Преспанско Езеро

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Преспанско Езеро
Преспанско Езеро - Далматински пеликани на Преспанското Езеро и островот Голем Град
Далматински пеликани на Преспанското Езеро и островот Голем Град
Преспанско Езеро - Местоположба
Местоположба
Место Македонија, Албанија, Грција
Координати 40°54′N 21°02′W
Тип тектонско
Земји во сливот Македонија, Албанија, Грција
Површина 273 км²
Макс. длабочина 54 м
Надм. височина на површината 853 м
Острови Голем Град, Мал Град

Преспанско Езеро — езеро кое го делат три држави: Македонија (најголем дел), Грција и Албанија. Во рамките на Македонија, тоа се наоѓа во југозападниот дел од земјата.

Географски Одлики[уреди]

Топографска карта на охридско-преспанскиот крај

Кога сакаме да зборуваме за Прспанското Езеро, мораме да појдеме од котлината затоа што е тоа продукт на природните случувања во неа и нејзин составен дел.Преспанската котлина се наоѓа во западниот дел на етничка Македонија, а после делбите во 1912/13 год., на крајниот југозападен дел на Реублика Македонија. Делбите почнале на карта 1912 год., а практично на терен завршиле во 1924 год.. Така сега од вкупната површина на хидролошкиот слив на Преспанска Котлина 1350,00 km² припаѓа на:

  • Република Македонија дел со површина од 761,6 km², или 56,42 %
  • Република Грција дел со површина од 321,6 km²,или 23,82%
  • Република Албанија дел со површина од 266,8 km²,или 19,76%

Чудна работа?! Како намерно да се сакало да се уништи македонското минато. Имено јужната граница на Р Македонија, поврзува две иториски значајни точки: Во Преспа на островот Ахил во Малото Преспанско Езеро, 976 год. се создало по втор пат Македонско големо царство,Самуиловото Царство. Кај селото Клуч во Р Бугарија , источно од тромеѓето Р Македонија, Р Грција , Р Бугарија на планината Беласица, во 1014 год., е поразот на Самуиловата војска од војската на Василие Втори. Како да се сакало да се каже крај! Тогаш настрадале 14.000 илјади војници. Сега постојат неколку милиони Македонци на етничкиот простор на Македонија и во дијаспората.

Преспанската Котлина северната граница ја има на 41 степен и 25 минути, јужната на 40 степен и 40 минути северна геогравска широчина и источнта на 21 степен и 16 минути и западната на 20 степен 49 минути и 40 секунди источна географска должина. Од источната страна е Пелагониската Котлина ,од западната Охридската Котлина , од северната Охридскста и Демир Хисарската Котлина и од јужната Костурската ,Билиштанската и Корчанската (Горичката) Котлина. Котлинската рамка е повисока од котлинското дно, нивото на езерото, од 1548 метри на Баба Планина, до 25 метри на превалот во клисурата "Грло", на крајниот југозапад на Малото Преспанско Езеро (МПЕ). Иако има висока рамка, преку превалите "Ѓавато"1.167 мнв., "Превал“ 1.035 мнв, "Грло"875 мнв, "Превтис"(Ѕвезда) 1.085, "Полце"(Пресека) 1.568 мнв и "Буково" 1.207 мнв е лесно (патно сообраќајно) до соседните котлини и пошироко.

Котлината има издолжена, неправилна форма во меридијален правец,облик на крушка.Најголемата должина е 60,00 км,а широчината изнесува од 7,00 до 30,00 км. На јужниот дел на котлината, е природната акумулација Преспанско Езеро, со надморска височина при максимално ниво на водата 851,83 метри. При пониско ниво езерото со планината Сува Гора и песочниот превлак "Гладно Поле" (во насока с. Рби - с. Перово,Кула по грчки) е поделено на Големо и Мало Преспанско Езеро. Површинска врска помеѓу двете езера, е Перовска Река која има максимална должина до 300,00 метри при ниско ниво,а при максимално не постои ,се поплавува песочниот превлак ,а двете езера стануваат едно(1918 год., 1941 год., 1948 год., и 1963 год.) Големото Преспанско Езеро има површина на воденото огледало од 275,2 км2, од кои во РМ 191.4 км2, во РГ 37,6 км2, во РА 46,2 км2. Малото Преспанско Езеро има површина од 50,7 км2, од кои во РГ 45,9 км2 и во РА 4,8 км2.

Вкупната површина на Преспанското Езеро изнесува 325,9 км2. (Податоциве се читани, мерени, пресметувани од топографки карти во мерка 1:100.000 и 1: 50.000).

Геолошки карактеристики[уреди]

Геолошките истражувања во Преспанската, заедно со Битолската и Охридската Котлина се започнати уште во почетокот на 19 век. Во континуитет траат и до денешниве денови. Така да можеме да кажеме дека имаме една добра база за геолошката состојба во котлината. Источната гранична рамка, блокот на Баба Планина со Бигла и Плаќенска Планина во основа се гранитни, водонепропустливи стенски маси. Површинскиот (фреатскиот) слој со длабочина 12,00- 15,00 метри е водопиен, вододржлив и изворски и кладенски. Затоа на источната рамка имаме повеќе постојани и повремени водотеци.

Западната рамка, блокот на Галичица со Стара Планина, Иван Планина и Горбец, се варовнички и порозни.Врнежите што паѓаат на нив ,ги впиваат водите и преку подземни канали ги носат во Охридската Котлина и Езеро. Пр. Велгошките извори, Студенчишта и многу подводни извори до св.Наум како и изворите во с.Тушемиште и Загоричани во Албанија. Дното на Охридското Езеро е пониско од Преспанското за 400,00 метри, а разликата во нивоата на водата изнесува околу 150,00 метри. На делот од Сир Хан до клисурата Грло, нема нуту едно поточе што носи вода во Преспанското Езеро. Таквиот геолошки состав и карактеристика на стените овозможил природен понорен-подземен истек на водата од Преспанското Езеро. Практично Преспанското Езеро и Преспанската Котлина се извориштето на реката Црни Дрим. Изворите кај св.Наум се површинска појава на водата од "големиот природен кладенец" Преспанско Езеро. Котлинското дно го сочинуваат:чакалесто песокливи и глинести седименти од с.Избиште до Сир Хан; чакалестопесочни седименти источно од с.Јанковец до Макази; флувиоглацијални наслаги од Макази до Маркова Нога; алувијални наслаги во средишниот дел, Ресенско Поле, Асамати и Наколец;езерски и барски седименти северно од с.Перово и јужно од с. Стење; органогено мочуришни седименти во Перовско и Езеренско Блато;пролувијални наслаги во Стенска увала.

Тектонски карактеристики[уреди]

Податотека:Lake of Prespa (W Le Queux).jpg
Преспанското Езеро во почетокот на XX век

Преспанската Котлина е дел од Западно-македонската тектонска зона. Неа ја формираат морфоструктури на издигање и тонење со лонгитудинален (надолжен) правец), како последица на радијалните движења на земјината кора и неколкуте напречни раседи. Морфоструктурите на издигање ги прават: на исток блокот на Баба Планина долг повеќе од 45,00 км , на север одвоен од блокот на Бигла, Илинска и Плаќенска Планина со Ѓаватскиот расед, на запад блокот на Галичица во кој влегуват, Петринска Планина, Исток Планина, Галичица и Сува Планина и на југ Иван Планина и Горбец. Морфоструктурата на тонење е самата котлина-котлинското дно, на чиј југ е природната акумулација Преспанското Езеро. Дното на котлината е наведнато од север кон југ до павецот с.Герман-с.Горица и од југ кон север до истиот правец , од каде како најнизок дел со пад кон заливот Завир влегува во понорот Завир. Како последица на тектонските движења во езерото се формирале четири острови и тоа: Голем Град во делот на Р Македонија и Мал Град во делот на Р Албанија, во големото Преспанско Езеро и Ахил и Видринец во малото Преспанско Езеро во делот на Р Грција.

Во самиот езерски простор постои потонатина, напречна, на правците Отешево Асамати на север и Стење-Казан-Лиса-рот Коњски. Почнува од Отешево-Стење и кај Асамати има длабочина на денивелацијата 21,оо метри. Од тука продолжува надолжно до Долно Дупени, каде има денивелација 22,00 метри. Варовничкото крајбрежје од Казан (Стење) до Пустец и од Ротино до Перово и околу островите, е со вертикални клифови високи 30.00 до 50,00 метри. На нив и во нив, ударите на брановите направиле поткапини и пештери. На повисоките, над нивото на водата, монасите направиле пештерни цркви, молитвеници, свети места и исцртале фрески на повеќе светци.

Климатски карактеристики[уреди]

Географската положба, надморската височина, високите рамковни планини, присуството на природно акумулираната вода во езерото и др., ја прави климата во котлината специфична.

Северниот дел на котлината има континентална клима со поладни зими, а јужниот е под влијание на продорот на медитеранската клима со побллаги зими. Езерото е/беше катализатор на климата во котлината.

Во Преспанска Котлина мерењето на врнежите е започнато во 1930 год. Тогаш во с.Брајчинно формирана е првата станица за мерење на врнежите. Во април 1935 год во с.Стење, е поставена нивомерна летва за мерење на нивото на водата во Големото Преспанско Езеро. Мерната станица ја поставил Милорад Сибиновиќ дипл.инж.хидролог, којшто започнал трајни хидролошки истражувања во Преспанската и Охридската Котлина. После Втората Светска Војна, формиран е Републичкиот Хидрометеоролошки Завод, којшто официјално ги извршувал овие задачи. Воспоставени се станици за мерење на врнежите во Ресен, Стење, Асамати, а нивомерни во Асамати и Наколец. Грците започнале со мерење во 1954 год. со нивомерни летви во Перово (Долно Перово), Кулата, една за малото, една за големото Преспанско Езеро. Тие работеле до 1992 год., до смртта на човекот што ги вршел мерењата. На просторот околу МПЕ поставиле и неколку станици за мерење на врнежите. Албанците пак ги користеле нашите податоци објавувани во годишните извештаи на СФРЈ.

За хидролошкиот период 1961 год. до 1991 год. регистрираме:

  • Апсолутно најниската температура на воздухот изнесува-26,5°С,регистрирана на 14 јануари 1968 год. Апсолутно максималната температура изнесува +37,6°С, регистрирна на 6 јули 1988 год. Пролета е поладна од есента. Мај е поладен од Септември.
  • Мразот најрано се јавува во октомври ,а најдоцна во Мај. Просечниот мразен период изнесува 167 дена, а екстремниот 232 дена,
  • Врнежите се под влијание на медитеранскиот плувиометриски режим. Просечната годишна сума на врнежи изнесува, 730,1 мм/м2/ год. Врнежите паѓаат во ладниот дел од годината, ноември до мај (Јуни). Јули и август може да бидат и без врнежи. Снегот просечно се јавува од крајот на ноември до крајот на Март.
  • Котлината има подолготрајно сончево зрачење. Просечно годишно имаме 2295 сончеви часови.
  • Од ветровите најголема зачестеност има северниот и источниот ветер. Од другите правци ветровите се со помала зачестеност. Карактеристика е што во текот на денот дуваат од копното кон езерото , а во другиот дел од езерото кон копното.
  • Маглата е ретка појава .Просечно годишно се јавува 3-5 денови и тоа во зимскиот период од годината.
  • Просечната релативна влажност на воздухот изнесува 73,5%.

Хидрографски податоци[уреди]

Хидрографијата на котлината ја прават: подземните води, изворите, природните водотеци, изградените од човекот водни објекти и природната акумулација езерото.

  • Подземни води: Досегашните истражувања и сознанија кажуваат дека:

источната рамка во слој со длабочина 12-15м. е водовпивателна , вододржлива и издашна. Тука се јавуваат постојаните и повремените водотеци: Стара(Германска) Река, со постојан водотек и влив во ГПЕ, Брајчинска Река идентична на претходната, Кранска Река(Шара), Сливничка Река со повремен водотек, Курбинско-Преторска река, со повремен водотек, Сопотска Река, Чешинска (Златарска) Река и Лева Река со повремен водотек;

  • На северниот дел: Голема Река која беше со постојан водотек,после каптирањето на изворите за регионалниот водовод и пренасочувањето на Болнска Река во Источка Река стана река со повремен водотек;
  • Северозападно се повремените водотеци: Болнска Река, Источка Река, Евлска Река ,кои имаат карстни извори и се со повремен водотек;
  • Од западната страна се: Стипонска Река, Лавчанска Река, Прељупска Река,Крива (Отешевска ) Река и карстниот извор, постојан, во Сир Хан.
  • Во подлабокото подземје, субартеско и артеско, утврдено е дека: северниот дел на котлината до одвојакот на патот за с. Горно Дупени е безводно и со присуство на минерализирана, закиселена вода. Јужно од оваа граница, на длабочина поголема од 30,00 м, под водонепропустливиут слој се нао|а слатка вода со субартески и артески карактер. Таа со цевкасти бунари се користи за регионалниот водовод. Сметам дека таа вода е во непосредна врска со водата во езерото. Го намалува (снижува) нивото по динамиката на снижување на нивото на водата во езерото.
  • Во малото Преспанско Езеро од планината Горбец и Сува Гора дотекуваат неколку повремени водотеци, после врнежите од дожд и топењето на снегот.
  • При пониско ниво на водата од максималното, единствена површинска врска помеѓу двете езера е Перовска река. Нејзината најголема должина изнесува до 300,00 метри. При максимално ниво таа се губи, затоа што нивоата се изедначуваат, а песочниот превлак е поплавен.
  • Антропогени објекти: Во втората половина на минатиот век изградени се три хидромелиоративни системи за наводнување:
    • Во Народна Република Македонија во периодот 1957-1960 год. изграден е системот за наводнување на Ресенско Поле, површина од 3.500,00 хектари со сезонски капацитет, 01.06 до 15.09. во годината, од 15 милиони метри кубни. Извор за вода е големото Преспанско Езеро. За овој систем заседавала мешовита комисија со членови од НРМ и НРА и дала согласност.
    • Во кралевина Грција во 1962-1964 год. изграден е систем за наводнување на полето од с. Рби до с. Л'к, со површина од 2.250 хектари и сезонски капацитет од 10 милиони метри кубни. Извор за вода е малото Преспанско Езеро и Стара (Германска) Река која се влива во Големото Преспанско Езеро. За изградбата на системот не се информирани соседните земји.
    • Во НР Албанија во периодот од 1972 до1976 год., изграден е водоцрпен систем за наводнување на Билиштанско-Корчанско Поле со површина од 22.500 хектари, со сезонски капацитет од 90 милиони метри кубни вода. Извориште за вода за овој систем е Малото Преспанско Езеро. Изградбата на системот не е најавена на сосeдните држави. Изборот на извориштето е спротивен на природните закони, и сите позитивни закони, повелби, напатствија и препораки од човекот и неговите здруженија. Во случајов се користи вода од неприпаден хидролошки слив. Проектантите свесни за ова, оправдување нашле со враќање вода во езерото во не вегетативниот период, од реката Девол и суводолиците. При тоа направиле уште две грешки: што ако има сув период, без врнежи? и не дале решение за собирање на милот-наносот пред внесувањето на водата во Малото ПЕ.

Геологија на Преспанското езеро[уреди]

Во Големото Преспанско езеро има два острови: Голем град или Св. Петар и Мал град. Островот Голем Град е прогласен за строг природен резерват заради специфичните геоморфолошки карактеристики, карактеристичната флора и фауна и поради своето историско минато. Островот Голем град е долг 750 м, а широк 450 м, со највисок дел 50 м над езерото. Островот Св. Павле е помал - долг е 300 м, а широк 150м со 25-30 м највисок дел на езерото. На Голем град секоја година се вршат археолошки испитувања, постојат археолошки наоѓалишта од ранохристијанскиот период и базилика од словенскиот период. Островот е ненаселен.

Флора и фауна[уреди]

Преспански сунѓер (Spongilla prespensis), ендемичен вид кој живее во езерото

Спрема локалитетите на своето опстојување и развој флората и фауната во Преспанската Котлина , можеме да ги поделиме на : езерска ,крајбрежна, блатна, котлинска до 1000мнв, планинска и високо планинска.

Во котлинскиот копнен дел до 1000 мнв застапени се скоро сите видови културни растнија. Најподобна е за овошјето, особено за јаболкото ,кое е најзастапено и најдоходовно. Застапени се и градинарските растенија ,ама поради касното созревање, се одгледуваат само за индивидуални потреби. Житариците се сега скоро потполно напуштени, од причини на слаб доход (ниски цени ), а нема потреба ни за храна и крма за крупната и ситната стока. Ситната стока ја нема од поодавна ,а крупната поради механизираноста и немоќта - староста на популацијата, веќе исчезнува. Поранешните ливади се преорани и пренаменети во овоштарници или потполно напуштени и обраснати со некултурни и диви видови растенија.

Природното-арско шталско ѓубре и ѓубрењето со испаша на стоката веќе ги нема. Доминантно е вештачкото ѓубриво и остатоците и штетните последици од него за самата почва, подземјето, водотеците и езерото.Пестицидите што се употребуваат за заштита на јаболкото се посебна „ приказна “ за штетата и загрозеноста на животната средина во воздухот, почвата ,подземјето, и водениот езерски простор.

Блатните растенија застапени беа скоро по целата должина на северното крајбрежје на Големото ПЕ, односно во Перовско-Езеренското Блато, Стенското Блато, северното крајбрежје на Малото ПЕ и јужно од селата Трново и Дреново, во тесниот и плиток дел на Малото ПЕ.

Сега, поради повлекувањето на крајбрежната линија за околу 3,5 км на југ, блатата ги нема. Поранешниот блатен простор е населен со досега непознати растителни видови за овој дел од котлината.

Фауната на Преспанското Езеро е помалку истражена во однос на Охридското ЕзероМеѓутоа утврдено е дека е типично олиготрофна со доста голем број на реликтни и ендемични организми. Посиромашно е со риби од Охридското Езеро. Најзастапена е белвицата-нивичка, бела слатка риба најдолга до 10-15 см. Најмногу ја има во длабоките и чисти води во атарот на с.Нивици, по кое го добила името нивичка.Посолена,нанижана во низи и сушена на сонце, на пазарот ја има под името циронка.

Голем корморан и мал корморан во Преспанското Езеро

Крапот е најквалитетната и репрезентативна риба во Преспанското Езеро. На жалост, во 1974 год. со употрeба на погрешен пестицид за авионско прскање од комарци, крапот во големи количини беше затруен.Подолго време се регенерираше, го немаше во поголеми бројни количини и поединечни големини. Со прекинот на водотечната врска помеѓу Малото и Големото ПЕ прекинато беше и движењето на рибите помеѓу Малото и Големото ПЕ.Грците го порибуваа Малото ПЕ со други не домицилни видови риби. И Албанците вршеле порибување на Големото ПЕ со риби. Во деведесеттите години од минатиот век се појавија мали сомови и аквариумски караси со големина до 10 см. Рибарите, поради разните и убави бои ги нарекоа телевизори. Ги имаше во поголеми количини. Поради оштрите,тврди и назабени перки ,многу беше тешко и болно нивното вадење од мрежите.Рибарското стопанство од сир Хан во Р. Македонија во рибникот во с.Езерени одгледуваше израелски крап.Тој се насели и во атарот на Големото ПЕ. Средината му погодуваше и напредуваше добро. Присутен е и сега , ама неговиот квалитет значително заостанува зад домашниот преспански крап.

Следна риба по квалитет и застапеност е скобустот, бојник-от. Тој е квалитетна бела ,слатководна риба ,најслатка за конзумирање уловена до пред мрестот, во месец март и април. После мрестот во мај до крајот на септември се повлекува и не е со таков квалитет како во пролет. Најзастапена и секогаш присутна риба е плотицата (црвеноперка, писа). Таа е слатка бела риба, попогодна за конзумирање до пред мрестот во пролет. Има повеќе ситни коски, па недоволно вештите за чистење на коските конзуматори ја избегнуваат.

Мренката е малку застапена, ама овде е квалитетна , со малку коски и многу вкусно и слатко месо.

Кленот е најмалку застапен. Се јавува во големина и до 1,0 -1,5 кгр. Неговото месо е со бела сивкаста боја и киселкаст вкус. Рибарите го класифицираат како риба со најслаб квалитет.

Јагулата беше и се’ уште е присутна риба. Додека беа во употреба коците-далјаните почесто беше уловувана. Во мрежите ноќници реткост е и тешко да се улови, затоа што телото и’ е мазно и лизгаво-лигаво. Доколку се закачи со забите, многу лесно го сече конецот и се ослободува. Беше уловувана во големина до 1,2 метри и тежина 3-5 кгр. До изградбата на браните за ХЕЦ Глобочица и Шпилје, доаѓаше од Саргаско Море во Охридското Езеро, а од таму низ подземниот истек и во Преспанското Големо Езеро. И сега, тие јагули што се носат со авионски или друг транспорт во Охридското Езаро, доаѓаат во Преспанското Големо Езеро.

СЕГАШНАТА КАТАСТРОФАЛНА СОСТОЈБА на Големото Преспанско Езеро со: намалените ниво на водата за 9 метри и зафатнина за 50%, повлечената крајбрежна линија за 3,5 км., иссушените блата, малиот дотек на чиста,свежа и богата со кислород вода, големото присуство и концентрација на сулфати и пестициди, плитката вода, продорот на сончевите зраци до дното, дислокацијата и наголемувањето на количината и просторот со присуство на разни видови алги, намалената чистота на водата и др. Е ПРЕМНОГУ ЗАГРИЖУВАЧКА и безнaдежна за Преспанската Котлина.

Птичјиот свет многубројно разновиден и присутен во блатата, крајбрежјето и Езеренската Корија, беше посебна убавина, богатство и задоволство за човекот. Ќе наведеме некои од тие видови:

  • Постојано присутни водни: лиска(корморан), нор (гњурец), дива патка, пеликан, црн гавран
  • Надводни барски : разни видови врапци и појни птици.
  • Крајбрежни: белиот галеб, разни видови чапји, штркот.
  • Копнени: питома ластовица, дива ластовица, галица (чавка), страчка, гавран, сколовранец, врапци, и др.

Сега на жалост повеќе од овие видови птици ги нема во просторот на северното крајбрежје, пр. штркот, питомата ластовица, галицата (чавката) и др.

Туризам[уреди]

Рекламен постер за Преспа од 1958 година

Бистрата езерска вода со температура од 24-28°С, долги песочни плажи, присуство на многу сончеви денови, немање на магловити денови, свежи ноќи, еколошки чиста средина, планини со бујна вегетација и изградени туристички капацитети, скијачки терени - се основите за развој на туризмот во Преспа, кој за жал и покрај компаративните предности не е во доволна мера застапен.

Легенда за настанокот на езерото[уреди]

На местото на денешното убаво Преспанско Езеро, според легендата се простирало широко плодородно поле. Во близината на ридот имало седум кладенчиња, кои никогаш не замрзнувале. Нивните бистри води биле гордост за цела долина. Навечер кладенчињата со чепови (цифуни) се затварале. Во тоа време, две племиња, непрестано војувале за убавата долина. Ќерката на кнезот од едното племе Преспа, била многу убава. Таа секоја вечер одела под ридот, до кладенчињата, по вода. Еднаш, кај кладенчињата Преспа го видела синот на кнезот од другото племе. Нивните погледи се сретнале. Срцата им затрепериле. Се родила љубов. Оттогаш, младите почнале скришум да се сретнуваат. Една вечер, младиот син на кнезот кој се викал Лабид, ја чекал убавицата недалеку од кладенчињата. Таа стрчала, неосетно му се приближувала убвата девојка, лесна како срна. Таа стрчала, намерно ги извадила седумте чепа од кладенчињата и водата бликнала на долж и шир по долината... Кога ја видел младичот, со неколку скока ѝ го попречил патот и се нашле лице в лице ... Се фатиле за раце и тргнале кон ридот. Се качиле на врвот. Се прегрнале и паднале во љубовна игра. Шумолењето на водата и љубовната игра ги успала двајцата млади. Кога се разбудиле, во раните зори, пред нивните очи светнало едно сиво-зеленикаво езеро ... Дотогаш, стражарите на двете племиња ги известиле своите кнезови за покачувањето на нивото на водите и тие, племињата тргнале на пат - едното тргнало на југ, а другото се населувало во полите на Галичица... Лабид ја прегрнал Преспа и бакнувајќи ја, му рекол: “Сега нема за што да војуваат нашите племиња!“ Младите стапиле во брак, а настанатото езеро, во чест на убавицата се нарекло Преспанското Езеро а населбата околу него го добила името Преспа.

Користена литература[уреди]

  • Турски документи за историјата на Македонскиот Народ:
    • Опширен пописен Дефтер за Казите Горица (Корча),Биглишта и Хрупишта од 1568/69 год. ,Скопје 1997 год.
    • Опширен пописен Дефтер за Охридски санџак од 1583 год., Скопје 2000 год.
  • Виктор Григорович:„Осврт од патувањето по Европска Турција, со карта на околината на Охридско и Преспанско Езеро“, Казан 1848 год.
  • Јован Цвииќ, „Атлас за езерата на Македонија ,Стара Србија и Епир“, Белград 1902 год.
  • Јован Цвииќ, „Основи за Географијата и геологијата на Македонија и Стара Србија“, Белград 1911 год.
  • Геолошки завод на Р Македонија, Скопје ,Геолошки податоци за Преспанска Котлина.
  • Георги Трајчев, „Преспа“,„Софија“ 1923 год.
  • Градежен институт „Македонија“, Скопје, Геолошки податоци за Преспа.
  • Институт за просторно планирање, „Просторен план на охридско-преспанскиот регион Охрид“, Скопје, 1972 год.
  • Институт за просторно плаирање, „Просторен олан на крајбрежниот простор на Праспанско Езеро“,Охрид 1988 год.
  • Л.Милетич, Славејко Арсов-Сеќавања, „Востаничкото движење во југозападна Македонија“, Софија 1925 год.
  • Милорад Сибиновиќ, „Езера-Преспанско и Охридско Езеро“, Скопје, 1987 год.
  • Благоја Тодоровски и Славко Кипровски, „Влијание на Преспанскиот слив врз режимот на Охридското Езеро“, Скопје, 1974 год.
  • Влогимјеж Пјанка,„Топономастиката на охридско преспанскиот базен“, Скопје , 1970 год.
  • Пеце Ристевски,„Испарувањето од слободна површина на Преспанското Езеро“,ракопис,Скопје 1995 год.
  • РХМЗ на РМ,Скопје,„Податоци за водостоите на Големото Преспанско Езеро, врнежите и другите климатски податоци во преспанскиот регион“.
  • Ангел Лазаревски, „Климата во Македонија“, Скопје, 1993 год.
  • Нико Пано, АНУА-ХМИ , Тирана, „Хидрологија на Албанија“, Тирана 1984 год.
  • Томе Андоновски, „Картните полиња во Македонија“, Скопје 1989 год и „Пештери во општина Охрид“, Скопје 1990 год.
  • Михаило Зиков, „Водните ресурси и водоснабдувањето во планирањето и организацијата на просторот“, Скопје, 1989 год.
  • Јосиф Милевски, „Хидролошка основа за ХЕЦ, Брајчино“, Скопје, 1988 год.
  • Зборник на трудови од Симпозиумот за заштита на Преспснското Езеро, Корча,октомври 1997 год.
  • Зборник на трудови од Симпозиумот за заштита на Преспанско Езеро , Отешево, 2001 год.
  • Тодор Ановски, „Прилог кон студијата за утврдување на потеклото на водите од изворите кај св. Наум-Охридско Езеро“, Центар за примена на радиоизотопите во стопанството, Скопје, 1985 год.
  • Ален Џ. Кривели и Георгиос Кацадоракис, „Езеро Преспа ,северозападна Грција Уникатно Балканско Блато“, Белгија 1997 год.
  • Георгиос Кацадоракис, „Преспа“, Атина 1999 год.
  • Топографски карти мерка 1:100.000, 1:50.000, военогеографски институт на ЈНА, Белград.
  • Илија Чавкаловски, „Преспанско Езеро-осцилациите на нивото на водата“, Скопје, 1997 год.
  • Илија Чавкаловски, „Преспа“, Скопје, 2001 год.
  • Воена Енциклопедија на ЈНА, Белград, 1973 год.
  • Јован Беличов, Афтокфалноста на МПЦ, Скопје ,1985.1986 год.
  • Вера Ачковска и Никола Жежов, „Предавствата и атентатите во Македонската историја“, Скопје 2004 год.

Надворешни врски[уреди]