Јавање

Јавање или коњичко јавање — начин на движење при кој човекот (јавачот) се наоѓа на грбот на животно (најчесто коњ, поретко — магаре, камила, слон и други).

Во потесна смисла, тоа е еден од видовите на професионален и љубителски спорт или рекреација. Во професионалниот коњички спорт, јавањето е поделено на посебни дисциплини, како што се коњски трки, дресурно јавање, прескокнување пречки, коњички триатлон, џигитовка и волтижирање. Употребата на јавањето за лековити цели се нарекува хипотерапија. Коњот наменет за јавање се нарекува јавачки коњ.

Историја

Иако луѓето ги припитомиле дивите коњи пред најмалку 6.000 години, јавањето започнало значително подоцна.

Според археолошките податоци, јавањето настанало во бронзеното време во евроазиските степи. За времето на првите обиди се суди според индиректни докази — комплекс од конкретни промени на коскеното ткиво на зглобовите на колковите, предизвикани од влијанието на јавањето врз човекот. Најраните такви промени се откриени кај мажи од погребувањата на јамната култура од почетокот на III илјадалетие пр. н. е. во долниот тек на Дунав.^[1] Некои од најраните наоди непосредно поврзани со јавањето (псалии, черепи на коњи со траги од употреба на узда), се откриени во гробиштата Новоилиновски II во Казахстан (андроновска култура) и датираат од првата половина на II илјадалетие пр. н. е.^[2]

Европјаните го презеле овој начин на движење од Персијците, главно за воени цели, и веднаш достигнале голема умешност во тој поглед; особено популарни биле коњиците на Тесалија и Тракија. На ова придонело и основањето на посебни академии за јавање во Стара Грција, а подоцна и во Стар Рим. Меѓутоа, во епохата на римското владеење, коњицата била само помошен род на војска. Самата вештина на јавање не можела да достигне висок степен бидејќи и Грците и Римјаните јавале без седла и узенгии, па поради недостаток на стабилност, јавањето немало толку успешна воена примена. Како и да е, нивната положба при јавањето била практична и лесна.

Промената на вештината следувала по пронаоѓањето на седлото (околу VI век пр. н. е.), а подоцна и на тешкиот витешки оклоп. Понатамошните промени во јавањето биле условени од воените и тактичките барања наметнати од коњицата, а кај љубителите — од модните трендови во коњичкиот спорт.

Витезите, кои биле принудени цврсто да се држат во седлото за да дејствуваат со копје, имале седла со посебна конструкција — со високи и цврсти лакови што му давале на седлото изглед на кутија. Во ваквите седла јавачот седел со испружени нозе, силно потпирајќи се на узенгиите и наведнувајќи го телото напред.

Со воведувањето на огнострелно оружје, положбата на јавачот во седлото станала подлабока. Војните во XVIII и почетокот на XIX век барале од коњицата голема збиеност и дисциплинирано движење на цели единици. Ова барало точно определена, напрегната и „стегната“ положба на телото. Се појавила потреба од особено суптилна дресура на коњот, често на сметка на неговата брзина, што водело до обука на луѓето и коњите во манежи.

Со понатамошниот развој на огнострелното оружје, карактерот на јавањето кај коњаниците повторно се променил: тоа се префрлило на отворен терен, на долги растојанија и на нерамни површини, со брзи коњски одови и совладување пречки. За секој коњски од се препорачува посебна положба на телото.

Одлики кај различни народи

Откако било воведено кај цивилизираните народи, јавањето нагло се поделило на два вида: едноставно користење на коњот без претходна обука, со примена на само неколку техники за потчинување на неговата волја, и јавање на коњи што се специјално подготвени за таа цел според правилата на одредени школи.

Источните народи претежно го користеле првиот начин, бидејќи биле природни јавачи што од мали нозе живееле со коњите. На овој начин и денес јаваат азиските народи, жителите на Јужна Америка (каубојците), како и козаците, кои во основата на своето јавање ги задржале традиционалните принципи.

Сите европски народи го прифатиле вештачкиот (школски) начин на јавање, кој низ вековите претрпел бројни измени. Денес во Европа постојат четири основни школи за јавање: