Херцеговско востание (1875-1878)

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Херцеговско востание 1875-1878
Дел од Подем на национализмот во Отоманската империја
Heroes of Bosnia uprising.png
Место Босна и Херцеговина
Исход Источна криза, Османлиско-српска војна, Османлиско-црногорска војна
Завојувани страни
Етнички српски револуционери
подржани од:
Кнежевство Црна Гора Црногорски волонтери
Српски волонтери
 Отоманска империја
Команданти и водачи
Србија Колонел Деспотовиќ
Србија Остоја Корманош
Кнежевство Црна Гора Петар Вукотиќ
Мишо Љубибратиќ
Отоманска империја Омар Паша
Сила
~32.000 100.000
Жртви и загуби
200,000 големи

Херцеговското востание претставува востание на христијанското население во Херцеговина и делови од Босна против Отоманската империја. Во тоа време било оформено и т.н. прашање за Источната криза[1] бидејќи следувале Старозагорско востание и Априлско востание во Бугарија, војната на Србија и Црна Гора со Османлиската империја и Руско-турската војна. Крајниот резултат од овој конфликт довел со окупација на Босна и Херцеговина од Австро-Унгарија[2].

Позадина[уреди]

Нередите во земјата започнале уште во 1874 година[1]. Основата на конфликтот се наоѓал во постојаниот конфликт меѓу локалните муслимани кои владееле со земјата и земјоделските христијани кои не само што ја обработувале земјата туку плаќале и големи даноци. Истата година реколтата на земјоделците не била на задоволувачко ниво кое довело до влошување на финансиската состојба и голема економска криза во целата империја[3].

Движењето започнало како идеја за обединување на целото српско население во една национална држава. Сепак посетата на Франц Јосиф во Далмација во пролетта на 1875 година кога австрискио император добил множество писма за анексирање на Босна и Херцеговина дополнително довело до зголемување на пропагандата.

1875[уреди]

Востанието започнало со напад на ајдутите на 5 јули 1875 година на патот меѓу Мостар и Невесине во близина на планината Бишина. Веќе во август востанието било проширено во речиси цела Херцеговина каде оперирале околу 12.000 востаници. Во септември востанието се проширело во Босна. Така за многу краток период востаниците постигнале голем успех зазимајќи многу тврдини и градови.

Покрај масовниот карактер на востанието, организацијата била ослабена од недостаток на единствено политичко и воено раководство. Напорите за консолидирање пропаднале поради ривалството помеѓу неколку групи како социјалистичката или револуционерно-демократска, која се фокусира на потребата од земјишна и политичка реформа со приоритет пред приклучување на земјата кон Србија, и либералната, која безуспешно сакала обединување на Босна и Херцеговина, Црна Гора и Србија во една земја. Одделни фракции сакале пристапување во Дунавската монархија или кон Србија, но под услов династија Обреновиќ да биде заменета од династија Караѓорѓевиќ. Социјалистичката група била практично елиминирана во јуни 1876, откако нејзиниот водач бил затворен. Во исто време бил изолиран и претставникот на Караѓорѓевиќ - Петар Караѓорѓевиќ-Маркониќ.

1876[уреди]

Бунтовите во Херцеговина и Босна и големите масовни репресии (до март 1876 бегалскиот бран во државните граници изнесувал 156 000 луѓе) предизвикале силен притисок во Србија и Црна Гора за ослободителна војна со Отоманската империја. Ова предизвикало загриженост во Австро-Унгарија, која била против територијалната експанзија на двете словенски држави. Под притисок руската влада ја поддржала нотата на австроунгарскиот министер за надворешни работи од декември 1875 за спроведување земјоделски реформи, користење на приходите од босанските даноци само за двете провинции и муслиманско-христијанска комисија да врши надзор на примената на овие мерки. Нотата била усвоена од Високата порта (во февруари 1876), но не и од востаниците кои не гледале гаранции за спроведување на реформите додека двете области се под делумна отомански контрола. За да ги надминат недоразбирањата, со Берлинскиот меморандум од мај 1876 министрите за надворешни работи на Германија, Австро-Унгарија и Русија се согласиле да го одложат разоружувањето на востаниците и ветиле дека спроведувањето на реформите треба да биде под надзор на конзул на големите европски држави. Меморандумот немал ефект бидејќи бил отфрлен од Велика Британија. На крајот на јуни српскиот кнез Милан објавил војна на Османлиската империја, проследена по неколку дена од црногорскиот кнез Никола.

1876-1878[уреди]

Избувнувањето на Српско-турската војна во летото 1876 година двело до интензивирање на востанието во Босна. Во јули црногорските војски влегле во Херцеговина и со помош на локалните востаници им нанеле неколку порази на османлиските војски.

Прогласувањето на соединувањето меѓу Србија и Босна кај Австро-Унгарија предизвикало негативна реакција. Со Рајхщадскиот договор (јули 1876) Русија се согласила австроунгарска окупација на Босна и Херцеговина. Договорот бил потврден во јануари 1877, набргу откако проектот за автономија на двете области конечно пропаднал на Цариградската конференција. Во меѓувреме, поразот на српската армија од Турците во октомври 1876 придонел Белград да склучи примирје и Србија ја намалила подршката на востанието во Босна. Црногорската армија продолжила со воените дејствија во Херцеговина но во јуни 1877 година биле поразени. Во почетокот на август 1877 востаниците доживеале пораз од османлиските сили. Во меѓувреме започнала и Руско-турската војна која дозволила голем дел од востаниците да ги задржат своите позиции. Крајот на востанието настапило кога во август 1878 година поголемиот дел од востаниците се предале на Австро-Унгарија која ја окупирала Босна и Херцеговина.

Наводи[уреди]