Абакус

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај

Абакусот, познат и како рамка за пресметување, е средство за пресметување кое се користи првенствено во делови на Азија за вршење аритметички процеси.Денес, абакусите најчесто се конструирани како бамбус рамка со мониста што се лизга на жици, но првично тие биле зрна грав или камења кои се движеле во браздите на песок или на плочи од дрво, камен или метал.Абакус е во употреба векови пред донесувањето на пишаниот модерен броен систем и сè уште се користи од страна на трговци и чиновници во Азија, Африка и други места.

Етимологија[уреди | уреди извор]

Зборот абакус во 14-от век значел , "песочна табла за цртање, пресметување и сл., потекнува од латинскиот збор abacus, од грчкиот збор ἄβαξ abax (во генитив abakos) "сметачка табла, табла за цртање,". Потеклото на зборот не е утврдено,но се смета дека има корен во семитските јазици, феникиски или хебру каде абак значело "површина од песок за цртање," буквално "прашина,"[1][2][3][4]

Египетски абакус[уреди | уреди извор]

Користењето на абакусот во Стар Египет е споменато од грчкиот историчар Херодот кој пишувал дека Египќаните ги поместуваат монистрата од десно кон лево, спротивно од грчкиот метод, од лево надесно. Археолозите имаат најдено дискови со различни големини за кои се мислело дека се користеле како сметачи. Сепак, не се откриени никакви ѕидни претстави на ваков инструмент .[5]

Кинески абакус[уреди | уреди извор]

Кинески абакус (бројот претставен на сликата е 6.302.715.408)

Најраниот писмен запис на кинескиот абакус датира од 2 век пред нашата ера.[6] Кинескиот абакус, познат како суанпан (算盘, suànpán "Бројачка лента") е обично 20 cm висок и доаѓа во различни ширини во зависност од операторот. Тој вообичаено има повеќе од седум дрвца. Постојат две монистра на секое дрвце во горната палуба и по пет монистра на долниот дел и на делот за децимални и хексадецимални пресметки.Монистрата обично е заоблена и направена од дрво. Монистрите се бројат со движење нагоре-надолу во онднос на светлината по дрвцата. Кинескиот абакус ги извршувал сите аритметички операции а имал и можност за пресметување на функции. Техники се развиени за да се пресметува множење, делење, собирање, одземање, квадратен корен и квадрат кои се извршуваат со голема брзина при што кинескиот абакус бил усовршен. Во моментов постојат училишта каде што ги учат учениците како да го користат.

Јапонски абакус[уреди | уреди извор]

Јапонскиот соробан

Во Јапонија, абакусот се нарекува соробан (算盘, そろ ばん, soroban "Бројачка лента"), увезен од Кина во 14-от век .[7] 1 / 4 абакусот, кој е погоден за децимална пресметка, се појавил околу 1930 година, и станал широко распространет откако Јапонија ја напуштила хексадецималната тешка пресметка која била сè уште честа појава во Кина. Абакусот се произведува во Јапонија денес наспроти практичноста и достапноста на електронските џебни калкулатори. Користењето на соробанот се учи во јапонските основни училишта како дел од математиката, првенствено како помош за побрза ментална пресметка. Со користење на соробан, може да се дојде до одговорот во исто време, или дури и побрзо отколку со физички инструмент[8].

Римски абакус[уреди | уреди извор]

Копија на римскиот абакус

Нормалниот метод на пресметка во Стариот Рим, како и во Грција, е со движење на бројачите на мазна маса. Првично се користеле камчиња и камења. Подоцна, и во средовековна Европа биле произведени специјални уреди за движење по мазната маса наречени жетони. Слично како кај римските броеви каде со буквата V се заменуваат пет, а со X десет букви I, така и абакусот заменувал поголеми групи објекти со еден поопшт. Овој систем на "контра кастинг" продолжи во доцните Римската империја и во средновековна Европа, и опстојува во ограничена употреба во деветнаесеттиот век. Поради реинтродукцијата на абакусот од страна на папата Силвестер Втори со многу корисни промени, станал широко користен во Европа уште еднаш во текот на 11-ти век.[9][10] Пишувајќи во 1 век пред нашата ера, Хорациј го споменува абакусот направен од восок, табла покриена со тенок слој на црн восок, на кој колони и бројки биле испишани со помош на игла[11].

Руски абакус[уреди | уреди извор]

Руски абакус

Рускиот абакус обично има едена искосена палуба, со десет зрна на секоја жица (освен една жица која има четири монистри, за четврт-рубља фракции. Ова жица е обично во близина на корисникот). Тој најчесто се користи вертикално, со жици од лево кон десно како книга.Жиците се обично потклекнати на испакнатина нагоре во центарот, за да се задржи монистра закачена на било која од двете страни. Абакусот е расчистен кога сите монистри се поместени надесно. За време на манипулацијата, монистрите се поместуваат налево. За полесен преглед, двете монистри што се наоѓаат во средината на абакусот се во различна боја од останатите 8. Исто така најлевата монистра од илјадарките (милионите ако постојат) е од различна боја. Како едноставна , евтина и доверлива алатка , рускиот абакус се користел во сите продавници и маркети за време на поранешниот Советски Сојуз, и исто така се вршела обука за негово користење во училиштата се до 1990-тите години. [12][13]Руските абакуси почнаа да ја губат популарноста по масовното производство на микрокалкулатори кое започна во Советскиот Сојуз во 1974 година. Денес се смета како архаизам и се заменува со рачен калкулатор.

Школски абакуси[уреди | уреди извор]

Школски абакус користен во Данско основно училиште

Насекаде околу светот абакусите биле користени во основните училишта како помош при учењето на бројниот систем и аритметиката. Во западните земји се користел школски абакус на рамка слична на рускиот Абакус, но со прави жици и вертикална дрвена рамка (види слика). Тој уште често се гледа како пластична или дрвена играчка. Овој тип на абакус прикажан на сликата е најчесто употребен за да прикаже вредност без употреба на посебни вредности. Секое зрно има иста вредност и се користат на начин што можат да избројат броеви до 100.

Во Македонија операции со абакус се учат на рана возраст преку разни образовни програми[14] а децата се стимулираат да ја совладаат оваа сметачка техника преку национални натпревари[15].

Библиографија[уреди | уреди извор]

Надворешни врски[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. „abacus | Origin and history of abacus by Online Etymology Dictionary“ (на en). www.etymonline.com. http://www.etymonline.com/index.php?term=abacus. конс. 30 септември 2017 г. 
  2. de Stefani 1909, стр. 2
  3. Gaisford 1962, стр. 2
  4. Lasserre & Livadaras 1976, стр. 4
  5. Smith 1958, стр. 157–160
  6. Ifrah 2001, стр. 17
  7. Gullberg 1997, стр. 169
  8. Murray 1982
  9. Brown 2010, стр. 81–82
  10. Brown 2011
  11. Ifrah 2001, стр. 18
  12. Burnett & Ryan 1998, стр. 7
  13. Hudgins 2004, стр. 219
  14. Абакус“, „Brainobrain“, 1 март 2016. (на en-US)
  15. Македонски дечиња кои растураат абакус – повторно медали за овие умни глави (Фото)“.
  16. 1936-, Kojima, Takeshi, (1954). The Japanese abacus : its use and theory. Rutland, Vt.: C.E. Tuttle Co. ISBN 0804802785. OCLC 609556047. https://www.worldcat.org/oclc/609556047. 
  17. 1936-, Kojima, Takashi, ([1963]). Advanced abacus; Japanese theory and practice. ([1st ed.] издание). Rutland, Vt.,: C.E. Tuttle Co. ISBN 0804800030. OCLC 491820. https://www.worldcat.org/oclc/491820. 
  18. „Ancient Computers — ETHW“ (на mk). ethw.org. http://ethw.org/Ancient_Computers. конс. 30 септември 2017 г.