Кичево

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Кичево
Панорама на Кичево од Китино Кале
Панорама на Кичево од Китино Кале
Знаме на Кичево
Грб на Кичево
Mестоположба
Mестоположбата на Кичево
Кичево на картата на Македонија

Часовен појас : CET/CEST (UTC+1/2)

Општи податоци
Име: Кичево
Прекар: Градот под Китино Кале
Поштенски бр.: 6250
Повикувачки бр.: (+389) 045
Автомобилска ознака: KI
Портал: kicevo.gov.mk
Историја
Стари имиња: Ускана
Китинград
Критчово, Крчово
Управа
Држава: Flag of Macedonia.svg Македонија
Регион: Logo of Southwestern Region, Macedonia.svg Југозападен регион
Општина: Coat of arms of Kičevo Municipality.png Општина Кичево
Бр. на населби: 17
Градоначалник: Фатмир Дехари
Географија
Површина: 49 км2
Надм. височ.: 625 м
Население
Население: Град : 27.067

Општина : 56.739

-мажи: 13 568
-жени: 13 499
Образование:
Етнички групи: Македонци, Албанци, Турци, Роми
Карта на општина Кичево со селските атари.

Кичево е град во средишниот дел на Западна Македонија. Градот лежи во Кичевската Котлина под југоисточните падини на планината Бистра. Од Скопје Кичево е оддалечено 112 километри, а се наоѓа на речиси половина пат меѓу Гостивар (46 километри) и Охрид (61 километар).

Потекло на името Кичево[уреди]

Кога дошле Словените во овој крај основале нови населби. Во тоа време најверојатно бил основан и денешниот град, кој, како населено место првпат се споменува во една повелба на византискиот император Василиј Втори од 1018 година со топонимот Кицавис. Во текот на средниот век градот бил споменуван и со формите Китсавин и Китчавин (Кичавин) и се наоѓал во состав на Охридската архиепископија. Охридскиот архиепископ Теофилакт населбата ја споменувал со топонимот Киттава, а визанитискиот хроничар Акрополит градот Кичево го именувал со формите Кицавин и Кицавеос. Во 1316 година во близината на градот Кицавис (Кичево) бил изграден манастирот „Св. Пречиста“ во кој некогаш престојувале и се школувале нашите први преродбеници Јоаким Крчовски и Кирил Пејчиновиќ.

Кога дошле Турците во Кичевско кон крајот на 14 век по смртта на Крал Марко, Кичево како населено место се споменува во еден пишан документ од втората половина на 15 век. Познатиот турски патописец и географ Хаџи Калфа го посетил градот во првата половина на 17 век и го спомнал со формите Фирџова, Фирчова (Фирчово), Кичрова (Кирчово). Од овие форми се претпоставува дека бил добиен топонимот Крчово (населба во крчевина). Со името Крчово населбата била спомната и во еден ферман на султанот Селим Трети од 1798 година и тоа како каза (околиско место) – Крчовска каза. Во средниот век за време на кралот Милутин била употребувана формата Кичава. Вук Караџиќ ги споменува формите Крчево и Кичава. Со името Крчево во 60-тите години на 19 век го споменува и рускиот научник А. Гилфердинг. Австрискиот патеписец Ј. Г. Хан во една географска карта од 1867 година градот го спомнува со формата Криштево. Се претпоставува дека денешното име на градот потекнува од формите: Кицавис, Кирчово, Крчово или Крчево.

Народните легенди поинаку го објаснуваат денешното име на градот Кичево. Според легендата на Марко Цепенков, името на Кичево го поврзува со тврдината над градот што ја изградил Волкашин на ќерка му Кита. (сестра на Крали Марко) . По нејзиното име тврдината (калето) била наречена Китино Кале, односно Китин град. Подоцна под Китино Кале била основана населба која според името на Кита (Ките, Киче – нагалено) била наречена Кичево.

Историја на Кичево[уреди]

Античка и средновековна историја[уреди]

Во близина на денешното Кичево постоел град уште во античко време, познат под името Ускана. Оваа населба е прв пат спомената во времето на владеењето на античкиот македонски владетел Персеј. Во тој период градот имал значајна улога во Македонско - Римските војни (170-169 г.п.н.е.). За време на римското владеење котлината во која е сместена денешната населба била добро населена за што сведочат археолошките остатоци. Римјаните во овој дел на Македонија изградиле и патишта. Се претпоставува дека римската населба била разурната од катастрофален земјотрес во 518 година.

Се знае дека на Кале е подигнат крајпатен кастел (тврдина) за време на Римјаните кој служел за контрола на прастариот пат Скупи-Лихнид. Дали претхоно тука постоела тврдина, не е сигурно. Патот поминувал во подножјето на калето, токму каде што денес поминува главната улица. Со време под калето и по должината на античкиот пат почнале да се населуваат луѓе и се оформила мала трговска населба. Со време прераснала во мало градче. Животот бил убав. Животот бил богат. Со варварските наезди (Готи, Хуни, Авари, Бугари, Словени) веројатно и животот во самата населба замира, а и храмовите се веројатно уништени. Во 7 век Се населуваат Словените. Овие векови неизменично се менувале Бугарската и Византиската власт. Познато е постоењето на склавинијата Берзитија. Со рехристијанизацијата на овие територии настанува симбиоза на населението и животот повторно почнува да цути. Со тоа и обновувањето на средновековната населба. и на трговската маршута север-југ. Се обновуваат и храмовите. За време на Цар Самоил Кичево веќе бил голем воен кастрон (град) и веројатно броел над 5.000 жители и воена посада на калето. Цивилниот живот се одвивал долу во чаршијата. Во 1015-1018 година Кичево (Китсавин) повторно потпаѓа под византиска власт. Кичава функционирала низ вековите како византиски кастрон (од 10. до 13. век), кој ги контролирал патиштата на периферијата на царството, во насоката на честите српски упади од север. Во вековите што следат, градот потпаѓал под српска, бугарска, епирска власт. Византијците го превземаат повторно после Пелагонската битка за во периодот меѓу 1282 и 1297 година да го освојат Србите (крал Милутин). Во средниот век споменатите територии потпаѓаат под средновековната Српска Држава, што се потврдува со даровницата на Кралот Милутин кој во 1294 го опсипал со подароци манастирот Свети Ѓорѓија во село Кнежино. Кичево во овие години е веројатно запалено, барем тврдината.

Османлиско владеење[уреди]

Кичево и Кичевско потпаѓаат под турска власт во 1385 година. По освојувањето, градот бил претворен воен и административен центар. Со се поголемиот прилив на странски капитал кон крајот на деветнаесетиот век, турската империја пројавила интерес за експлатација на рудните богатства во овој регион, особено за бакарот и манганот, а во градот се започнало со градителски и комунален развој. Во подножјето на Кичевското Кале бил подигнат градски часовник, а во центарот на градот била изградена убава чешма и била донесена вода за пиење. Во ранотурско време во тврдината Кичава била сместена стража. Во 1468 година населбата броела 217 куќи, а тврдината 14 стражари. Во 1519 година имала 20 војници.

Со ширењето на христијанството на овие простори се градат и првите цркви во доцноантичко и средновековно Кичево. Познато е постоењето на 3 цркви кои низ времето биле уривани, а се изградени веројатно во доцната антика и раното средновековие и сите три се наоѓаат на просторот кој сите го знаат како чаршија:

  • Св. Петка, не постои, се наоѓала на просторот на денешната градска џамија, со доаѓањето на Османлиските Турци е разорена. Низ градот кружеа муабети дека пред неколку години за време на еден помал земјотрес од ѕидовите на џамијата паднал малтер и се појавиле фрески. Сакам да ја расчистам оваа енигма - денешната џамија нема положба како црква туку како класично исламски објект насочен кон Мека (споредете ја со поставеноста на црквата Св. Апостоли Петар и Павле на 100 метри подолу по истиот пат). Можно е истиот да се изграден врз темелите на уништената црква (околината на црквата) или понатаму, барем еден ѕид од старата црква да влегол во состав на новиот објект на џамијата. Самата џамија е сондирана од археологот Гордана Спасовска и не се пронајдени никакви материјални докази за постоење на црква во рамките на објектот на џамијата. Значи остатоците би можеле да се бараат во околината. Не е невозможно материјалот од кој е градена старата црква Св. Петка да е употребен за изградба на џамијата.
  • Св. Апостоли Петар и Павле, постои и денес изградена (и доградувана) е на темелите на постара црква (средновековна/доцноантичка?!). Околу црквата порано се наоѓале градските гробишта кои денес не постојат. Со изградбата на новите придружни објекти на денешната црква се откриени гробови. Белата мермерна плоча на прагот на црквата е веројатно надгробна плоча која при изградбата на денешниот храм, од незнаење е поставена тука. На само 20 метри од црквата се наоѓаат римските гробишта, веднаш во подножјето на калето. Во црквата веројатно навратувале и патниците кои оделе по стариот пат зашто црквата се наоѓа веднаш до него.
  • Св. Димитрија, не постои. За третата црква до пред брзо време не знаев ништо. Сега ја знам точната локација како и веројатниот изглед. Од превентивни причини не би зборувал повеќе. Била малечка, можеби и првоизградена црква, барем така изгледала во средниот век.
    Црквата „Св Петар и Павле“ во Кичево

Англичанецот Едминд Спенсер бил капетан и многу патувал, пред се, во разузнавачки цели. Во 1850 година ја посетил и Македонија. Поминал крај Кичево. Интересно е што во својот патепис Спенсер наведува дека Кичево е местото каде порано се наоѓал градот „Скиртијана“. Познато е дека во Кичевската котлина се наоѓал древниот град Ускана (Хискана), чија локација сеуште не е точно утврдена. Изворот за овој податок не е наведен, но е доста интересен. Еве што друго пишува Едмунд Спенсер за Кичево во својот патепис:

„Напуштајќи ја прекрасната долина на Дреска, поминавме преку планината на пат за Критчово, древната Скиртијана, која денес претставува мало село што нема повеќе од стотина куќи. Се почувствувавме меланхолично гледајќи го прекрасниот и простран басен во кој беше сместено селото, каде што почвата очигледно беше мошне плодоносна, но малку обработена. Неколку напуштени села беа расфрлани во околината покажувајќи дека оваа област мора некогаш да била место каде што се одвивал некој смртоносен судир, а тоа било неодамна. Критчево е сместено во подножјето на еден планински венец, не многу висок, овде-онде покриен со шума, претставувајќи еден освежителен предел во овие области на Македонија, каде студениот гол камен често е главната карактеристика на пределот; иако овие планини некаде испреплетени со бројни плодни површини, мали долини или клисури, каде што течат водите на Зајас, Карасу, Кандрису и на неколку помали реки се влеваат во реката Вардар, сепак се чини дека земјата е добро прилагодлива за земјоделство; сепак единствените жители кои ги сретнавме на нашиот пат беа неколкумина номади со нивните стада.”

Македонец од Кичево, Битолски Вилает, слика од рускиот весник „Весник и библиотека за самообразование“ од 1903 година

Спенсер го посетил Кичево во еден од најтешките периоди низ кој поминал градот. Имено во годините непосредно пред да помине тука, Кичево било арена на еден од многуте крвави судири во Османлиската империја, кои се јавиле како последица на ослабнувањето на централната власт во Истанбул, а јакнењето на локалните паши, бегови, кои почнале да се одметнуваат. Во тоа време господар на Кичево бил Абди бег, вееројатно лојален на султанот. Абди бег бил убиен од страна на Хамза паша од Скопје, кој потоа се населил во тврдината на Китино кале, по што почнал страшен терор врз локалното население. Се зборува дека во тврдината го опслужувале дури 400 слуги. Кога Ајредин паша успеал да го порази Хамза паша и да го заземе повторно Кичево, тврдината била запалена и разрушена. Потоа животот почнал да се враќа во нормала. Сево ова се случувало за време на одметнувањето на Али паша – Јанински, во првата половина на 19 век, време кога се случува феудална анархија во Османлиската имерија. Како причина било искористено укинувањето на јаничарскиот ред во 1826 година од страна на султанот Махмуд II, по што голем број на турски феудалци се одметнале и почнале со масовен терор во областите каде владееле. Поради тоа нсаелението се повеќе ги напуштало селата преселувајќи се во градовите. Едмунд Спенсер несомнено бил сведок на периодот после феудалната анархија во Кичево.

Првите никулци на Македонската Револуционерна Организација започнале со револуционерната работа на Ѓаконот Јосиф на манастирот Света Богородица - Пречиста, и на учителите на повеќе кичевски села. По направените обиколки и првите контакти со печалбарите по кичевските села Пере Тошев заедно со Јосиф во 1878 година ја формираат првата вооружена чета на чело со Дуко Тасев, а во чии редови бил и Јордан Пиперката. Тие ќе бидат предводници на Брсјачка буна во 1880 година. Исто така, на 2 август 1903, започнува востание на чело со Арсо Војвода и Јордан Пиперката, а се држат ослободени територии до 9 август кога востанието било крваво задушено.

Старата кичевска чаршија[уреди]

Во вековите под турска власт, чаршијата го добива денешниот изглед (веројатно не многу поразличен од оној пред тоа). Сите цркви се уништени. Доаѓа до масовна исламизација на населението кое станува значително муслиманско. Но во првите векови од владеењето на Османлиите забележлив е и нов процут на трговијата во чаршијата кога почнуваат да се градат многу занаетчиски дуќани. Чаршијата добива повеќе убави чешми, се гради градската џамија, Саат-кулата (1741 година) која гледа накај неа. Се градат и неколку теќиња (дервишко, бектешко...) кои постојат и денес. Куќите кои се градат тоа време, се со дуќан долу и простор за живеење горе. Првите векови од владеењето на Турците се карактеристични како мирен период. Впрочем и самата империја доживува полет на секој план. Чаршијата пред нешто повеќе од еден век го добива денешниот изглед. Во неа, како и во Кичево (во 1903 брои нешто над 4.000 жители) зајакнува христијанскиот елемент. Население се доселува во безбедноста на градот каде е помалку загрозувано од разбојничките банди. Се градат нови и убави чорбаџиски куќи, анови, пекари. Тука се одвиваат и некои од активностите на ВМРО пред Илинденското востание. Во 1907 година, веројатно со засилувањето на христијаните, се обновува црквата Св. Петар и Павле на темелите на постарата црква. Стариот антички пат, кој сега е централна градска улица е калдрмисан. Калдрмата постои до денес. Во 1938 година чаршијата губи еден од нејголемите нејзини белези, саат-кулата. Саат кулата горела во пожар, веројатно во 1926 година. Српскиот управител на Кичево не сакал да ја обнови и наредил да ја урнат бидејќи го потсетувала на Турците... По ослободувањето во 1945 година во чаршијата е жива политичката активност која по уништувањето на вистинската народна власт на чело со Методија Андонов-Ченто и поставувањето на комунистички функционери, отворено преоѓа во национализам и цели кон независна и самостојна Македонија односно отцепување од СФРЈ. Осамнуваат летоци по чаршиските калдрми. Се апсат и тепаат млади луѓе, режимот брка вештерки. Новите комунистички моќници по пат на национализација присвојуваат имоти за себе. Национализацијата смртно ја ранува старата кичевска чаршија. Замираат старите занаети, дуќаните се национализираат, замира ситната трговија. Спомениците кои едно време ја красат чаршијата се уништуваат (Старата градска чешма).

Современа историја[уреди]

Кичевската чаршија во 1930-те

Кичево и Кичевско престанува да биде под турска власт во 1912 година по завршувањето на Првата балканска војна. Во овој периот се случува Охридското востание во кое страдањето на населението било уште поголемо, особено во Втората балканска војна кога населението било поделено на две страни па не се знаело на која страна и за чии интереси се гине.

Во 1919 година со Версајската конференција овој регион припаѓа на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците коe водело политика на асимилација на населението. По Првата светска војна, за време на Кралството СХС во чаршијата се градат убави згради (зградата на денешниот музеј, хотел Солун, кафеана „Велика Жупа“...). Трговијата повторно заживува. Се гради и теснолинејката која ќе го поврзе Кичево со Охрид. Зградата на поранешната железничка станица сеуште постои и се наоѓа на 100 метри од чаршијата, а остатоци од шините до неодамна се познаваа. Подем добива и спортскиот живот. Овој период може да се окарактеризира некаков своевиден подем, но во основа зацрнет поради големосрпската пропаганда над населението. Во овој период од почетокот на векот до 1940 година чаршијата има над 200 дуќани и занаетчиски работилници, хотели, пекари...

Во неверојатно тешки услови, овој регион ја дочекува фашистичката окупација 1941 година. Поголемиот дел од Македонија ја окупираат бугарските сили, а Кичевско потпаѓа под италијанска окупација. Но Кичево не да ги изневери старите револуционерни обичаи. Од градот и околината се произлезени многу партизани. На 15 декември 1941 година е формирана првата партиска организација во село Карбуница. Во октомври 1941 Кузман Јосифовски - Питу го формира местниот комитет на Комунистичката партија, во кој покасно станува член еден од најистакнатите кичевчани на сите времиња, Д-р Владимир Полежина (Полежиноски). Во почетокот Кузман Јосифовски не се сложил Полежина да влезе како член на КПМ, бидејќи сметал дека партијата е на работничката класа, а интелектуалците како него, доктор на правни науки, не може да бидат членови. Сите кичевски првоборци се залагале за Полежина да биде член. По заедничката средба, Кузман Јосифовски сфатил дека Полежина како убеден демократ и антифашист треба да биде член на КПМ.

11 септември – Ден на ослободувањето на Кичево[уреди]

Спомен костурницата на паднатите борци од НОВ

На 11 септември 1943 година, по капитулацијата на Италија во Втората светска војна, партизанските единици по жестоки борби го ослободуваат градот Кичево. Со тоа Кичево стана првиот слободен град и слободна територија заедно со Дебарца во Македонија. Ова е првото ослободување на Кичево кое во наредните месеци уште неколку пати ќе биде окупирано и ослободувано. Во градот била формирана народна власт во која учество зеле претставници од сите националности кои живееле во градот. За прв пат на дело се почувствувала заедничката слобода. На 26 септември е одржан голем народен митинг. На балистичките водачи им била простена соработката со италијанските и германските фашисти и дури им било доверено чување на границата кон тогашна фашистичка Бугарија во околината на Бигор Доленци. Лојалноста на овие единици била многу кратка. За помалку од еден месец од правец на Гостивар започнува масовен германски напад кон слободната територија која е бранета на планината Буковиќ од малубројната но силно мотивирана чета на чело со Мирко Милески која во таа прилика е збришана. Предадени и изневерени од балистите и со поддршка на бугарската авијација, партизаните биле принудени да се повлечат кон Копачка и на 2 октомври 1943 година Кичево е повторно окупирано. Накратко, од 1 до 6 ноември Кичево повторно било ослободено,[1] а конечно било ослободено во средината на ноември 1944 година.

Со историскиот референдум на 8 септември 1991 година, Македонија станува независна држава, со изградба на повеќепартиски систем и пазарно стопанство, а Кичево влегува во системот на транзиција.

Местоположба[уреди]

Кичево се наоѓа во западниот дел на Република Македонија, сместен во Кичевската Котлина, која преставува јасно обликувана природна целина, опколена од сите страни со високи планини. Припаѓа на горното сливно подрачје на реката Треска, на северната страна допира до превојот Стража, на западната страна се издига планината Бистра, на јужната страна по долината на реката Треска се протега до Илинска планина, а на источната страна допира со северниот дел на Порече. Градот Кичево, како урбан центар, се наоѓа на надморска височина од 625-650 метри. Останатите населени места се наоѓаат на надморска височина од 600 до над 1000 метри.

Што се однесува до површината, Кичево покрива најмал дел во споредба со другите општини, односно 49 км2, што претставува 5,9% од вкупната површина во кичевската котлина. Според бројот на жители, Кичево е најголема општина, со 52,5% од вкупниот број на жители во регионот.

Клима[уреди]

Кичевскиот регион се наоѓа под влијание на топло континенталната и планинската клима. Зоната на влијание на топло континенталната клима во Република Македонија е во висински појас од 600 до 900 м н.в. што значи во ова климатско подрачје во Кичевскиот регион се наоѓа градот Кичево и поголем дел од населените места, а планинските подрачја се под влијание на планинската клима. Годишната средна температура во потесното градско подрачје изнесува 10,7 °С при што апсолутниот месечен максимум на температурата изнесува 40,5 °С додека апсолутниот месечен минимум изнесува - 23 °С. Средната годишна максимална температура изнесува 17,1 °С, а средната годишна минимална температура изнесува 5 °С .

Наведените климатски и други природни услови во анализираниот регион влијаат ограничувачки на развојот на одредени овошни видови и овозможуваат одреден развој на други овошни видови. Релативно умерената и стабилна влажност на воздухот (74%) и топло континенталната клима овозможуваат одгледување на јаболчестите овошни видови (јаболка и круша), како и поволни услови за одгледување на некои од коскеските овошни видови (вишна, цреша, слива).Исто така постојат услови за одгледување и на оревот и костенот. Ограниченоста на површините кои се наводнуваат и слабата количина на врнежи во последните години делуваат негативно на развојот на јаболчестите видови на овошки. Јаболката, па и крушата бараат висока влажност на воздухот и многу вода па затоа условите за нивно одгледување се најповолни покрај реките, водотеците и на површини кои се под систем за наводнување. Црешата и вишната се овошни видови кои не се многу прибирливи во однос на климатските услови и успеваат и на поголеми надморски височни што е многу значајно за регионот со оглед на неговата надморска височина... И покрај релативно добрите услови за одгледување на повеќе овошни видови, овоштарството во регионот во овој момент не претставува позначајна земјоделска гранка. На тоа влијае пред се слабата организираност на производството и пласманот, во однос на "специјализираните" региони за одредени овошни видови (а во кои постојат и релативно подобри услови за одгледување на тие овошни видови). Сегашната состојба со овоштарството во Кичевскиот регион (во кој под овоштарство постојат само 75 хa) покажува за стагнацијата на оваа земјоделска гранка во регионот. Споредбата со состојбата од пред десетина години кога под јаболка имаше околу 400 ха и под вишна околу 200 ха ја покажува тенденцијата на намалување на значењето на овоштарството како гранка во анализираниот регион.

Демографија[уреди]

Население

Во 1530 година, Кичево имал 250 куќи и 1250 жители. Градот од мала населба полека се развивал и прераснувал во урбан центар, така што низ годините интензивно бележи константен пораст на населението.

Населението во Кичево низ годините :[уреди]
пописни години : жители :
1900 година 4.844
1921 година 4.729
1931 година 6.328
1948 година 7.280
1953 година 9.567
1961 година 10.324
1971 година 15.393
1981 година 23.477
1994 година 25.129
2002 година 27.067

Според пописот од 2002 година градот Кичево има 27.067 жители. Етнички гледано, населението е составено од:

Етнички групи[2]
Македонци
  
55.5%
Албанци
  
28.2%
Турци
  
8.8%
Роми
  
4.9%
Власи
  
0.2%
Срби
  
0.3%
Бошњаци
  
0.02%
други
  
1.8%

[2]

народ вкупен број % од вкупното население
Македонци 15.031 55,5
Албанци 7.641 28,2
Турци 2.406 8,8
Роми 1.329 4,9
Власи 75 0,2
Срби 82 0,3
Бошњаци 7 0,02
други 496 1,8
Јазик
Јазици[2]
македонски
  
62.5%
албански
  
28.2%
турски
  
8.0%
ромски
  
0.4%
влашки
  
0.05%
српски
  
0.2%
бошњачки
  
0.02%
други
  
0.4%

Во градот се зборуваат следниве јазици[2]:

јазик вкупен број % од вкупното население
македонски 16.931 62,5
албански 7.635 28,2
турски 2.183 8,0
ромски 114 0,4
влашки 16 0,05
српски 63 0,2
бошњачки 7 0,02
други 118 0,4
Религија
Религија[2]
Православие
  
55.9%
Ислам
  
43.4%
Католицизам
  
0.1%
Протестантство
  
0.003%
други
  
0.4%

Во Кичево се застапени следните религиски групи[2]:

религија вкупен број % од вкупното население
Православни 15.139 55,9
Муслимани 11.759 43,4
Католици 34 0,1
Протестанти 1 0,003
други 134 0,4

Стопанство и економија[уреди]

Главно обележје на стопанството во регионот му дава Рударско-Енергетскиот комбинат "Осломеј" кој е со капацитет од 660.000 квч годишна продукција и е прв објект од ваков вид изграден во Република Македонија. Во Кичево е доста развиена трговијата, а најпознати стопанско - индустриски објекти се поранешниот рудник за железо Тајмиште (сега има производство на здрава храна), рудникот за јаглен и термоелектрана Осломеј, фабриката Тане Цалески. Градот Кичево и кичевско се познати и по најдобриот и највкусниот бурек на Балканот, а кичевчани се и најпознатите пекари и фурнаџии во Белград. Кичевчани својата долга историска пекарска традиција ја продолжуваат со иградбата на Жито Караорман АД Кичево во 1952 година. На почетокот се формирал млин "Караорман " во кој имало 35 вработени и основна дејност била сместување на пченица и производство на брашно. Во 1962 година 8 маалски пекари од градот заедно со "Крушино" и "Клас" го здружуваат капиталот и средствата и формираат филијала на претпријатието Жито Македонија во Кичево. После 17 години т.е. во 1979 изградена е нова индустриска пекара која ја опслужувале 210 вработени и која имала капацитет од 24 000 парчиња на леб.

Туризам[уреди]

На само 3 километри од центарот на градот на падините на Бистра се наоѓа познатото излетничко место Крушино.

Знаменитости на градот[уреди]

Риза, елече и престилка од кичевскиот крај; Етнографскиот музеј во Бургас, Бугарија

Китино кале

Китино кале

Кичевското кале, попознато како Китино кале, е возвишение во кичевската котлина кој е видилив од поголемиот дел од котлината. Истовремено тоа е центар на градот Кичево. Моментално е парк (во прилично незавидна состојба), со спомен костурница. Но, од најстари времиња, па се до средината на XIX век ова место било населено во континуитет, со помали прекини. Китино кале е причината поради која што постои и Кичево. Името „Китино“ го носи веројатно последниве 700 години, поточно од крајот на 14 век. Легендата говори за Кита, кнегиња и сестра на Крале Марко. Според неа, Кита тука имала свое Кале, тврдина (дворец) откаде владеела во името на нејзинот брат со овој регион. Иако Кита досега не е потврдена со пишан или материјален историски извор, сепак преданието за неа е толку силно кај самите кичевчани што скоро и да се чувствува нејзиниот дух во секоја улица и сокак на градот Кичево. Китино кале претставува питомо ритче со кружна основа зарамнето озгора, високо до 20 м над источното подножје и реката (633 м н.м.). На западниот крај се поврзува преку ниско и широко седло со рамницата, во која се соединуваат рекичките Осојска, Зајаска и Темница формирајќи ја Велика. Тука израснало јадрото на средновековниот и денешен град Кичево. Најстари остатоци. Непосредно крај западното подножје на Калето поминувал прастариот пат од Скопје и Полозите кон Охрид на југ и Прилеп на исток (античкиот пат СкупиЛихнид). Веројатно во римско време на Кале бил изграден крајпатен кастел за контрола на патот. Оваа тврдина постоела на крајот од антиката; најдени се монети — една остава закопана по средината на 3. век, потоа единечни парчиња од 4. и 6. век (во Археолошки музеј - Скопје). Средновековни остатоци. Градот Кичава бил изграден врз постарите остатоци, на површината од околу 150 х 100 м. Во турско време покрај тврдината постоела и голема цивилна населба, која прераснала во денешниот град. На просторот на старата крепост денес е уреден градскиот парк. Археолошки ископувања тука не се вршени. Во 1929 г. најдени се 302 сребрени монети од 14. век (српски и венецијански; во Народниот музеј, Белград). Калето е видливо од цел град. Се наоѓа во источниот дел од котлината во подножјето на планината Илиница. Од неа го дели Зајашка река. Издигнато е на 20-тина метри над останатиот град и со надморска висина од околу 650 метри. Тврдината која постоела во антиката веројатно ја задржала конфигурацијата и подоцна, со мали измени. На површина се распознаваат барем 5 или 6 кули (+2 на влезната порта). Должината на обѕидието е околу 440 метри, простор од околу 1,5 хектари. Веројатно низ времето била доградувана. Изградена е од кршен камен носен од подножјето на Илиница и малтер. Стариот каменолом се гледа и денес. Особено забележлива е западната кула која се одвојува, како по својата зачуваност, така и по својата масивност. Останатите, за жал, се во очајна состојба. На места се забележуваат делови од бедемите, особено од север. Тврдината постоела пред 150-170 години кога била изгорена и запустена по ликвидацијата на власта на озлогласениот Хамза Паша со османлиските власти. Во тоа време тој живеел тука, а се спомнува дека го служеле дури 400 луѓе. По разорувањето на тврдината луѓето почнале нејзиниот камен да го користат како градежен материјал. Така тврдината уште повеќе се уништила. Пред половина век, при уредувањето на просторот користена е механизација и еден дел од овој археолошки локалитет неповратно е збришан и уништен. Денес таа одвај се гледа, па не е чудно што некои и незнаат дека постоела. Тврдината било клучното место за контрола над кичевската котлина. Околу неа многу пати се кршеле копја за нејзина контрола. Ја чувале неколку околни контролни тврдини кои навреме алармирале за напад. И оваа и тие тврдини биле дел од одбрамбениот систем од над 500 тврдини кои во средновековието опстојувале на тлото на денешната територија на Македонија. За илустрација колку бил добар системот на одбрана, ако било нападнато Скопје, во Битола знаеле за помалку од еден час, што за денешни сфаќања за тогашната технологија е сензационално, но всушност многу ефикасно и едноставно функционирал овој систем. Случајно на тлото на Китино кале се пронајдени фино делкани мермерни столбови кои укажуваат на постоење на црква. На врвот на тврдината постоел дворец во кој живеел управникот на тврдината и областа. Можно е овој дел да бил преграден, со што самата тврдина се делела на два дела. Подолу, во делот на денешниот парк биле воени згради и збег за околното население во случај на опсада. Кај денешниот водовод постоела стара цистерна за вода, дождовница. Преданијата говорат и за подземен тунел кој бил користен за бегање во случај на пробивање на ѕидините. Тунелот излегувал кај месноста Чука. Неговото постоење е многу веројатно. Под калето има пештера која не е истражена. Тврдината имала воена посада по доаѓањето на Османлиите на овие простори во 1385 година. Нејзината улога особено пораснала за време на востанието на Скендербег кога големи воени единици биле сместени на овој простор за дејствување против востаниците. По освојувањето на тврдината во Светиград (денешен Коџаџик), значењето на кичевската тврдина се намалило и станала помалку значајна.



Музејот во Кичево

Музеј на западна Македонија

  • Од посебно значење е што во текот на Втората светска војна во денешната зграда на музејот престојувал Главниот штаб на Народноослободителната војска на Македонија. Постојаната поставка во музејот ни ја прикажува борбата на македонскиот народ за слобода во XIX и XX век, низ документи составени од автентични материјали, предмети, фотографии, скици, карти, знамиња, макети, текстови. Поголем дел од музејот им е отстапен на фреските и мозаиците. Покрај историскиот дел, музејот е и во постојана потрага по археолошки предмети. Извршени се поголем број археолошки ископувања, особено на локалитетите Кнежински манастир, Миокази и Карбуница. Музејот врши авторска и изложбена дејност и организира ликовни изложби. Формирана е и етнолошка збирка, која се состои од носии од Кичевијата од XIX век, предмети од покуќнина, народни ткаенини.

Возот Ќирчо

Првата железничка пруга која била изградена до Кичево е за време на Првата светска војна од страна на Германските војски (Централните сили). Пругата била изградена од Скопје, Тетово, Гостивар, Кичево па до Охрид. Нејзината примарна функција била достава на залихи за војските кои се бореле на Солунскиот фронт. Нејзината функција продолжила и после војната. Паметник за тоа време е вовчето „Ќирчо“ (познато и како Чајничето) кое денес стои кај железничката станица. Функцијата на пругата „теснолинејка“ продолжила и во наредните децении, а патувањето по неа било вистинска атракција за тогашното население иако траела долго за денешни услови. Подоцна еден дел од таа пруга е надградена за потребите на современите возови, еден дел (делот Кичево - Охрид) е исклучен од употреба и престанал да постои. Сеуште е нејасно по која логика било направено тоа. Кичево е еден од првите градови во Македонија (по линијата Скопје - Солун, 1878) кое добило железничко поврзување.

Образование[уреди]

  • Основно образование :
  1. ОУ "Кузман Јосифовски - Питу"
  2. ОУ "Санде Штерјоски"
  3. ОУ "Владимир Полежиноски - Бато"
  • Средно образование :
  1. ОСУ „Мирко Милески“
  2. ОСУ "Дрита"
  • Високо образование
  1. Правен факултет - Кичево

Спорт[уреди]


Во Кичево е актуелен фудбалскиот клуб Напредок кој се натпреварува во првата македонска фудбалска лига.

Населби[уреди]

  1. 22-ри Декември
  2. Бала Маало
  3. Бичинци
  4. Горица
  5. Горно Пашино
  6. Девеана
  7. Ивани Дол
  8. Календарица I
  9. Календарица II
  10. Коњски Ливади
  11. Карпош
  12. Ложионица
  13. Партизански одреди
  14. Пашино
  15. Подварош
  16. Под Крушино
  17. Чифлик

Личности[уреди]

Родени

Наводи[уреди]

  1. „Кичево и кичевско во НОВ: документи“, Кичево 1985, 193 стр.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 „Попис на Македонија“ (на македонски). Завод за статистика на Македонија. 2002. http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf. конс. 26 мај 2012. 

Надворешни врски[уреди]