Опција

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај

Опција (англиски: option) претставува договор со кој едната страна има право да купи или да продаде некој финансиски инструмент на одредена идна дата или за време на некој временски период, по однапред утврдена цена, наречена извршна цена (exercise price, strike price). Опциите спаѓаат во групата на финансиски деривати.

Основни карактеристики[уреди]

Исто како фјучерсите, и опциите претставуваат договори каде што денес се утврдува цената на темелниот финансиски инструмент, но купопродажбата се врши во иднина. Но, за разлика од фјучерсите, купувачот (сопственикот) на опцијата нема обврска да ја изврши трансакцијата, туку може да избира дали ќе го изврши договорот или не. Од друга страна, продавачот на опцијата, кој се нарекува и потписник (writer), е должен да ја изврши својата обврска од договорот на барање на купувачот на опцијата. Во зависност од времето кога се извршуваат, постои разлика меѓу американските и европските опции. Кај американските опции, правото на купување или продавање може да се изврши секој ден до истекот на крајниот рок на извршувањето, т.е. до последниот ден на тргувањето со опциите. Од друга страна, кај европските опции, правото на купување или продавање може да се оствари само на денот на извршувањето на опциите.

Имајќи предвид дека купувачот на опцијата има право да бира дали и кога ќе ја изврши опцијата, тој мора да плати одреден надомест за таквата поволност. Од гледна точка на другата страна на договорот, бидејќи продавачот на опцијата е должен да ја изврши својата обврска, без разлика дали тоа му одговара или не, тој бара одреден надомест за тоа. Оттука, за разлика од фјучерсите, самата опција има цена, наречена премија (premium), која се формира на берзата во зависност од понудата и побарувачката на опциите.

Дали сопственикот на опцијата ќе го искористи своето право зависи од движењето на пазарната цена на темелниот инструмент во однос на цената на извршувањето. На пример, ако една опција носи право на купување акции по цена од 950 долари, сопственикот ќе ја искористи опцијата ако тековната цена на акциите е 980 долари, зашто во тој случај, тој има можност да ги купи акциите поевтино. Од друга страна, ако цената на акциите е 920 долари, сопственикот нема да ја искористи опцијата, затоа што поисплатливо му е да ги купи акциите по тековната пазарна цена.[1]

Тргување со опциите[уреди]

Опциите се финансиски деривати со кои се тргува на пазарот преку шалтер, но и на организираните пазари. Притоа, на пазарот преку шалтер се тргува со опции направени според посебните потреби на купувачите, додека на берзите се тргува со опции со стандардни карактеристики во однос на темелните инструменти, номиналната вредност на договорот и рокот на извршувањето. Опциите за првпат се воведени на американската Берза на опции на Чикашкиот одбор (Chicago Board Option Exchange, CBOE) во 1973 година, а во следните неколку години, нивната трговија започнала и на другите берзи. Во почетокот, опциите гласеле на акции, индекси на акции и валути, а првите каматни опции се појавиле на Чикашкиот одбор за трговија во 1981 година. Во 1982 година, експериментална основа, започнало тргувањето со опции што гласат на фјучерси, додека нивното постојано тргување било одобрено во 1987 година.

Денес, како темелни инструменти кај опциите најчесто се јавуваат фјучерс-договорите кои гласат на државни записи, државни обврзници и евродоларски депозити. Навистина, некои опции гласат и на финаниски инструменти што се продаваат на готовинскиот пазар, но нивниот промет е многу мал. Причината за тоа е што, на датата на извршувањето на опциите, многу е тешко да се најдат расположливи финансиски инструменти на готовинскиот пазар, коишто би биле употребени за извршување на опциите. Од друга страна, тој проблем воопшто не се појавува на пазарот на фјучерси, каде што, во секој момент, клириншката куќа може да содаде фјучерс-договори со кои ќе се извршуваат опциите.

Фактот дека со опциите се тргува на организирани пазари нуди големи погодности. Така, берзата обезбедува постојан пазар што се одликува со висока ликвидност и ниски трансакциски трошоци. Тоа им дава можност на двете страни на опцискиот договор да ги поништат своите трансакции во секој момент пред крајниот рок на извршувањето на опцијата. Всушност, исто како кај фјучерсите, опциите најчесто се поништуваат пред рокот на извршувањето, односно многу ретко доаѓа до испорака на темелниот инструмент.

За разлика од пазарот на фјучерси, при склучувањето на опцискиот договор, од купувачот на опцијата не се бара да положи депозит кај берзанската клириншка куќа. Тоа произлегува оттаму, што купувачот на опцијата однапред ја плаќа опциската премија, а понатаму, за време на траењето на опцискиот договор, максималната загуба што може да ја претрпи е еднаква на износот на премијата. Значи, купувачот на опцијата не е подложен на никаков кредитен ризик и затоа нема потреба тој да приложи некое обезбедување како гаранција дека ќе го изврши договорот. Но, од друга страна, при неповолно движење на пазараните цени, продавачите на опции може да претрпат големи загуби. Затоа, при склучувањето на опцискиот договор, продавачот на опцијата е должен да уплати одреден депозит кај клириншката куќа, којшто треба да го дополни при неповолно движење на пазарните цени.

Бидејќи опциите гласат на фјучерс-договори, извршните цени се објавуваат на ист начин како кај фјучерс-договорите, т.е. тие се изразени како индекси. На пример, ако извршната цена на една продажна опција што гласи на евродоларски депозити е дадена како 94,50, тоа значи дека опцијата се однесува на продажба на еден фјучерс-договор по цена од 94,50 индексни поени (каматна стапка од 5,50%). Слично на тоа, ако извршната цена на една куповна опција, што гласи на државни обврзници, е дадена како 112, тоа значи дека опцијата се однесува на купување на еден фјучерс-договор по цена од 112% од номиналната вредност на обврзниците.

Притоа, за секоја одделна извршна цена на опциите, берзата ја објавува и премијата, која е изразена како процент. Така, премијата на опцијата што гласи на евродоларски депозити може да биде дадена како 0,32. Тоа значи дека купувачот на опцијата треба да плати премија во вредност на 32 основни поени, што изнесува 800 долари (имајќи предвид дека, кај фјучерсите и опциите на евродоларски депозити, еден основен поен вреди 25 долари). Кај опциите што гласат на државни обврзници, премијата се изразува поинаку. На пример, ако премијата на една продажна опција изнесува 1-46, тоа значи дека купувачот на опцијата треба да плати 1 и 46/64 проценти од номиналната вредност на обврзниците. Конкретно, во овој случај, премијата изнесува 1,71875% од 100 000, или 1718,75 долари.[2]

Куповни и продажни опции[уреди]

Во зависност од правото што го има купувачот на опцијата, постојат два вида опции: куповни опции (call options, calls), и продажни опции (put options, puts).

Куповната опција му дава право на купувачот да го купи темелниот инструмент по однапред утврдена цена во текот на определен временски период. Во исто време, продавачот на куповната опција има обврска да го испорача темелниот инструмент по договорената цена, кога тоа ќе го побара купувачот на опцијата. За оваа погодност, купувачот му плаќа на продавачот одреден надомест – цената на опцијата.

По склучувањето на договорот, сопственикот на куповната опција има три можности:

  • прво, да не ја изврши опцијата,
  • второ, да ја изврши опцијата пред рокот и,
  • трето, да ја поништи трансакцијата.

Во првиот случај, купувачот на опцијата едноставно ќе остави да помине рокот на опцијата без да ја изврши неа, а тоа се случува ако пазарната цена на темелниот инструмент е пониска од извршната цена. Тогаш, купувачот на опцијата ќе претрпи загуба во висина на премијата што ја платил за опцијата. Втората можност е купувачот да ја изврши опцијата пред крајниот рок, што е најчест случај во практиката. Имајќи предвид дека како темелен инструмент на опцијата се јавува фјучерс-договор, извршувањето на куповната опција, всушност, значи дека нејзиниот сопственик зазема долга позиција на пазарот на фјучерси. Затоа, кога купувачот на куповната опција ќе побара нејзино извршување, клириншката куќа автоматски му припишува долга позиција со фјучерси. Од друга страна, на продавачот на куповната опција, клириншката куќа му припишува куса позиција со фјучерси, затоа што тој има обврска да го испорача предвидениот фјучерс-договор. Во исто време се спроведува и готовинско порамнување на трансакцијата (cash settlement), т.е. продавачот на опцијата, преку клириншката куќа, му ја исплаќа на купувачот на опцијата разликата меѓу пазарната цена на фјучерс-договорот и извршната цена. Најпосле, купувачот на куповна опција има можност да ја поништи опцијата пред рокот на извршувањето на тој начин што ќе ја продаде на берзата.

Купувачот на продажната опција има право да го продаде темелниот инструмент по однапред утврдена цена во текот на определен временски период. Од друга страна, продавачот на опцијата има обврска да го купи темелниот инструмент по договорената цена во моментот кога купувачот на опцијата ќе реши да ја изврши неа. Повторно, за оваа погодност, купувачот му плаќа на продавачот одреден надоместок, а тоа е премијата.

По купувањето на продажната опција, нејзиниот сопственик има три можности:

  • прво, да не ја изврши опцијата,
  • второ, да ја изврши опцијата пред рокот и,
  • трето, да ја поништи трансакцијата.

Во првиот случај, купувачот на опцијата едноставно ќе остави да помине рокот на опцијата без да ја изврши неа. Тогаш, купувачот на опцијата ќе претрпи загуба во висина на премијата што ја платил за опцијата. Втората можност е купувачот да ја изврши опцијата пред крајниот рок, што е најчест случај во практиката. Со оглед на тоа што како темелен инструмент на опцијата се јавува фјучерс-договор, извршувањето на продажната опција, всушност, значи дека нејзиниот сопственик зазема куса позиција на пазарот на фјучерси. Најпосле, купувачот на продажна опција има можност да ја поништи опцијата пред рокот на извршувањето, на тој начин што ќе ја продаде на берзата.[3]

Добивка и загуба кај опциите[уреди]

При склучувањето на договорот за опцијата се утврдува цената по која ќе се изврши купопродажбата на некој финансиски инструмент во иднина. Меѓутоа, во тој момент, купувачот и продавачот на опцијата не ја знаат пазарната цена што финансискиот инструмент ќе ја достигне во иднина. Според тоа, во зависност од движењето на пазарната цена на темелниот инструмент во споредба со извршната цена, едната страна на опцискиот договор ќе претрпи загуба, а другата страна ќе оствари одредена добивка.

Добивка и загуба кај куповните опции[уреди]

Ако пазарната цена на темелниот инструмент е еднаква на, или пониска, од извршната цена, купувачот на опцијата нема да ја изврши неа. Тогаш, тој ќе претрпи загуба која е ограничена на износот на премијата што ја платил. Ако пазарната цена на темелниот инструмент порасне над извршната цена, купувачот ќе ја изврши опцијата и ќе оствари добивка, која се зголемува онака како што расте пазарната цена. Сепак, порастот на пазарната цена не предизвикува веднаш нето-добивка за купувачот на опцијата, туку е потребно цената да порасне над одредено ниво, доволно да се покрие трошокот за премијата што ја платил купувачот на опцијата. На пример, ако некој купи куповна опција со извршна цена од 92,50, при што тој платил премија од 0,26, купувачот на опцијата ќе оствари добивка само ако пазарната цена на темелниот инструмент порасне над 92,76.

Од друга страна, продавачот на куповната опција ќе оствари добивка (еднаква на премијата) кога пазарната цена на темелниот инструмент е пониска од извршната цена, зашто тогаш купувачот на опцијата нема да ја изврши неа. Но, ако пазарната цена порасне над ова ниво, продавачот на опцијата ќе загуби еден дел од добивката, а со натамошниот пораст на пазарната цена, загубата на продавачот на опцијата станува сè поголема. Според тоа, износот на премијата ја претставува најголемата можна добивка на продавачот на куповната опција, додека неговата потенцијална загуба е бесконечна. На пример, ако некој продаде куповна опција со извршна цена од 97,25, при што тој наплатил премија од 0,43, продавачот на опцијата ќе остварува добивка (еднаква на премијата) сè додека пазарната цена на темелниот инструмент е пониска од извршната цена. Ако цената порасне над ова ниво, неговата добивка ќе се намали, а ако пазарната цена порасне над 97,68, продавачот на опцијата ќе претрпи загуба која ќе се зголемува со порастот на пазарната цена.

Добивка и загуба кај продажните опции[уреди]

Купувачот на продажна опција има загуба сè додека пазарната цена на темелниот инструмент е повисока од извршната цена. Тогаш, купувачот на опцијата нема да ја изврши неа и ќе го изгуби износот на платената премија, но без оглед на натамошниот пораст на пазарната цена, неговата загуба ќе биде ограничена. Ако пазарната цена на темелниот инструмент падне под извршната цена, загубата на купувачот на опцијата ќе се намали, а со натамошното намалување на пазарната цена, тој ќе оствари добивка која е ограничена. Може да се забележи дека тоа е спротивно на положбата на купувачите на куповни опции. На пример, ако некој купил продажна опција со извршна цена од 96,50, при што платил премија од 0,88, во тој случај, сè додека пазарната цена на темелниот инструмент е повисока од 96,50, купувачот нема да ја изврши опцијата и ќе претрпи загуба во висина на премијата. Ако пазарната цена падне под 96,50, тој ќе ја изврши опцијата и ќе покрие дел од загубата. Ако цената падне под 95,62, неговата загуба ќе се претвори во добивка.

Од друга страна, продавачот на куповната опција остварува добивка сè додека пазарната цена на темелниот инструмент е повисока од извршната цена на опцијата. Меѓутоа, неговата добивка е ограничена на износот на премијата што тој ја наплатил од купувачот на опцијата. Ако пазарната цена опадне под извршната цена, добивката на продавачот на опцијата ќе се намали, а ако продолжи опаѓањето на пазарната цена, тој ќе оствари загуба. Меѓутоа, во овој случај, за разлика од продавачите на куповни опции, потенцијалната загуба е ограничена. На пример, ако некој продал продажна опција со извршна цена од 98,00, при што наплатил премија од 0,16, тогаш тој ќе оствари добивка ако пазарната цена на темелниот инструмент е повисока од 98,00. Ако пазарната цена падне под 98,00, добивката на продавачот на опцијата ќе се намали, а ако цената падне под 97,84, тој ќе претрпите загуба. Сепак, неговата загуба ќе биде ограничена, бидејќи пазарната цена може да падне најмногу до нула. Се разбира, во реалниот свет, тоа не е можно и, оттука, загубата ќе биде многу помала.[4]

Вреднување на опциите[уреди]

Купувачот на опцијата има право да избере дали ќе ја изврши опцијата или не, а одлуката за тоа зависи од односот меѓу пазарната цена на темелниот инструмент и извршната цена. Во таа смисла, пазарната цена на темелниот инструмент може да биде повисока, пониска или еднаква на извршната цена. Очигледно, тоа ќе има соодветно влијание врз вредноста на опцијата. Кога извршната цена на куповната опција е под пазарната цена на темелниот инструмент, тогаш за неа се вели дека е во добивка (in the money). Обратно, ако извршната цена на куповната опција е повисока од пазарната цена, тогаш опцијата е во загуба (out of the money). Најпосле, кога извршната цена се совпаѓа со пазарната цена, за опцијата се вели дека е ниту во добивка, ниту во загуба (at the money). Во случајот на продажните опции, овие односи се со спротивна насока.


Куповна опција:

  • Пазарна цена > извршна цена - Добивка
  • Пазарна цена < извршна цена - Загуба
  • Пазарна цена = извршна цена - Ни добивка, ни загуба


Продажна опција:

  • Пазарна цена > извршна цена - Добивка
  • Пазарна цена < извршна цена - Загуба
  • Пазарна цена = извршна цена - Ни добивка, ни загуба


Кога се зборува за вредноста на опциите треба да се прави разлика меѓу изворна или внатрешна вредност (intrinsic value) и временска вредност (time value). Притоа, премијата на опцијата е збир на изворната и временската вредност на опцијата. Кај куповните опции, изворната вредност е еднаква на разликата меѓу пазарната цена на темелниот инструмент и извршната цена, или нула, во зависност од тоа што е поголемо. Кај продажните опции изворната вредност е еднаква на разликата меѓу извршната цена и пазарната цена на темелниот инструмент, или нула, во зависност од тоа што е поголемо. Временската вредност на опциите ја претставува разликата меѓу цената на опцијата и внатрешната вредност. Секоја опција има некоја позитивна вредност, бидејќи додека не истече рокот за извршувањето на опцијата, секогаш постои некоја веројатност дека пазарната цена на темелниот инструмент ќе се промени во посакуваната насока.

На пример, да претпоставиме дека пазарната цена на еден фјучерс-договор што гласи на тримесечен евродоларски депозит изнесува 94,82. Истовремено, премијата на една куповна опција со извршна цена од 94,50 изнесува 0,66. Бидејќи извршната цена на опцијата е пониска од пазарната цена, опцијата е во добивка и нејзиниот сопственик ќе ја изврши, остварувајќи добивка. Соодветно на тоа, оваа опција има внатрешна вредност од 800 долари (32 х 25). Купувачот ќе плати за опцијата премија од 1 650 долари (66 х 25), а тоа значи дека временската вредност на опцијата ќе биде еднаква на 850 долари (1 650 – 800). Доколку извршната цена на опцијата беше поголема од 94,82, нејзиниот сопственик ќе претрпеше загуба и, оттка, нејзината внатрешна вредност ќе беше еднаква на нула. Во тој случај, премијата во целост ќе ја претставуваше временската вредност на опцијата.

Во општ случај, цената на опцијата зависи од следниве фактори:

  • Времето до рокот на извршувањето. Колку повеќе време останува до истекот на рокот на извршувањето, толку е поголема веројатноста дека пазарната цена ќе се промени во посакуваната насока. Оттука, поголема е временската вредност на опцијата и таа ќе има поголема цена.
  • Извршната цена. Кај куповните опции, колку е повисока извршната цена, толку е помала внатрешната вредност на опцијата и нејзината премија ќе биде пониска. За продажните опции важи спротивното.
  • Цената на темелниот инструмент. Кај куповните опции, повисоката цена на темелниот инструмент води кон повисока внатрешна вредност и повисока премија. Повторно, за продажните опции важи спротивното.
  • Променливоста на цената на темелниот инструмент. Колку е поголема, толку се поголеми изгледите дека пазарната цена ќе се доближи до нивото што обезбедува добивка на опцијата.[5]

Употреба на опциите за заштита од каматниот ризик[уреди]

За заштита од негативните ефекти на промените на каматните стапки може да се употреби соодветен вид опции. Притоа, опциите можат послужат како инструмент за заштита на некоја конкретна трансакција (микрозаштита), или пак, за заштита на целокупната изложеност на каматниот ризик (макрозаштита). На пример, доколку една банка планира да одобри долгорочен кредит со постојана каматна стапка, што ќе го финансира преку издавање тримесечни потврди за депозити, таа е изложена на ризикот од пораст на каматните стапки. Тогаш, банката може да ги употреби опциите за заштита од каматниот ризик на два начина: да продаде куповни опции или да купи продажни опции. Сепак, можностите за заштита од ризикот не се еднакви во двата случаи.

Имено, при првата можност, порастот на каматните стапки ќе предизвика опаѓање на пазарната цена на темелниот инструмент така, што купувачот на куповната опција нема да ја изврши опцијата. Оттука, банката ќе ја задржи премијата на опциите и остварената добивка ќе ја надомести загубата што таа ја претрпела како последица на повисоките каматни стапки. Меѓутоа, во овој случај, добивката на банката е ограничена во износ на премијата. Тоа значи дека овој начин на заштита е можен само ако порастот на каматните стапки е мал. Но, при голем пораст на каматните стапки, загубата на банката на готовинскиот пазар (зголемените каматни расходи) ќе биде голема, додека добивката на опциите (задржаната премија) сè уште ќе биде ограничена на износот на премијата. Соодветно на тоа, може да се случи добивката на опциите да биде помала од загубата заради повисоките каматни расходи. Затоа, ако се очекува пораст на каматните стапки, продажбата на куповни опции не е добар инструмент за заштита од ризикот. Според тоа, купувањето продажни опции се наметнува како соодветна стратегија ако се очекува позначаен пораст на каматните стапки. Во овој случај, порастот на каматните стапки ќе ги зголеми каматните расходи на банката, но истовремено ќе дојде до намалување на пазарната цена на темелниот инструмент. Тогаш, банката ќе ја изврши опцијата и ќе оствари добивка со која ќе се поништи загубата на готовинскиот пазар.

Исто така, опциите можат да послужат за заштита од ризикот од опаѓање на каматните стапки. На пример, ако една банка планира да одобри кредит со променлива каматна стапка, тогаш ако каматните стапки се намалат во иднина, тоа ќе предизвика опаѓање на каматните приходи на банката. И овде, банката има две можности за заштита од каматниот ризик со помош на опциите: да продаде продажни опции или да купи куповни опции. Повторно, можностите за заштита од ризикот не се еднакви во двата случаи. Ако банката продаде продажни опции, падот на каматните стапки ќе предизвика пораст на пазарната цена на темелниот инструмент. Тогаш, опцијата нема да се изврши и банката ќе ја задржи премијата. Притоа, остварената добивка на продажната опцијата ќе го надомести изгубениот каматен приход како последица на пониските каматни стапки. Сепак, добивката на банката е ограничена во износ на премијата, што значи дека овој начин на заштита е можен само при мало опаѓање на каматните стапки. Но, при големо намалување на каматните стапки, добивката на продажните опции веројатно ќе биде помала од изгубениот каматен приход. Затоа, купувањето куповни опции се наметнува како соодветна стратегија ако се очекува поголемо опаѓање на каматните стапки. Во овој случај, падот на каматните стапки ќе ги намали каматните приходи на банката, но истовремено ќе предизвика пораст на пазарната цена на темелниот инструмент. Тогаш, банката ќе ја изврши куповната опција и ќе оствари добивка, со која ќе се поништи изгубениот приход на готовинскиот пазар.[6]

Наводи[уреди]

  1. Горан Петревски, Управување со банките, Скопје: Економски факултет, 2008, стр. 429-430.
  2. Горан Петревски, Управување со банките, Скопје: Економски факултет, 2008, стр. 430-431.
  3. Горан Петревски, Управување со банките, Скопје: Економски факултет, 2008, стр. 431-432.
  4. Горан Петревски, Управување со банките, Скопје: Економски факултет, 2008, стр. 432-435.
  5. Горан Петревски, Управување со банките, Скопје: Економски факултет, 2008, стр. 435-436.
  6. Горан Петревски, Управување со банките, Скопје: Економски факултет, 2008, стр. 436-438.