Самоански јазик

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Самоански јазик
Gagana fa'a Sāmoa
Застапен во

 Самоа 

 Американска Самоа
Подрачје Самоа, Американски Самоа, со мали заедници во Нов Зеланд, Австралија, САД и останатата самоанска дијаспора.
Говорници 369,957 [1]  
Јазично семејство
Статус
Службен во

 Самоа (199,000)

 Американска Самоа (56,700)
Јазични кодови
ISO 639-1 sm
ISO 639-2 smo
ISO 639-3 smo

Самоанскиот јазик (Gagana fa'a Sāmoa) е полинезиски јазик кој е официјален јазик во Самоа и Американска Самоа во Океанија. Тој е прв, мајчин, јазик на најголем број од жителите во двата ентитета или на околу 246,000 жители. Самоанскиот јазик е познат во лингвистиката по фонолошката разлика меѓу формален, неформален говор и церемонијален говор.

Класификација[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Полинезиски јазици.

Самоанскиот јазик е дел од самоанската група на австронезиски јазици. Јазикот е сроден со останатите полинезиски јазици, со кои споделува големи сличности во поглед на зборовниот фонд.

Јазичарите немаат целосна согласност при класификацијата на јазикот во однос на останатите полинезиски јазици.[2] „Традиционалната класификација“[3] која се базира на граматиката и зборовниот фонд го сместува самоанскиот со токелауанскот и источнополинезиските јазици, кои ги вклучува рапануи, маорски, тахитски и хавајски јазик. Според оваа анализа, две главни групи на полинезиските јазици се јадрените полинезиски јазици и тонганските јазици. Анализата на Базата на основниот зборовен фонд на австронезиските јазици од 2008 е контрадикторна во тоа што вели дека тонганскиот и самоанскиот сочинуваат подгрупа,[4] но старите подгрупи тонгански и јадрени полинезиски се повторно присутни.[5] Сите полинезиски јазици споделуваат големи сличности, особено во зборовниот фонд. Кај скоро сите јазици самогласките се стабилни, односно се составени од a, e, i, o и u.

Распространетост[уреди]

Во светот се проценува дека има околу 370.00о самоански зборувачи, од кои 69% од нив живеат на Самоанските Острови.[1] Во дијаспората, самоанскиот јазик се зборува во Нов Зеланд каде според пописот од 2006 година биле забележани 95,428 луѓе што зборуваат самоански, а имало 141,103 Самоанци. Така, од сите Самоанци во Нов Зеланд, 70.5 % можат да зборуваат самоански, што го прави јазикот четврт најзборуван во државата веднаш зад англиски, маорски и кинески. 66.4 % од Самоанците живеат во Окленд. Според пописот на Австралија од 2006 година, во државата имало 38,525 зборувачи на самоански, но имало 39,992 Самоанци.

Правопис[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Самоанска азбука.

Самоанската азбука се состои од 14 букви и еден апостроф. Во табелата се дадени самоанските букви со вредност според МФА и македонски приближен еквивалент:

буква МФА македонски еквивалент
Aa
Āā
/a/
/aː/
авион
таа
Ee
Ēē
/ɛ/
/eː/
се
сее
Ii
Īī
/ɪ/
/iː/
ти
акции
Oo
Ōō
/o/
/ɔː/
овес
координација
Uu
Ūū
/ʊ, w/
/uː/
нема во македонскиот, слично на англиските u и w.
Ff /f/ фрла
Gg /ŋ/ манго
Ll /l/
/ɾ/
лево
рака
Mm /m/ мост
Nn /n/
/ŋ/
нос
манго
Pp /p/ песна
Ss /s/ список
Tt /t/
/k/
тие
кутија
Vv /v/ весник
/ʔ/ грлен глас, нема во македонскиот.

Буквите Hh (/h/), Kk (/k/) и Rr (/ɾ/) не се дел од азбуката бидејќи се користат само за странски зборови.

Фонологија[уреди]

Самогласки

Во самоанскиот јазик има пет самогласки кои се појавуваат во кратка и долга форма. Долгите самогласки имаат надреден знак, односно макрон. Еден збор може да се пишува исто, но да има две различни значења поради должината на самогласките.[6]

пр: tama = дете; tamā = татко.

Буквата u во комбинација со уште една самогласка произведува глас /w/, исто како англиската буква w. Гласот /w/ нема буква во азбуката.

пр: uaua (артерија, тетива) = /wawa/

Краткиот глас /a/ во мал број зборови се изговара како [ə] (или во македонскиот означен со ’): mate или maliu (мртов) или vave (да бидеш брз).

Во самоанскиот јазик се користат следните дофтонзи: /au/, /ao/, /ai/, /ae/, /ei/, /ou/, /ue/.

Согласки

Во стандардниот самоански јазик има јасна разлика меѓу согласките /t/, /n/ и ŋ/. Во разговорниот самоански јазик гласовите /n/и /ŋ/ се спојуваат со [ŋ] и /t/ се изговара како [k].

Грлениот глас /ʔ/ е фонемичен во самоанскиот и се бележи со апостроф. Присуството или отсуството на гласот во зборовите резултира со различно значење на истите.[6]

пр: mai = од; ma'i = болест.

/l/ се изговара како вевна р ([ɾ]) ако е проследена од задни самогласки (/a, o, u/) или претходена од /i/. Во останатите случаеви се изговара како [l] (л). /s/ е послабо струјна од англиската или македонската с. Гласовите /ɾ/ (р) и /h/ (х) се користат само за странски зборови.

Акцент

Акцентот во самоанскиот јазик е слободен, но општо гледано почесто се наоѓа на последниот слог ако има долга самогласка или на вториот слог ако ги нема долгите самогласки или дифтонзи.

Предавање на странски гласови[уреди]

При предавање на странски зборови, гласовите остануваат слични[7], односно се приспособуваат кон фонолошкиот систем на јазикот. Така, се забележани следниве примери:

  • k, qu и c се предаваат со k (пр. Christ — Keriso, club — "kalapu, coffee — kofe, итн.), а во ретки случаеви се предаваат со t (пр. se totoni — stocking, итн).
  • r во некои случаево се задржува како таква (пр. Christ — Keriso, January — Ianuari, number — numera, итн) или станува l во други случаеви (пр. January — Ianuali, herring — elegj, итн).
  • d се предава со t (пр. David — Tavita, diamond — taimane).
  • ph се предава со f (пр. telephone — telefoni).
  • g и c се предаваат со k во некои случаи (пр. gas — kesi, company — kamupani, итн), додека пак меките гласови g, ch и j вообичаено се предаваат со s (пр. George — Siaosi, Charlotte — Salata, James — Semisi, итн.).
  • h понекогаш се зачувува на почетокот на некои лични имиња (пр. Herod = Herota) или кај некои тонгански или хавајски позајмени зборови (пр. halu, hula, Hawai'i, итн), а пак во некои случаи се предава со s (пр. hammer — samala). Кај некои позајмени зборови гласот сосема се изоставува (пр. herring — elegi, half-caste — afakasi, итн.).
  • z се предава со s (пр. Zachariah — Sakaria).
  • w се предава со u (пр. William — Uiliamu, wire — uaea), освен кај германски позајмени зборови кога се предава со v (пр. Wilhelm = Viliamu).
  • b се предава со p (пр. Britain — Peretania, butter — pata, итн).

Граматика[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Самоанска граматика.

Синтакса[уреди]

Во самоанскиот јазик редоследот зборовите во реченицата не е фиксиран, како што е слична состојбата во македонскиот, и една реченица може да има различен зборовен редослед. Четирите најчести зборовни редоследи се: прирок-подмет-предмет, прирок-предмет-подмет, предмет-прирок-подмет и подмет-прирок-предмет.[6][8][9]

Така на пример, земена е реченицата „Девојчето отиде во куќата.“ со редослед подмет-прирок-предмет, која може на самоански да се искаже на четири начина:

Sa alu le teine 'i le fale.; sa alu (прирок), teine (подмет), fale (предмет).
Отиде девојчето (во) куќата.
Sa alu 'i le fale le teine.
Отиде (во) куќата девојчето.
Le fale sa alu 'i ai le teine. 
(Во) куќата отиде девојчето.
Le teine sa alu 'i le fale. 
Девојчето отиде (во) куќата.

Именки[уреди]

Член[уреди]

Определен член во самоанскиот јазик е le. Членот se е секогаш неопределен во еднина, додека членот ni е неопределен во множина. Определениот член се изостава пред именки во множина.[7]

Пр.
ʻo le aliʻi Pai — поглавицата именуван Паи (определен член le);
ta mai se laʻau — исечи ми стап (неопределен член se);
ta mai ni la'au — исечи ми стапови (непределен член ni).

Род[уреди]

Самоанскиот јазик има два рода: машки и женски.[10] Родот во самоанскиот јазик се изразува со употреба на посебни зборови за машки и женски род:

ʻO le aliʻi, поглавица

ʻO le tamāloa, маж

ʻO le tama, момче

ʻO le poʻa, машко животно

ʻO le toeaʻina, постар маж

sole, разговорен збор за момче

ʻO le tamaitaʻi, дама

ʻO le fafine, жена

ʻO le teine, девојче

ʻO le manu fafine, женско животно

ʻO le loʻomatua, постара жена

suga, funa, разговорен збор за девојче

Кога не постои посебен збор за одредување род кај зборови за животни, тогаш се додава poʻa и fafine. Родот кај некои растенија е познат по tane и fafine, како што е во примеров ʻo le esi tane; ʻo le esi fafine. За други предмети нема посебни зборови за одредување род.[7]

Заменки[уреди]

Лични заменки[уреди]

Како и останатите австронезиски јазици, самоанскиот јазик има вклучително и исклучително „ние“ и разликува еднина, двоина и множина. Коренот на вклучителното „ние“ може да се појави во еднина, кога означува емоционална вмешаност на зборувачот.

еднина двоина множина
Прво лице (исклучително) a‘u , ‘ou mā‘ua, mā mātou
Прво лице (вклучително) tā‘ua, tā tātou
Второ лице ‘oe, ‘e ‘oulua ‘outou, tou
Трето лице ia / na lā‘ua lātou

Зборовен фонд[уреди]

Самоански јазик
Писмо латиница
Пример Прв член од „Декларацијата за човекови права“[11]
Текст O tagata soifua uma ua saoloto lo latou fananau mai, ma e tutusa o latou tulaga aloaia faapea a latou aia tatau. Ua faaeeina atu i a latou le mafaufau lelei ma le loto fuatiaifo ma e tatau ona faatino le agaga faauso i le va o le tasi i le isi.
Македонски Ситe чoвeчки суштeствa сe рaѓaaт слoбoдни и eднaкви пo дoстoинствo и прaвa. Tиe сe oбдaрeни сo рaзум и сoвeст и трeбa дa сe oднeсувaaт eдeн кoн друг вo дуxoт нa oпштo чoвeчкaтa припaднoст.
Портал: Јазици
Броеви
број самоански македонски
0 noa, selo нула
1 tasi еден
2 lua два
3 tolu три
4 fa четири
5 lima пет
6 ono шест
7 fitu седум
8 valu осум
9 iva девет
10 sefulu, gafulu, fulu десет
11 sefulu ma le tasi, sefulu tasi единаесет
12 sefulu ma le lua, sefulu lua дванаесет
20 luafulu, lua sefulu дваесет
30 tolugafulu, tolu sefulu триесет
40 fagafulu, fa sefulu четириесет
50 limagafulu, lima sefulu педесет
60 onogafulu, ono sefulu шеесет
70 fitugafulu, fitu sefulu седумдесет
80 valugafulu, valu sefulu осумдесет
90 ivagafulu, iva sefulu деведесет
100 selau, lau сто
200 lua lau, lua selau двеста
300 tolugalau, tolu selau триста
1000 afe илјада
2000 lua afe две илјади
10,000 mano, sefulu afe десет илјади
 100,000  Selau afe  сто илјади
1,000,000 miliona милион

Наводи[уреди]

  1. 1,0 1,1 Lewis, M. Paul (ed.), 2009. "Samoan". Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.
  2. „Language Materials Project, Samoan“. „University of California, Los Angeles (UCLA)“. http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?menu=004&LangID=96. конс. 17 јули 2010. 
  3. „Ethnologue Report for Polynesian“. Ethnologue.com. http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=812-16. конс. 11 септември 2011. 
  4. „Austronesian Basic Vocabulary Database figure template“ (PDF). http://language.psy.auckland.ac.nz/austronesian/img/FullTreeFigure.pdf. конс. 11 септември 2011. 
  5. „Classification search of the Austronesian Basic Vocabulary Database“. Language.psy.auckland.ac.nz. http://language.psy.auckland.ac.nz/austronesian/classification.php?node=Austronesian,%20Malayo-Polynesian,%20Central-Eastern,%20Eastern%20Malayo-Polynesian,%20Oceanic,%20Central-Eastern%20Oceanic,%20Remote%20Oceanic,%20Central%20Pacific,%20East%20Fijian-Polynesian,%20Polynesian. конс. 11 септември 2011. 
  6. 6,0 6,1 6,2 Hunkin, Galumalemana Afeleti (2009). „Gagana Samoa: A Samoan Language Coursebook“. University of Hawaii Press. стр. 103–105. ISBN 0-8248-3131-4. http://books.google.com/?id=mnIg9rH97_UC&pg=PA122&lpg=PA122&dq=Samoan+language+word+order. конс. 10 јули 2010. 
  7. 7,0 7,1 7,2 Pratt , George  (1984 ) [1893 ]. „A Grammar and Dictionary of the Samoan Language, with English and Samoan vocabulary “ (3rd and revised  издание). Papakura, New Zealand : R. McMillan . ISBN 0-908712-09-X . http://www.nzetc.org/tm/scholarly/tei-PraDict.html . конс. 14 март 2010. 
  8. Philips, Susan Urmston; Susan Steele, Christine Tanz (1987). „Language, gender, and sex in comparative perspective“. Cambridge University Press. ISBN 0-521-33807-7, 9780521338073. http://books.google.com/?id=4tW2fS3cU-sC&dq=Samoan+OVS+language. конс. 3 јануари 2011. 
  9. Ochs, Elinor (1988). „Culture and language development“. CUP Archive. стр. 56. ISBN 0-521-34894-3. http://books.google.com/?id=Zwc5AAAAIAAJ&dq=colloquial+samoan+k+speech. конс. 18 август 2010. 
  10. Learn101: Samoan gender
  11. Декларација за човековите права, самоански превод.

Користена литература[уреди]

  • An Account of Samoan History up to 1918 by Teo Tuvale [1], NZ Licence CC-BY-SA 3.0, Retrieved 8 March 2010.
  • Churchward, Spencer. 1951. A Samoan Grammar, 2nd ed. rev. and enl. Melbourne: Spectator Publishing Company.
  • Milner, G.B. 1993, 1966. Samoan Dictionary. Polynesian Press. ISBN 0-908597-12-6
  • Broselow, Ellen; and McCarthy, John J. (1984). A theory of internal reduplication. The linguistic review, 3, 25-88.
  • Mosel, Ulrike and Even Hovdhaugen, 1992. Samoan reference grammar. Oslo: Scandinavian University Press/Institute for Comparative Research in Human Culture.
  • Mosel, La'i Ulrike and Ainslie So'o. Say it in Samoan. Pacific Linguistics D88. Canberra: ANU.
  • Payne, Thomas E. 1997. Describing morphosyntax: a guide for field linguists. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-58224-5.

Поврзано[уреди]

Портал „Јазик

Надворешни врски[уреди]