Јужна копривка
| Јужна копривка | |
|---|---|
 | |
| Ботаничка илустрација од 1885 г.[1] | |
| Научна класификација [ у ] | |
| Царство: | Растенија |
| клад: | Скриеносеменици |
| клад: | Евдикоти |
| клад: | Розиди |
| Ред: | Розовидни |
| Семејство: | Конопи |
| Род: | Копривка |
| Вид: | Јужна копривка |
| Научен назив | |
| Celtis australis L. | |
 | |
| Распространетост | |
Јужна копривка, европска копривка, обична копривка или кочеџик (науч. Celtis australis) — листопадно дрво домородно во Јужна Европа, Северна Африка и Мала Азија.
Опис
[уреди | уреди извор]Дрвото може да достигне висина од 25 м, но на посвежа клима обично е високо 10 м. Кората е мазна и сива, речиси како слоновска кожа.[3]
Листовите се наизменични и мазни, тесни, набрани озгора, а влакнести оздола. Имаат остри запци и долги се 5–15 см со темносива до зелена боја, а бледожолти наесен.
Цветовите немаат венечни ливчиња и се опрашуваат со ветерот. Тие се совршени (двополови), мали и зелени, или поединечни или во мали грстови.
Плодот е мала темновиолетова бобинкова костелка широк 1 см кој виси во кратки грстови.
Распространетост и живеалиште
[уреди | уреди извор]Растението претпочита добро исцедени (песочни) и средни (иловични) почви, меѓу кои и оние сиромашни со хранливи материи; издржлива е на суша, но не на сенка. Средоземната клима е особено погодна за ова дрво, но трпи и постудена клима. За одгледувањето на јужната копривка се говори во Книга за земјоделството од Ибн ел-Авам (XII век).[4]
Во Македонија
[уреди | уреди извор]Во Македонија ова дрво е широко распространето растение кое расте по суви и каменливи делови и по меѓи во потоплите делови. Се среќава во околината на Скопје — Водно, Скопска Црна Гора, Жеден, Осој, Радуша и Катланово; во клисурата на р. Треска, клисурата на Црна Река; Демир Капија; во околините на Кавадарци, Прилеп, Валандово, Струмица, Гевгелија и Дојран. Се посочува и за Преспа и Охрид.[5]
Мошне познат примерок е Охридскиот кочеџик, засаден во 1886 г. од учителот Никола Чудов во дворот на црквата „Св. Богородица Перивлепта“ по повод илјадагодишнината од смртта на сесловенскиот просветител св. Методиј.[6]
Екологија
[уреди | уреди извор]Плодот е многу посакуван од птиците и другите диви животни.
Употреба
[уреди | уреди извор]Дрвото често се сади како украсно растение и се одликува со долговечност и отпорност на загаден воздух.
Плодот е сладок и се јаде сиров или зготвен. Листовите и плодовите се стипчави и имаат ублажувачко дејство на стомакот и варењето. Од нив се прави декокт за лекување на аменореја, обилно менструално и меѓуменструално крварење со грчеви. Ова средство се користи и за стегнување на слузокожата во лекувањето на пролив, дизентерија и чирови на желудникот. Од кората се добива жолто вапсило.
Дрвото е многу јако, свитливо, издржливо и доста распространето кај дрводелците; од тенките фиданки се прават бастуни.
Вторични метаболити
[уреди | уреди извор]Листовите на јужната копривка се богат извор на флавоноидните C-гликозиди.[7][8] Младите листови од ова дрво во северна Италија имаат највисоко количество на феноли по грам сува мера. Количеството набргу се намалува до средината на мај и потоа се колеба, без распознатлив тренд. Општиот тренд на големо количество на феноли на почетокот на сезоната на раст и наглиот пад на истите ги засегаат деривативите на кофеинска киселина и флавоноидите.[9]
Во културата
[уреди | уреди извор]Јужната копривка е лотосот споменуван во антиката, чиј плод Херодот, Диоскорид и Теофраст го опишуваат како сладок, пријатен и здрав. Во Хомеровата Одисеја (Книга IX) се раскажува за Јадачите на лотос.[10]
Во исламската традиција ова дрво се смета за свето, и од него се прават амајлии за истерување на демони. Се вели дека јужните копривки на Храмовата Гора во Ерусалим се најстари во светот.[11]
Пред црквата во Фокс Амфу во Прованса, јужна Франција, стои голем примерок, засаден во 1550 г. Висок е 18 м и во 2013 г. имал обиколка од 5 м.[12]
Галерија
[уреди | уреди извор]
Во Панчкал, Непал
Цвет
Есенски листови
Наводи
[уреди | уреди извор]- ↑ Илустрација од „Флора на Германија, Австрија и Швајцарија“ (Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz) на проф. д-р. Ото Вилхелм Томе, 1885 г.
- ↑ Harvey-Brown, Y.; Rivers, M.C.; Barstow, M. (2017). „Celtis australis“. Црвен список на загрозени видови. 2017. doi:10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T19218728A109615529.en. Посетено на 13 мај 2024. Занемарен непознатиот параметар
|name-list-style=(help); Занемарен непознатиот параметар|article-number=(help) - ↑ More, D. & White, J. (2003).Trees of Britain & Northern Europe, стр. 417. Cassells, London. ISBN 0-304-36192-5.
- ↑ Ibn al-'Awwam, Yahya (1864). Le livre de l'agriculture d'Ibn-al-Awam (kitab-al-felahah) (француски). Преведено од J.-J. Clement-Mullet. Paris: Paris, A. Franck. стр. 311–312 (ch. 7 - Article 38). OCLC 780050566. (стр. 311-312 (Article XXXVIII)
- ↑ Мицевски, Кирил (1993). Флора на Република Македонија. Том I, св. 2. Скопје: МАНУ. стр. 184.
- ↑ „Вековниот кочеџик, заборавен свидетел на охридскиот непокор“. Охридњуз. 21 мај 2013. Посетено на 17 април 2026.
- ↑ Spitaler, R; Gurschler, S; Ellmerer, E; Schubert, B; Sgarbossa, M; Zidorn, C (2009). „Flavonoids from Celtis australis (Cannabaceae)“. Biochemical Systematics and Ecology. 37 (2): 120–121. Bibcode:2009BioSE..37..120S. doi:10.1016/j.bse.2008.11.020. ISSN 0305-1978.
- ↑ Kaltenhauser, M; Ellmerer, EP; Zidorn, C (2010). „Rhamnopyranosylvitexin derivatives from Celtis australis“. Journal of the Serbian Chemical Society. 75 (6): 733–738. doi:10.2298/JSC090817049K. ISSN 1820-7421.
- ↑ Sommavilla, V; Haidacher-Gasser, D; Sgarbossa, M; Zidorn, C (2012). „Seasonal variation in phenolics in leaves of Celtis australis (Cannabaceae)“. Biochemical Systematics and Ecology. 41: 110–114. Bibcode:2012BioSE..41..110S. doi:10.1016/j.bse.2011.12.028. ISSN 0305-1978.
- ↑ Keeler, Harriet L. (1900). Our Native Trees and How to Identify Them. New York: Charles Scribner's Sons. стр. 249–252.
- ↑ Jerusalem's Oldest Guardians: Hackberry Trees on the Temple Mount , Haaretz
- ↑ „Micocoulier, Fox-Amphoux (Var)“. 24 април 2009.
|