Кичевско-поречки дијалект

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Кичевско-поречкиот дијалект на картата на македонските дијалекти. Кичевско-поречкиот е дел од централните говори обележани со бела боја.

Кичевско-поречкиот дијалект е дијалект што спаѓа во подгрупата на централни дијалекти на западното наречје на македонскиот јазик. Дијалектот се зборува на територијата на градовите Кичево и Македонски Брод со околината. Кичевско-поречкиот дијалект е близок дијалект со прилепско-битолскиот дијалект и со останатите дијалекти на централната подгрупа. Овој дијалект, заедно со останатите дијалекти од централната подгрупа, се основата врз кој се темели стандардниот македонски јазик.

Фонолошки карактеристики[уреди]

  • На местото на вокалното л овде има рефлекс вокално л со извесен мал призвук пред него: жăлт, вăлна и др. На југ и на исток оваа особеност се простира со прилепско-битолското подрачје.
  • Вокалните групи еа, оа во овие говори не се менуваат и упростуваат: гоедо од говедо, стреа од стреха.
  • Прасловенските групи *stj, *skj, *zdj, *zgj се заменуваат со шт, жд: клешти, глуждот, дождот и др.
  • Во кичевското подрачје гласовната секвенца ни во повеќесложни зборови во позиција зад друг вокал со метатеза се изменила во ин, а потоа во јн како и во охридскиот говор: воденица – водеинца – водејнца.

Морфолошки карактеристики[уреди]

  • Личните и роднинските имиња од машки род што завршуваат на консонант и на вокалот е се јавуваат со наставка у во дативни конструкции: Му реков Стојану, Душану.
  • Именките што завршуваат на е во дативната форма се јавуваат со наставка -у но во корелација со согласката т од општата форма: Петрету, Крстету. Под ова се подведуваат и роднинските имиња: чичету, татету.
  • Старата дативна наставка -ове (ое) ја среќаваме во дативна конструкција кај именки што завршуваат на о: Му дадов Јанкое, Маркое, а ова се однесува и на роднинските имиња.
  • Дативна падежна наставка од некогашни меки основи на -и се генерализирала кај лични и роднински имиња, на пример, ѝ (је) реков Мари, ѝ (је) дадов Цвети, ѝ (је) реков вујни, стрини и др.
  • Со синтетички дативни форми се изразува посесивно значење: му реков татко му Андону, Татко је Даници го пратија дома. Во другите централни говори ваквите изрази ги среќаваме со предлогот од или на и општата форма: речи му на брат му на Андона.
  • Формата на личната заменка за прво лице еднина е ја.
  • По аналогија на еднинските форми мене ме виде и мене ми рече долгите заменски форми во акузатив и во датив се изедначиле, долгата форма нас се наложила и во акузатив и во датив: нас нѐ виде и нас ни рече, наместо нам ни рече.
  • Во трето лице се обопштила дативната форма. Ним им рече во датив ја среќаваме и во акузатив ним ги виде, наместо нив ги виде.
  • Употреба на деминутивниот суфикс –уле : детуле.
  • Наставката за прво лице множина во минатите определени времиња од -вме се изменила со -вне: бевне, рековне, можеби за ова помогнал елементот н од заменката ние.
  • Во трето лице еднина во сегашно време се чува наставката -т : одит, спиет, носит, викат.
  • Кај глаголите во прво лице еднина, во сегашно време редовно испуштање на суфиксот –м : ода, јада, шета, гледа, спија, уча, зборува.
  • Кај глаголите од несвршен вид во трето лице еднина и множина во употреба на суфиксот -ува преку редукција се добива суфикс –уј, а со редовното додавање на живата наставка –т се добива –ујт: зборува-зборујт, пишува-пишујт, влегува-влегујт, качува-качујт.

Разлики меѓу кичевскиот и поречкиот говор:[уреди]

  • Во подрачјето од кичевскиот говор што се граничи со преспанскиот регион се јавува промена на вокалните групи оа и еа како што се измениле и во охридско-преспанското подрачје, оа се изменило во долго о: ковач – кōч, товар – тōр, а еа се скратила во ја: стреа – стрја, беа – бја, ова е особеност на кичевскиот говор која поречкиот не ја познава.
  • Во кичевскиот говор групите стр и здр се чуваат неизменети: Бистра, здравје, па дури и се вметнува секундарно т и д и во ср и зр: стребро, стреда, здрел.
  • Во кичевскиот говор особеност е консонантската група *tъr преминала во тар: ветар, итар.
  • Во поречкиот говор стр, здр се упростиле и преминале во ср и зр: сесра, зравје.
  • Во поречкиот говор во прасловенската група *tъr се вметнал секунадрен глас О: ветор, итор, а овој секундарен глас се јавува и во групата *tъn: огон.
  • Поречкиот говор на север граничи со скопското подрачје, па со него споделува некои карактеристики, на пример, кај именките од среден род на е ја среќаваме множинската наставка -иќи: пилиќи, прасиќи. Оваа наставка веројатно се има пенетрирано од северните говори.
  • Во поречкиот говор како и во Скопско наставката за глаголскиот прилог се јавува како –јќе: одејќе, носејќе, а поретко се јавуваат формите одејќи.
  • Од северните говори преку Скопско во поречкиот говор има навлезено и прелогот уз што значи покрај: уз река.


Примери[уреди]

Поречки дијалект
Кичевски дијалект
Песна „Омарно жешко сонце“

Омарно жешко сонце грејт
и никој на земата не смејт
очи да отворит, ура, ура.
И никој на земјата не смејт
очи да отворит, напред, напред.

Ја народ црнејт, таму на брего
и ноќта ангел јасно викаше:
„О, Боже, до кога и до Бога?“
и ноќта ангел јасно викаше:
„О, Боже, до кога и до Бога?“

Наводи[уреди]

  1. 1,0 1,1 Бојковска, Стојка; Лилјана Минова - Ѓуркова, Димитар Пандев, Живко Цветковски (декември 2008). Саветка Димитрова. уред (на македонски). Општа граматика на македонскиот јазик. Скопје: АД Просветно Дело. стр. 436-437. ISBN 978-9989-0-0662-7. 

Поврзано[уреди]