Смртта на Смаил-ага Ченгиќ

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај

Смртта на Смаил-ага Ченгиќ е бисерот на поетското творештво на Иван Мажураниќ. Тоа е поема составена од пет епски песни Агување, Ноќен патник, Чета, Арач и Прокоба. Раскажувањето е проткаено со лирски дигресии преку кои Мажураниќ искажал свои мисли и чувства.[1] Предмет на поемата е еден современ историски настан од животот на Црногорците – убиството на Смаил-ага Ченгиќ во 1840 година. Мажураниќ ги прикажал злосторствата и насилствата што ги вршел турскиот поробувач врз рајата и борбата на Црногорците за уништување на тиранијата.[2][3]

Мажураниќ отстапил од историската вистина затоа што имал за цел на настанот да му додаде широко значење и во главниот лик не толку да го прикаже вистинскиот Смаил-ага колку во него да претстави тип на тиранин во времето на турското ропство.

Кратка содржина на поемата[уреди]

Секоја од петте песни во поемата за себе претставува завршена содржинаска целина. Агување е слика на турската средина во која господари Смаил-ага. Во Столац тој ги повикува слугите и им наредува да му ги доведат заробените Црногорци во битката кај реката Морача и старецот Дурак, што ги посоветувал да ги ослободи. Заробениците се доведени и агата ги дарува, им одредува на кој начин ке умрат – едни со набивање на колец, други со бесење на јаже а трети со сечење на главата со пала (кратка сабја). Црногорците храбро ја поднесуваат маченичката смрт, никој не пушта глас. Младите Турци што го гледале мачењето и умирањето на Црногорците уживале, додека постарите биле преплашени затоа што истото ги чека и нив бидејќи Црногорците ќе им се одмаздат. Храбрата смрт на Црногорците го уплашила и агата и за да го прикрие својот страв почнал да држи беседа дека страшливците треба да бидат казнети наредувајќи да го обесат стариот Дурак, неговиот советник. Тогаш Дураковиот син Новица почнал да го моли Смаил-ага да не го прави тоа, но овој само дал знак и Дурак виснал на бесилката.

Во Ноќен патник Мажураниќ раскажува за Новица, кој решил да му се одмазди на својот свиреп господар. Тој преоблечен во Црногорска национална носија се пробива низ Црна Гора со цел да дојде кај владиката, поглаварот на Црногорците. Дење се крие а само ноќе патувал. Загрижен е да не го убијат Црногорците, зошто тогаш нема да може да ја оствари својата цел. Стигнува на Цетиње каде стражата го запира бидејќи им е напознат. Но откако Новица ги кажува јадовите заради кои сака да го види владиката стражата му го зема оружјето и го пушта.

Чета е слика на христијанската Црногорска средина. Во Црна Гора тајно се собира одмаздничка чета. Таа е малобројна, одмазниците се млади луѓе кои не се одбрани ни по убавина ни по богатство туку по срце јуначко. Четата пладнува кај реката Морача. Кај неа доаѓа еден свештеник кој одржува беседа со која ги подига патриотскиот и слободарскиот дух на борците напомнувајќи им – орлите во карпи гнезда прават, слобода зар рамнината дава! И дека љубовта кон слободата ги натерала нивните предедовци да ги напуштат рамнините и да се населат во непристапните карпести предели каде живееле слободно како орли. Тие пак се должни, таа слобода да ја бранат. Во тој момент се појавува Новица, сите се фаќаат за оружјето. Тој им објаснува дека е дојден да им се придружи и како доказ дека навистина не е предавник предлага свештеникот да го покрсти. Овој му ја исполнува желбата и кога паѓа мрак четата се упатува кон својата цел – да го погуби Смаил-ага.[4]

Во Арач е даден судирот меѓу двете средини, турската и христијанската. Смаил-ага дошол на Гацко поле со својата придружба да собира арач. Тој е пред својот шатор и чека да се вратат арачлиите но наместо да го донесат она што го барал тие ја воделе рајата како залог за тоа што не давала арач. Кога ги видел агата се разлутил и со џилитот (вид копје) фрлил да убие еден од селаните. Наместо да го погоди селанецот го погодил својот слуга Сафер и му го истерал окото. Ова уште повеќе го разлутило и наредил да почнат со измачувањето на селаните. Да ги врзат за опашките на коњите и да ги влечат по полето. Слугите ја исполнувале наредбата и кога селаните испопаѓале полумртви почнуваат да ги освестуваат со камшици. А на грозниот викот од агата дека уште ќе ги мачи ако не му дадат арач тие му одговараат – "лебец лебец господару, не сме виделе дамна лебец"! Во одговор на нивната молба агата наредува да продолжат со нови мачења, а тој гневен и огорчен се повелкува во својот шатор.[5]

Агата е замислен, во срцето му се зародува страв од неуспехот. За да се успокои му наредува на гусларот Баук да го воспее во песна, да го овековечи. Овој му пее песна за Ризван-ага кого песната го памети како нечовек – Рѓа беше Ризван-ага силни! Смаил-ага се препознава сбеси во песната и уште погневен сака да нареди нови пострашни маки за рајата. Во тој момент напаѓа четата. Ноќта е темна и бурна. Агата сака да го искористи мракот и да побегне но во моментот кога се качува на коњот го убива Мирко. Новица кои сакал лично да му се одмазди на агата му ја пресекува главата, а пак еден Турчин го убива него. Почнува да истура дожд а четата се прибира во шаторите на агата на заслужен одмор.

Прокоба е најкусата песна во поемата и претставува една симболична слика. Во неа во вид на прашања и одговори Мажураниќ кажува дека под Ловќен се наоѓа една визба каде има една мало Турче облечено во сјајната облека на Смаил-ага и накитено со неговото позлатено оружје. Ако посетителот што дошол да го види тропне со ногата тоа ќе му се поклони зашто не останало ништо во него од страшниот и силен Смртта на Смаил-ага Ченгиќ. Преку оваа симболична слика Мажураниќ ја искажал идејата за непостојаноста во животот – "Ништо не е вечно, ни ропство ни тиранијата"![6]

Идеите во поемата[уреди]

Преку фабулата за злосторствата на Смаил-ага неговото убиство од страна на Црногорците, Мажураниќ ни окрива едно сознание дека светата должност на човекот е да се бори против тиранијата и да ја уништи. Борбата против поробувачите е единствениот пат да им се стави крај на насилствата и угнетувањето. Само со борба може да се стекне и да се брани слободата.

Од односот на Смаил-ага кон Дурак и син му Новица, кон кој бил безмилосен иако се Турци, Мажураниќ открил дека во основа на судирите на луѓето освен национални и верски причини лежат и социјални. Новица го мрази Смаил-ага иако се Турци. Тој кова завера против агата затоа што Ченгиќ е феудалец кој угнетува а тој е слуга којшто мора да трпи. Со оваа идеја за класниот карактер на судирите во феудалното општество Мажураниќ и дал поширока социјална основа на својата поема.

Во последната песна од поемата Прокоба, Мажураниќ ја изразил филозовската идеја за непостојаноста во животот. Ништо не е вечно, што ќе рече дека ниту ропството, тиранијата и насилството неможат да бидат вечни. Оваа идеја на Мажураниќ во време коа поголемиот дел од јужнословенските народи беа под ропство претставуваше искра надеж и верба во доаѓањето на слобода. Слично на Његошевиот Горски Венец и поемата Смртта на Смаил-ага Ченгиќ е химна на борбата за слобода.

Разлики со историскиот настан[уреди]

  • Мажураниќ не се потрудил местото на настаните да биде вистинското, така што убиството го преместил од Дробњаци во Гацко Поле.
  • Погрешно го лоцира селото Тушина под планината Дурмитор, иако е далеку од таа планина.
  • Внесува измислена личност, Дурак.
  • Вистинскиот Новица кој бил христијанин, црногорски војвода, во делото е Турчин, син на Дурак.
  • Самиот Самил-ага е претставен како тип на тиранин, а не онаков каков што бил во стварноста.

Сепак, со сите овие отстапувања од историскиот настан, поемата ни најмалку не губи од својата вредност, бидејќи овие отстапувања на некој начин се оправдани. Преместувањето на смртта на Самил-ага од Дробњаци во Гацко Поле ја зголемува уверливоста за побуната на населението, бидејќи рајата од Гацко Поле била повеќе покорувана од онаа во Дробњаци.

Стариот Дурак е потребен во поемата, бидејќи тој како негација на тиранството му овозможува на Самил-ага да ни се прикаже во својата крајна нечовечност. За непријателот да биде тиранин, не е доволно само да ги убива покорените, кои патем речено и не можеле да се бранат, туку треба да биде суров и безмилосен и кон своите соработници.

Претставувањето на Новица Церовиќ (кому Турците навистина му го убиле таткото) како син на Дурак е оправдано, бидејќи авторот со тоа потенцира дека над верата и националноста стои правдата и човечкото достоинство. Ликот на Смаил-ага, Мажураниќ сакал да го прикаже не само како Турчин тиранин над христијанската раја, туку воопшто како тип на угнетувач и силник каков што може да се сретне насекаде каде постои тиранија, што е чиста спротивност на историскиот Смаил-ага.

Наводи[уреди]

  1. http://dzs.ffzg.hr/html/Mazur2.htm
  2. http://www.camo.ch/ivanmazuranic.htm
  3. http://www.montenegrina.net/pages/pages1/istorija/cg_u_xix_vijeku/smail_aga_cengic_mit_i_stvarnost.htm
  4. Литература за прва година,просветно дело,Скопје
  5. Литература за прва година,просветно дело,Скопје
  6. Литература за прва година,просветно дело,Скопје

Видете исто така[уреди]