трст и Истрa имаа силно италијанско население во градовите, па со одвојување од словенските делови на поранешна Илирија Виена сакаше да го ограничи влијанието на италијанските националисти и да ги измеша со словенското мнозинство. Трето, Трст како единствена голема морска лука на империјата, слободна лука уште од 1719 година, мораше да остане под строга царска контрола, а новата организација овозможи посилна централизирана администрација токму таму. И четврто, се правеше административна рационализација, наместо една голема и нефункционална Илирија се создадоа помали единици како Кранска, Карниола, Каринтија и Австриско приморје.
Новото Австриско приморје се состоеше од три главни делови. Тоа беше Гефурстете Графство Горица и Градиска на север со претежно словенско население, Маркгрофовија Истрија на југ со мешан хрватско-италијанско-словенски состав и Слободен царски град Трст со неговото подрачје во центарот, каде што италијанците беа мнозинство во самиот град. Сите три делови беа обединети под еден гувернер со седиште во Трст сè до 1861 година. По уставот од февруари 1861 година, секој дел доби свое покраинско собрание, но заедничкиот гувернер и заедничката администрација останаа до самиот крај на монархијата во 1918 година. Оваа структура траеше до Првата светска војна, кога областа беше окупирана од Италија и подоцна поделена според Сен-Жерменскиот и Рапалскиот договор во 1919 и 1920 година.
Така Австриско приморје се роди од потребата за контрола и стабилност во еден многу чувствителен и мултиетнички регион, и токму таа организација го направи центар на трговија и стратешка важност за целата империја.