Киро Глигоров

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Coat of arms of the President of Macedonia.svg Киро Глигоров Coat of arms of the President of Macedonia.svg
Киро Глигоров

Портрет на Киро Глигоров.


Мандат
27 јануари 1991 година – 19 ноември 1999 година
Заменик претседател(и)   Стојан Андов (според уставот на Р.М.)
Претходник нема
Следбеник Борис Трајковски

Роден 3 мај 1917
Штип
Починал 1 јануари 2012
Скопје, Македонија
Партија Сојуз на Комунистите на Македонија (реформирани комунисти), СДСМ
Сопружник Нада Глигорова (1943-2009)
Професија Правник
Претседатели на Македонија
Документ со кој Глигоров се посочува како деец на групата (т.н сепаратисти и автономисти) која се залагала за ослободување и обединување на Македонија.
Погребот на Глигоров
Глигоров, детал од спомен-обележјето на Првото заседание на АСНОМ во паркот „Жена борец“ во Скопје.

Киро Глигоров, родено име Киро Панчев, (Штип, 3 мај 1917 - Скопје, Македонија, 1 јануари 2012) бил активист на македонското студентско и комунистичко движење, македонски и југословенски правно-економски стручњак, политичар и државник, прв претседател на самостојна и независна Република Македонија.

По завршувањето на основното образование во родниот град, во периодот помеѓу 1924 – 1928 година, учел во Машката гимназија во Скопје, во периодот помеѓу 1932–1936 година. Учествувал во Литературната дружина, а потоа во ученичката Група Македонци што прераснала во националнополитичката тајна Македонска младинска револуционерна организација, под раководство на Димче Аџимитрески и во врска со комунистичкиот партиски функционер Кочо Рацин, со клоновите и во други градови во Македонија, во периодот 1932–1934 година. По убиството на кралот Александар настануваат апсења и прогони, а Организацијата замрела.

По матурирањето се запишува на Правниот факултет во Белград, каде што студирал во периодот помеѓу 1936–1940 година, во престолнината на Кралството Југославија се вклучил како член, а извесно време и како секретар на Културно-уметничкото друштво „Вардар“. Заедно со загрепските членови на Културно-уметничкото друштво „Вардар“ учествувал во Македонското народно движење, а за време на летниот одмор и во дејноста на Студентската колонија во Охрид.

Како студент од трета година, во настанатата провала тој за првпат бил уапсен, но поради немање докази бил ослободен. Во затворот ја составил песната „Ленка“ што останала многу популарна и во текот на Народноослободителната борба во Вардарска Македонија.

По дипломирањето се вработил како приправник во адвокатска канцеларија во Белград, 1940 година. По германското бомбардирање на Белград, во текот на Априлската војна се вратил во Скопје како правник во еврејската „Вардар-банка“, а потоа отворил своја адвокатска канцеларија, која функционирала во периодот помеѓу 1941–1943 година, во текот на овие години дејствува во контакт со Кузман Јосифовски, којшто живеел илегално во куќата на Глигоровата тешта.

Во есента на 1943 година станал член на Антифашистичкиот народноослободителен комитет (АНОК), формиран во Скопје по иницијатива на Кузман Јосифовски. По разгледувањето на објавувањето на Манифестот на Главниот штаб на НОВ и ПОМ, во октомври 1943 година, АНОК изразил несогласност со југословенската концепција и целите на борбата, застапувајќи се за обединување на деловите на Македонија во единствена борба за слобода. Приговорот на АНОК на Манифестот, во вид на писмо до Главниот штаб на НОВ и ПОМ) го формулираат Глигоров и Благој Хаџипанзов во декември 1943 година. Негативната реакција на овој Приговор членовите на АНОК ја чувствувале и долго по Ослободувањето на Македонија.

Во почетокот на мај 1944 година излегол од партизаните и станал член и секретар на Иницијативниот одбор за свикување на АСНОМ и учествувал во подготовката на политичкиот реферат. На Првото заседание на АСНОМ, Глигоров бил секретар на Президиумот и заедно со Малинска го водел записникот на седниците. На Заседанието бил избран за член на АВНОЈ и потоа бил испратен на Вис како претставник на Македонија во АВНОЈ. По ослободувањето на Белград се вратил од Вис и малку подоцна учествувал во работата на Второто заседание на АСНОМ, кога била избран за член на Президиумот, а потоа и за негов секретар за финансии. Заедно со група на македонски интелектуалци бил обвинет како автономист и сепаратист, по што бил испратен во Белград, во март 1945 година.

Во Белград, бил определен за помошник на генералниот секретар на Претседателството на Владата на Федеративна Народна Република Југославија, во периодот помеѓу 1945–1947 година, а потоа бил помошник-министер за финансии во перидот 1947–1952 година. По оваа година извршувал повеќе функции: помошник-претседател на Стопанскиот совет на Владата на Федеративна Народна Република Југославија (1952–1953), заменик-директор на Сојузниот завод за стопанско планирање (1953–1955), секретар за стопанство – координатор во Сојузната влада (1956), секретар на Секретаријатот на СИС за општостопански работи и истовремено бил избран за член на Централниот комитет на Сојузот на комунистите на Југославија (1956–1962). Станал сојузен секретар за финансии (1962–1967), а по земјотресот во Скопје бил задолжен од СИС за изработка на програма за обновата на разурнатиот град, како и за спроведување на првите стопански реформи во 1965 година. Во периодот помеѓу 1967-1969 година ја извршувал должноста потпретседател на СИС, а потоа станал член Претседателството на ЦК на Сојузот на комунистите на Југославија и на Извршното биро, во периодот помеѓу 1969–1971 година. Од 1971 до 1972 година бил член на Претседателството на Социјалистичка Федеративна Република Југославија, а во периодот помеѓу 1974 – 1978 година бил претседател на Собранието на СФРЈ. Пред пензионирањето во периодот помеѓу 1978 – 1987 година бил член на Советот на Федерацијата. Во 1987 година се пензионирал, меѓутоа бил ангажиран во тимот за реферми на претседателот на СИС Анте Марковиќ.

Во февруари 1990 година се вклучил во Македонскиот форум за подготовкана македонска национална програма. Глигоров активно учествувал во работата на овој форум на кој се разгледувала ситуацијата во Југословенската федерација и можностите за разврската со осамостојување на Социјалистичка Република Македонија. По изгласувањето на Декларацијата за сувереност на државата, на 25 јануари 1991 година, Глигоров бил избран за прв претседател на самостојн и суверена Република Македонија од страна на Собранието на Република Македонија на 27 јануари 1991 година. На 7 март му го доверил мандатот на Никола Клусев за формирање на првата влада. Глигоров по одржувањето на референдумот за осамостојување на Македонија на 8 септември 1991 година, на плоштадот „Македонија“ ги поздравил граѓаните со зборовите „Граѓани и граѓанки на Македонија дозволете вечерва на вас и на сите граѓани и граѓанки на Македонија, да ви ја честитам слободна, суверена и самостојна Македонија“.

При приемот на Република Македонија во членство во Обединетите Нации, под референцата Поранешна Југословенска Република Македонија, го одржал првиот говор пред Генералното собрание на Обединетите Нации на 7 април 1993 година. На општите претседателски избори со мнозинство гласови повторно бил избран за претседател на Републиката, 16 октомври 1994 година. На 13 септември 1995 година во седиштето на Обединетите Нации била потпишана Привремената спогодба за нормализација на односите со Грција. На 2 октомври, во Белград го потпишал договоор за признавање со Сојузна Република Југославија, а следниот ден, на 3 октомври 1995 година, врз Глигоров бил извршен атентат во Скопје. По неколкумесечното лекување, на 10 јануари 1996 година Глигоров се вратил на својата претседателска должност. Во Хелсинки со свечена изјава на Глигоров било потврдено пристапувањето на Република Македонија кон Завршниот документ на КЕБС, на 29 мај 1996 година.

Глигоров за своето успешно, конструктивно водење и регулирањето на меѓународните односи на македонската држава бил добитник на бројни меѓународни награди и признанија. По говорот на Универзитетот во Питсбург, Соединетите Американски Држави бил прогласен за почесен доктор на Универзитетот, на 21 септември 1997 година. На 5 јануари 1998 година во Неапол му била врачена Медитеранската награда за мир. По истекот на вториот претседателски мандат, го отстапил претседателското место на новоизбраниот кандидат Борис Трајковски.

Бил незадоволен од внатрешната и надворешната политика на новата Влада на Македонија. Глигоров повеќепати јавно реагирал. Во текот на Воениот конфликт во Македонија имал средба со претседателот Борис Трајковски, на која истакнал: „Ова е класична окупација и работата треба да се препушти на Армијата – само Армијата е надлежна, има потенцијал и подготвеност да се справи со состојба на окупација на територијата.“ Во 2001 година, бил обновен Форумот за Македонија во чија активност Глигоров се вклучил. Во повеќе јавни настапи го изразил своето незадоволство од потпишувањето на компромисниот Рамковен договор и преку Форумот настојувал да се изменат предложените амандмани на Уставот. Тие состојби свое место нашле во неговите мемоари „Македонија е се што имаме“, промовирани во Македонската академија на науките и уметностите на 26 април 2001 година. Ова дело на Глигоров било преведувано и промовирано во повеќе земји од Балканот и во Европа. По пензионирањето од активниот политички живот, претседателот Глигоров бил активен преку Фондацијата која го носи неговото име и беше автор на повеќе книги. Заедно со Борис Трајковски, Глигоров во 2005 година станал прв носител на „Орден на Република Македонија. Глигоров беше оженет со Нада Глигорова, ќерка на Стојан Мишев.

Киро Глигоров беше најстариот македонски политички функционер. На 17 ноември 1999 година, кога заврши неговиот втор претседателски мандат, тој имаше 82 години, а во 2000 година Гинисовата книга на рекорди го забележа Глигоров како најстар претседател на држава во светот. Глигоров починал во длабока старост, 94 години, на 1 јануари 2012 година во својот дом во Скопје.

Содржина

Потекло[уреди]

Штип кон крајот на 19 век
Емир Ќучук Султанов мост
Стара разгледница од Штип

Потеклото и семејната средина се фундаментален елемент во биографијата на една личност. Тие го обусловуваат неговиот живот во неговата најрана фаза, а оставаат траги во целокупната негова натамошна дејност...

Христо Андонов-Полјански [1]

Штип[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Штип.

Штип е еден од најстарите градови во Македонија. Градот е лоциран меѓу висините на Исарот, Мерите и Кумлакот. Малата река Отиња (долга 3 км) тече низ центарот на Штип и го дели на два дела. Исто така, низ Штип поминува и реката Брегалница. Отиња се влева во реката Брегалница, во југозападниот дел на градот, во Штипско Ново Село. Составен дел на градот Штип е Ново Село, кое се наоѓа во јужниот дел на градот, во клисурата на Брегалница, веднаш зад Исарот, на патниот правец кон Радовиш.

Во 1837 година, Штип веќе имал 17 000 жители, а во 1899 година, 20 900 жители.[2]. Во 1830 година, во Штип било отворено првото училиште на македонски народен јазик, а во 1868 година, Јосиф Ковачев (1839-1898) го отворил првото педагошко училиште. Нешто подоцна, во 1872 година започнало со работа првото народно читалиште "Дејателност". При крајот на 19 век, од 1894 до 1896 година, во училиштето (изградено во 1872 година) во Ново Село предавал Гоце Делчев, идеологот на македонското националноослободително револуционерно движење.[3] [4]

Семејство[уреди]

Киро Глигоров е роден на 3 мај 1917 година во Штип. Потекнува од просечно македонско семејство за тоа време. Татко му бил занаетчија а мајка му домаќинка. По презиме, Глигоров бил роден како Панчев, но бидејќи татко му бил бојаџија често пати во градот неговото семејство ги нарекувале и како Бојаџиески.

Кога наполнил доволно години за да посетува училиште, односно во 1924 година, директорот на тогашното српско основно училиште во Штип му го променил името и презимето како Ќирило Глигоровиќ. Со такво име тој се задржал се до 1941 година. Од 1928 година се запишал на тогашната прогимназија во Штип, каде некое време работел како библиотекар. Истото го завршил во 1932 година. Своето средно образование го продолжил во Скопје на Машката гимназија, каде станал и член на гимназискиот кружок. Во 1936 година се запишал на Правниот факултет во Белград. Подоцна, се вклучил во илегалното македонско друштво „Вардар“ каде станал негов секретар. Во 1939 година бил уапсен под сомнение дека работел против тогашниот империјалистички режим, но набргу бил пуштен. Истата година, во месец јуни, Глигоров дипломирал на Правниот факултет. [5]

Образование[уреди]

Ново Село
Скопје во раните 20 - ти години на 20 век
Белград

Во време на Втората светска војна[уреди]

Влегување во КПЈ[уреди]

По завршувањето на студиите во Белград, Глигоров кратко време работел како приправник во некоја канцеларија во Белград. Но, кога на 6 април 1941 година Белград бил бомбардиран од страна на Нацистичка Германија, Глигоров се вратил во Скопје. Овде, се вработил во „Вардар Банка“ како правник, а потоа и сам отворил адвокатска канцеларија. На оваа позиција се задржал многу малку бидејќи бил наклеветен од страна на некој соработник дека бил опасен „србин“. Така, по втор пат тој бил приведен како комунист. По пуштањето од притвор, Глигоров активно се вклучил во антифашистичкиот илегален отпор, соработувајќи со Кузман Јосифовски Питу. Истовремено, за прв пат му било признаено и учеството во НОВ.

Формирање на АНОК[уреди]

Во есента, 1943 година бил формиран Антифашистичкиот народноослободителен комитет, по иницијатива на КПЈ. Самиот Глигоров, во АНОК се вклучил преку Кузман Јосифовски - Питу. Оваа организација всушност дејствувала како еден вид прв зачеток на подоцнежната власт. На состаноците кои ги одржувале заедно со другите членови на АНОК, тематски најмногу се разгледувало прашањето околу создавање на македонска држава во составот на Југославија.

Истата година Глигоров се оженил со Нада, со која имал две ќерки и еден син.

Антифашистичко Собрание за Народно Ослободување на Македонија[уреди]

Детал од споменикот - Глигоров
Поглед кон споменикот АСНОМ, Глигоров првиот од лево во горниот ред
Прохор Пчински

Во почетокот на мај, 1944 година, Киро Глигоров за прв пат излегол во партизани. Истовремено, како член на АНОК, заедно со уште осум членови, бил повикан да се вклучи и во подготовката за АСНОМ. Така, Глигоров станал член а подоцна и секретар на Иницијативниот одбор за свикување на АСНОМ, каде работел во подготовка за изготвување на политичкиот реферат. [6]

На Првото заседание на АСНОМ, кое се одржало на 2 август 1944 година во манастирот Прохор Пчински, тој го водел записникот од истото заседание, но исто така бил избран и за член на АВНОЈ. Истата година присуствувал на островот Вис како претставник на Македонија на заседанието на АВНОЈ. По враќањето од Вис, тој прво се упатил во Белград, кој веќе бил ослободен, а потоа и во Скопје.

На Второто заседание на АСНОМ, кое се одржало од 28 декември до 31 декември 1944 година во Скопје, Глигоров исто така зел учество. На тоа заседание тој прво бил избран во Президиумот на АСНОМ а потоа и како повереник за финансии при Президиумот на АСНОМ. [7]

Во времето на Југославија[уреди]

Функции во владата на Југославија[уреди]

Со формирањето на новата федеративна држава на Балканот, ФНРЈ, Киро Глигоров исполнувал повеќе функции:

Враќање во Македонија[уреди]

По завршувањето на ангаржманите на Киро Глигоров во комисијата на Анте Марковиќ за реформи, на денот на републиката, 29 ноември во Белград, покрај повеќето политички лидери од цела република, на таа церемонија присуствувале Глигоров и членот на Централниот Комитет на СКМ, Петар Гошев. Таму тој официјално го поканил на Глигоров да членува во неговата Комисија и Форум за спроведување на веќе започнатите реформи најавени во Македонија. Така, тој ја прифатил оваа понуда, чија работа завршила безуспешно во целина поради недостаток на време. Во тоа време веќе бил започнат процесот за воведување на повеќепартиски систем во Македонија.

Претседател на Република Македонија[уреди]

„Да бидеме свои на своето. Да бидеме широко отворени кон светот, како целосно независен, рамноправен и творечки субјект.“

Киро Глигоров

Во 1989-1990 година, кога завршува социјалистичкото уредување, кога СФРЈ се распаднала и кога на просторите на СФРЈ имало воени дејствија, во Република Македонија се втемелуво партиски плурализам и се одржале првите повеќепартиски избори. Пред да биде составена експертската влада на Никола Кљусев, во Македонија за прв претседател бил избран Киро Глигоров.

Избор за прв претседател на Република Македонија (1991-1994)[уреди]

Со воведување на повеќепартискиот систем во Македонија, започнало мегупартиските консултации околу предлагање на личност за кандидат за претседател на Република Македонија. Таква функција дотогаш во Македонија не постоело. Така, биле установени Амандмани на Уставот на СР Македонија, кои го навестиле конституирањето на Македонија како суверена држава. Тогаш било одржана седница помеѓу трите најголеми политички партии во Македонија: СКМ-ПДП (реформирани комунисти), ВМРО-ДПМНЕ и Сојузот на Рефромските сили на Македонија. По неуспешната идеја кандидат за претседател на Република Македонија да биде митрополитот Скопски и Повардарски Михаил, тоа му било понудено на Киро Глигоров.

Така, во почетокот на новата 1991 година, односно десет дена по конституирањето на Собранието на Македонија, на дневен ред дошло и расправата околу изборот за претседател на Социјалистичка Република Македонија. По првото тајно гласење, Киро Глигоров не ги добил потребните две третини од гласовите, поради немање подршка од страна на ВМРО-ДПМНЕ и ПДП. Тогаш, тој добил 60 од потребните 80 гласови за избор на претседател.

Но, по само три дена, ВМРО-ДПМНЕ излегла со соопштение дека ќе ја подржи кандидатурата на Глигоров само доколку за потпреседател и премиер на државата биде избран личност кој е член на нивната партија. Така, на 27 јануари 1991 година, на седницата на Собранието на Република Македонија, со 114 гласови “ЗА“ , Киро Глигоров бил избран за прв претседател на Република Македонија. На 7 март му го доверил мандатот на експертската влада на Никола Кљусев.

Започнување на немирите и војната во СР Југославија[уреди]

Во почетокот на 1991 година дошло до тотално распаѓање на комунистичка СФРЈ. Но, целата југословенска јавност станувала се позагрижена поради конфликтите кои се заострувале помеѓу јужнословенските народи. Со избувнуивањето на немирите на Косово, а подоцна и на Плитвичките Езера во Хрватска и Вуковар, во залудна ситуација влезе и Македонија со испраќање на војници на бојните полиња. Подоцна започнал и протестот на мајките кои нивните синови ги испратиле во Босна, каде Киро Глигоров се залагал и ги уверувал дека македонските војници ќе бидат вратени назад во својата матична земја. Самиот Глигоров во овој конфликт се залагал за што е можно побрзо повлекување на ЈНА од просториите на Македонија, и сето тоа да протече без никакви инциденти. На 28 март Глигоров учествувал на самитот на претседателите на југословенските републики во врска со зачувување на пријателските односи помеѓу словенскиот народ, а подоцна, на 6 јуни 1991 година била предложена Платформа помеѓу Глигоров и Изетбеговиќ.

Истоивремено, Глигоров, како претседател на Македонија директно учествувал со генералот Анџиќ во врска со начинот за повлекување на ЈНА од Македонија. Така, бил постигнат договор според кој дислокацијата на ЈНА од Македонија требало да се заврши до 15 април 1992 година. Во овој поглед, Глигоров имал голем придонес околу зачувувањето на мирот и стабилноста во Македонија.

Референдум за независност[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Референдум 1991.

Република Македонија со референдумот кој се одржал на 8 септември прогласи независност. По овој повод претседателот на Република Македонија Киро Глигоров ги поздравил насобраната толпа луѓе со следниве зборови: „Граѓани и граѓанки на Македонија дозволете вечерва на вас и на сите граѓани и граѓанки на Македонија, да ви ја честитам слободна, суверена и самостојна Македонија“.

Домашна и меѓународна политика[уреди]

Улога на Глигоров во преговорите за името со Република Грција[уреди]

Веднаш по осамостојувањето и прогласувањето на независност на Република Македонија, воРепублика Грција се кренала тензија околу новата држава на Балканот, посебно околу нејзиното матично име и знаме. Во овие преговори, активно учество заземал и Киро Глигоров.

Така, кон крајот на 1992 и почетокот на 1993 година, тој, по покана од францускиот претседател Франсоа Митеран, бил во работа на Франција, каде на францускиот претседател директно му го објаснил проблемот околу името на Република Македонија.

Веднаш по преговорите со францускиот претседател, Киро Глигоров имал состанок со министерот за надворешни работи на Австрија, Алојз Мок, кој „сакал“ Австрија да биде ставена како посредник меѓу преговорите за името. Но, преговорите престанале, откако од Република Македонија, на чело со претседателот Глигоров, бил одбиен предлогот на Мок државата да се вика „Централна Балканска Република“. На 12 април 1993 година, согласно мандатот даден од Генералниот Секретар на ООН, Бутрос Гали, Сајрус Венс и Лордот Овен ја започнале посредничката улога во преговорите за името. Подоцна, на 11 мај Глигоров се сретнал со Бутрос Гали, каде во присуство на медијаторите Овен и Венс било понудено решението „Бивша Југословенска Република Македонија“.

По изборите во Грција, кон Македонија било воведено економско ембарго, на кој претседателот Глигоров остро ги осудил овие постапки кон јужниот сосед, повикувајќи се во генералното собрание на ООН за изнаоѓање на решение. Подоцна, на 13 септември, била склучена времена спогодба за нормализација на односите со Грција. По поништувањето на ембаргото, од страна на Белата куќа во САД бил предложен нов медијатор, Метју Нимиц, со кој Глигоров директно имал преговори во Рим, Италија. Подоцна, Глигоров го преживеал и атентатот извршен врз него во Скопје, каде неговата функција, извесно време ја презел Стојан Андов, кој присуствувал во преговорите.

Втор претседателски мандат (1994-1999)[уреди]

Во текот на октомври 1994 година во Република Македонија по прв пат се одржале претседателски избори. Киро Глигоров, како кандидат за претседател од СДСМ, повторно бил избран за Претседател на Република Македонија, со освоени 52,4% од гласовите. Негов противкандидат бил познатиот македонски режисер Љубиша Георгиевски, како претседателски кандидат од ВМРО-ДПМНЕ. Опозициската ВМРО ДПМНЕ не ги прифатила резултатите од изборите.

Атентат врз претседателот Глигоров[уреди]

На 3 октомври 1995 година врз претседателот на Република Македонија бил извршен неуспешен обид за атентат. Глигоров го преживеал атентатот со тешки повреди во пределот на главата. На местото на атентатот загинал неговиот возач Александар Спировски, а бил повреден телохранителот на Глигоров, Илчо Теовски. Исто така, на повредите подоцна им подлегнал и Ристо Хаџиманов, пензионер, кој бил случаен минувач покрај местото на настанот.

Нападот бил извршен со автомобил-бомба на 3 октомври во 9:50 часот на улицата „Македонија“ пред хотелот "Бристол" во Скопје, кога Глигоров со службено возило се движел од неговата резиденција на работното место во Собранието на Република Македонија. Бомбата, поставена во автомобил АМИ 8, експлодирала кога автомобилот на претседателот минувал покрај неа. Од силината на експлозијата, ситроенот бил целосно распарчен, а делови од возилото се разлетале наоколу. Автомобилот бил намерно избран за поставување на бомба, затоа што има тенок лим кој може од експлозијата да се распадне во повеќе смртоносни шрапнели. Еден таков шрапнел и го убил возачот на претседателот.

Нападот дошол по само еден ден откако во Скопје претстојувал претседателот на Србија, Слободан Милошевиќ, при што претседателите на двете земји постигнале договор за мегусебно признавање на двете земји. [8]

Ниту нарачателите ниту извршителите на атентатот врз Глигоров сѐ уште не се познати. Во 1995 година, по неколку месеци од атентатот, како еден од можните атентатори, разузнавачката служба ги посочила „Ослободителната војска на Македонија“ со седиште во Австралија. Потоа, тогашниот министер за внатрешни работи како нарачатели ги посочил бугарската „Мултигруп“ или југословенската „КОС“ но не се пронајдени тврди докази околу нивната вмешеност во атентатот. Подоцна, водството на бугарската организација „Мултигруп“ лично дошло во посета кај Глигоров за да ги отфрли тие шпекулации. Во април 2008 година во Република Македонија дошла информација преку дневните медиуми дека организатор на атентатот била албанската организација „Кос“, но оваа информација не е потврдена.[9]

За обидот за атентат врз него, Глигоров напишал и автобиографска книга „Атентат - ден потоа“, што ја промовирал во 2002 година.

Политика на Глигоров по атентатот[уреди]

По завршување на мандатот[уреди]

По пензионирањето, Киро Глигоров бил активен како публицист. Неговите мемоари „Македонија е се што имаме“ кој ги објавил во 2001 година, во Република Македонија биле прогласени како бестселер кои многу бргу доживеале и второ издание. Глигоров е основач и на фондацијата Глигоров што поддржува проекти од културата и уметноста.

Смрт[уреди]

Киро Глигоров починал на 1 јануари 2012 година во својот дом во Скопје. Глигоров починал во длабока старост, на 94 години, спиејќи. Погребот на првиот претседател на Република Македонија бил извршен на 3 јануари на градските гробишта Бутел во Скопје [10].

Била испочитувана неговата последна желба, односно да има граѓански погреб без државнички и црковни церемонии. Без високи државни и црковни почести, во 13 часот на 3 јануари 2012, во Алејата на великаните на градските гробишта „Бутел“ во Скопје бил погребан првиот претседател на независна Македонија, Киро Глигоров. Неговото тело, претходно, било изложено во капелата. Последна почит му одале стотина луѓе. До ковчегот стоеле неговите најблиски, синот Владимир и ќерките Лилјана и Донка, како и членови од потесното семејство. Во капелата со Глигоров се простил и претседателот Ѓорге Иванов, како и началникот на Генералштабот на АРМ, Горанчо Котески, американскиот амбасадор Пол Волерс, лидерот на СДСМ Бранко Црвенковски, претставници од сојузот на борците, како и многу граѓани.

Ковчегот со посмртните останки од капелата го изнеле најблиските соработници на Глигоров. Покрај синот, двете ќерќи и останатите членови на семејството во поворката која го испратила до неговиот вечен дом имало многу јавни личности од политичкиот и општествениот живот, дипломати, пратеници, академици. Во негова чест, 3 јануари бил прогласен за ден на жалост, а знамињата биле спуштени на половина копје. Во спомен на првиот претседател Киро Глигоров, биле отворени книги на жалост на повеќе места, меѓу кои во претседателската вила на Водно, во канцелариите на претседателот, како и во седиштето на СДСМ и во општинските организации на партијата [11].

Творештво[уреди]

Мисли, говори и др.[уреди]

За раѓањето на македонската држава:[уреди]

Како што споменав нејзиното раѓање е дело, за прв пат можеби во нашата историја, на нејзиниот народ и ослободителна војска. После Самоила и обидот во средниот век да се формира македонска војска и после низата востанија да се ослободи македонскиот народ и да создаде своја држава тоа се случи со помош на 120 илјадна македонска војска за време на Втората светска војна.


За одлуките на АСНОМ, како секретар на иницијативниот одбор:[уреди]

Уште тогаш кажавме дека, без оглед на вера, националност и традиции, граѓаните треба да бидат еднакви во сите права и обврски кои ќе ги имаат во новата држава и дека тука не треба да се прави никаква разлика. Се повикувавме на оној познат Проглас на првиот Илинден во Крушево и Крушевската Република, каде што се повикуваа во борба не само малцинствата во Македонија туку и Турците, затоа што и тие беа угнетени од агите и беговите. Така, во асномските одлуки има една многу јасна демократска содржина, дури нема ништо од она што потоа, за жал, стана реалност - да имаме една партија. Со донесените одлуки се обезбедуваше слобода на мислењето, слобода на печатот и слобода на секого да ги кажува своите гледања и мислења и во една демократска атмосфера да можеме да изградиме едно цивилизирано општество.


Од претседателскиот инаугуративен говор на 27 јануари 1991 година:[уреди]

... ќе бидеме разбрани и почитувани, а нашите интереси респектирани од светот доколку се развиваме како демократско општество, способно да ги уредува внатрешните односи по мирен пат, развивајќи секој вид толеранција - верска, национална, политичка. Ние живееме на балканските простори, на кои се испреплетени многу народи. Секој сака да ја сочува својата самобитност, својата историја и национален дух, а тоа е можно само низ висок степен на разбирање и толеранција и без било каков обид да се загрози соседот, просторите на кои живее и неговите длабоко всадени корени.


На прославата по референдумот на 08 септември 1991:[уреди]

Да ви честитам слободна суверена и самостојна Македонија


За односите со соседите и опседнатоста со историјата:[уреди]

Ние со сите наши соседи сакаме да имаме добри, пријателски односи, да имаме што поотворени граници, и да се свртиме кон оние проблеми кои не обединуваат, кои бараат заемна соработка – економска, политичка, и друга... И да ја оставиме историјата на страна. На Балканот, за жал, многу се живее од историјата... [12]


За достоинството:[уреди]

Најголемо достоинство на нашиот народ е што го сочува мирот, што не влезе во никаква војна, што не носи никаква вина за се она што се случи и што го згрозува целиот свет... [13]


За правото на народот да се изјасни дали е за промени:[уреди]

Никој не може да му го оспори правото на народот да се изјасни дали е за промени. Од тоа демократско начело не треба никој да стравува. Не гледам кого би го загрозил референдумот. Можеби не за сите амандмани, но можеби за еден добар дел народот ќе каже дека ги прифаќа. Во тоа, инаку, не верувам [14]


За додавката „поранешната југословенска“:[уреди]

Тогаш Велика Британија имаше амбасадор во ОН кој таму бил подолго време. Имал голем авторитет. Се трудел во такви тешки ситуации да најде прифатливо решение. И тој констатирал дека името Македонија не може да се брише, тоа нема да помине и ќе ја искомплицира ситуацијата. Да остане името Македонија, ама нешто мора да се направи и за другата страна за да не изгледаат поразени. И тогаш рекол, еве, ние ништо нема да кажеме неточно, сега се растура Југославија, дека Македонија е поранешна југословенска Република Македонија, ама Република Македонија. Така што, отстапката е многу значајна од грчка страна. А, од наша страна е повеќе чувство дека ете, не сме успеале да го одбраниме нашето уставно име. Тогаш на генералното собрание ние ниту тоа не можеше да го добиеме. Затоа што, мнозинството беше под големо влијание од грчката не само пропаганда, туку и од историски факти кои тие ги пласираа на свој начин. Дека цела Македонија е нивна. Дека ние сме натрапници. Дека сакаме да им го присвоиме културното наследство, имаме територијални претензии, а Грција е членка на НАТО и ЕУ, а таму владее и принцип на солидардност. Така што, ние со тоа не можевме да пробиеме по никоја цена да нема некоја додавка, но додавка која нам не може да ни пречи да се викаме Република Македонија [15].


За квази-историските небулози:[уреди]

Сериозните историчари се смеат на она што се случува во мојата земја во изминатите години. Историјата е светско богатство, тоа јасно значи дека историското и културното богатство не смее да биде само грчко. Грците сметаат дека ние сакаме да земеме еден дел од нивното историско и културно наследство. Не велам дека овие грижи се неосновани бидејќи има претерувања и од наша страна. Има историчари во мојата земја кои велат дека ние на оваа територија сме биле 2000 години пред Александар Велики. За смеење. Му реков на еден мој пријател дека како што тргнало ќе докажеме дека сме директни потомци на Адам и Ева и ќе докажеме дека Рајот е наш, македонски [16].


За подобрувањето на бугарско-македонските односи и нивната иднина:[уреди]

Пречат разни луѓе на кои не им се бендисува таа работа. За жал. Јас мислам дека тие отношенија ќе бидат и мора да бидат многу блиски. Братски. Има многу Македонци во Бугарија. Се преселувале таму, те од Турци, те од едно, те од друго, те од Грци. И сега е тоа значајно население на Бугарија [17].


Од инаугуралното претседателско обраќање, 27.01.1991[уреди]

...треба да се донесе што побрзо новиот Устав за што јас дадов иницијатива до Собранието, со еден збор да ја престроиме македонската држава и да ја оспособиме да мине низ овие тешки времиња и да биде способен партнер на кој може да се смета, на кој може да му се верува, во кој може да се вложува, да се ризикува, а не да стоиме на периферијата на сите овие настани.


9 мај 1991 година[уреди]

Мислам дека со мирна совест можеме да заклучиме дека ниедна Република во Југославија не може ништо да ни забележи дека сме направиле некој потег, да сме сториле нешто што е на нивна штета. Ние ништо друго не бараме, освен во иднина сите други републики да се однесуваат кон позицијата на Македонија и кон нашите цели за кои ќе расправаме на таа маса на таа мировна конференција да се однесуваат со исто почитување и внимание кон сите наши барања.


Обраќање во Собранието на 2 септември 1991[уреди]

Ние не сме створени во некоја реторта од некоја коминтерновска, алхемиска работилница и по тој начин создадена некаква нација.... Ние сме тоа што сме со сета наша историја, со сè она што се белези на еден народ кој опстојува со векови, кој денес претставува пример на една модерна нација, и од никого не бараме да тоа да мора да го признае.


10 јануари 1992[уреди]

Република Македонија не може да прифати промена на името со која во него нема да се содржи зборот Македонија... Не се откажуваме од името Македонија. Никој нема право, ниту претседателот на Републиката, ниту Владата, ниту Парламентот да се откажат од името Македонија. За тоа не постои ниту уставна основа ниту политичко или морално право. Последиците од таквата одлука би биле закана за идентитетот на македонскиот народ, за стабилноста на државата и нејзиниот опстанок во реалното опкружување.


Од претседателското обраќање, 9 декември 1992[уреди]

...во било која солуција името Република Македонија си останува. Не се менува уставот. Во случај да нè признае Заедницата, што значи тоа признавање да биде од страна на 12-те членови во тој случај и само за надворешна употреба после името Република Македонија во заграда би следела додавката (Скопје). Тоа е отстапката која, во тој случај, би можела да се направи за разрешувањето не само на проблемот на непосредното признавање, брзото и непосредно признавање на нашата држава, туку и за трајни добрососедски односи и соработка со Република Грција.


Писмена изјава испратена до лидерите на 12-те земји-членки на ЕЗ[уреди]

Подготвеноста на ЕЗ да ја признае Македонија е нешто што само по себе се разбира и претставува обврска на Заедницата кон себе и начелата од кои се раководи. Нејзиното задоцнување го толкуваме како обид да ја увери Грција како своја членка во нужноста на ова признание и да и даде време да се подготви на еден таков чин, имајќи го предвид и консензусот како метод на одлучување, договорен во Мастрихт. Меѓутоа, условувањето на тоа признание со името на нашата држава што ќе биде прифатливо за сите страни е прво, без преседан, потоа води кон одложување на признавањето со сите неповолни последици и опасности на зовриениот простор на бивша Југославија и пошироко, а нашата Република и нашиот народ ги става во неизвесност и во положба што не може ниеден народ да си ја дозволи бидејќи ги доведува во прашање неговиот ИДЕНТИТЕТ и достоинство. Лицитација околу името на една држава, како услов за нејзино меѓународно признавање, е надвор од сите норми на меѓународното право и практика што досега важеле и важат за признавањето на независноста на една држава. Арбитрарноста и лицитирањето околу името значат преземање голема одговорност на дванаесеттемина. Една мала држава со мирољубив народ очекува ЕЗ да си остане верна на самата себе. Би сакал во оваа пригода уште еднаш да подвлечам дека никој не треба да стравува дека однадвор ќе ни биде наметната каква било одлука што не би била прифатлива за нашиот народ. [18]


Од претседателското обраќање, 19 декември 1998[уреди]

Поучени од историското искуство и антиципирајќи ги големодржавните претензии и национални стратегии на соседите било за освојување и за политичко влијание за просторот на кој денес е Република Македонија, се определивме за политика на еквидистанца кон соседите... Голем дел од проблемите во регионот се резултат на историски хипотеки. Република Македонија се залага за откажување од големодржавните аспирации, со почитување на европските стандарди, особено во областа на човековите права и правата на националните малцинства... Владата на Република Македонија со одлуката од 8 февруари го потврди она што го означив како нелегален и нелегитимен чин воспоставување на дипломатски односи со Тајван... Демократијата не е самоволие и анархија... Донесено е решение со кое се откажавме од еден докажан пријател, како што е Народна Република Кина, која во најтешките моменти во нашето меѓународно оспорување, во ниеден момент не го доведе во прашање ни нашето суверено право да имаме држава, нација име и идентитет. Влетавме во неизвесност... Си дозволувам да изнесам оценка: во овој момент во Република Македонија институциите на системот не функионираат така како што треба а нивните меѓусебни односи се нарушени. Затоа беше мојата констатација во јавноста дека во Република Македонија е извршен ’мал државен удар’. Настаните што следеа, само го потврдија тоа


Вонредно претседателско обраќање на 23 февруари 1999[уреди]

Република Македонија може да биде горда што се издигна на балканскиот синдром да создава држави со крвта на своите деца.


Од претседателското обраќање, 15 април 1999[уреди]

Планираниот и изведен масовен егзодус на Албанците беше со цел да се дестабилизира Република Македонија.


Дела[уреди]

Глигоров е автор и на неколку дела, главно пишувани по завршувањето на неговиот мандат како претседател:

  • „Македонија е сè што имаме“ (2001)
  • „Атентат - ден потоа“ (2002)
  • „Виорни времиња : Република Македонија реалност на Балканот“ (2004)
  • „Сите југословенски (стопански) реформи“ (2006).

Одликувања[уреди]

Во текот на неговата политичка активност, Киро Глигоров бил одликуван со повеќе ордени:

  • Орден на југословенското знаме со лента
  • Орден на Републиката со златен венец
  • Орден Братство и единство со златен венец
  • Орден на трудот со црвено знаме
  • Орден 65 години од победата во големата татковинска војна 1941-1945
  • Повеќе странски одликувања

Занимливости[уреди]

Поранешниот претседател на Република Македонија, Киро Глигоров бил најстариот македонски политичар, со околу 70 години активност во современата историја на Македонија. На 17 ноември 1999 година, кога завршил неговиот втор претседателски мандат, тој имал 82 години, а во 2000 година Гинисовата книга на рекорди го забележал Глигоров како најстар претседател на држава во светот. Додека бил претседател на Република Македонија, Киро Глигоров бил политичар со убедливо највисок рејтинг во сите анкети на јавното мислење на граѓаните на Република Македонија.

Цитати за Глигоров[уреди]

Длабоко жалам за смртта на Киро Глигоров, првиот претседател на независна Македонија. Тој беше патриот и вистински државник. Неговата посветеност за самостојноста на Македонија доведе до мирната транзиција во 1990-1991 година, а неговото цврсто лидерство беше инспирација во годините кога земјата ги надмина огромните потешкотии. Претседателот Глигоров беше пријател на САД и лидер кој имаше визија за својата земја, кој и понатаму ќе служи како пример во Македонија и регионот. Моите мисли и молитви се со неговото семејство и со сите граѓани на Македонија

Хилари Клинтон

Киро Глигоров, како учесник во Народноослободителната и Антифашистичка борба и секретар на иницијативниот одбор за свикување на АСНОМ а подоцна и член на Президиумот на АСНОМ, и како прв претседател на самостојната и независна држава, ќе остане запаметен како човек и политичар кој имал сериозни заслуги и придонеси во ослободувањето, создавањето, меѓународната етаблираност и развојот на Република Македонија. Неговите дела ќе останат запишани во македонската историја и во колективната меморија на нашиот народ и граѓаните на Република Македонија. Нека му е вечна слава!

Никола Груевски

Како никој друг со својот придонес ги поврза двата столба на современата македонска државност, АСНОМ 1944 година и 8 Септември 1991 година. Република Македонија под лидерство на Глигоров се избори за својата независност и меѓународно признавање без војна и крвопролевање, единствена од сите поранешните републики на Југославија...Го обвинуваа дека референдумското прашање од 8 Септември било југоносталгичарски, а мотивите беа сосема спротивни, прашањето беше така поставено за да референдумот успее со сигурност и Македонија со сигурност да стане независна држава. Го обвинуваа и него, а и нас дека сме предавници и плашливци затоа што дозволивме ЈНА да ја напушти Македонија со сето оружје. Неговиот одговор беше толку човечен и логичен: Колку тенкови или камиони вреди еден човечки живот. Нема да дозволам заради куп железо да ни гинат луѓето и да ни страда народот... Впрочем има ли поголем доказ за патриотизмот и храброста од фактот што на претседателот Глигоров му се случи атентат. Обид да му се одземе животот не заради него, туку заради Македонија.

Бранко Црвенковски

Киро Глигоров беше политичар, државник, анти-фашист и пред се голем човек кој работеше за доброто на сите граѓани. Тој не ги затвораше очите пред најтешките одлуки во 90-тите години...Неговото огромно искуство и државничката мудрост се заслужни што единствено Македонија од сите екс ју републики не беше вовлечена во војната. Верувам дека граѓаните на Македонија ке знаат да го ценат таквиот став на Киро Глигоров. Се сеќавам дека нетолеранцијата и насилството како и национализмот кој произведуваше омраза го доведуваше до очај Киро Глигоров

Богиќ Богичевиќ

Киро Глигоров беше државник, политичар. Киро беше политичар, еден од најистакнатите државници од редовите на македонскиот народ во Југославија. И негова огромна заслуга е што Македонија успеа мирно да го преброди распадот на Југославија на мирен начин и во тој период тој настојуваше да се сочува некој вид на заедништво во Југославија да се преобрази од атипичен федеретивен систем во Конфедерација за да се сочува тоа што беше заеднички интереси но за жал беше доцна и не се успеа.

Раиф Диздаревиќ

Првиот претседател на независна Македонија има големи заслуги за целосното и мирно отцепување на Република Македонија од поранешната Југославија без конфликт што несомнено придонесе кон конечниот распад на Југославија. Претседателот Глигоров и по осамостојувањето, се залагаше за понатамошното градење на независна држава како и за зачленувањето на Република Македонија во меѓународни организации. Дозволете ми уште еднаш да го изразам моeтo искренo сочуствo за загубата на претседателот Глигоров, чие име и дело ќе остане заслужно запишано во историјата на Република Македонија.

Али Ахмети

Смртта на поранешниот претседател на Република Македонија, Киро Глигоров е голема загуба за Македонија и за нејзините пријатели во регионот и светот.

Сали Бериша

Смртта на поранешниот претседател на Република Македонија, Киро Глигоров е голема загуба за Македонија и за нејзините пријатели во регионот и светот.

Атифете Јахјага

Глигоров беше борец за национална кауза кој водеше мудра политика.

Жељу Желев

Хронолошки преглед на поважните настани од животот на Киро Глигор[уреди]

Година Месец Настани
1917 3 мај Роден Киро Глигоров во Штип
1924 септември Запишан во прво оделение
1924-1928 Глигоров учи основно училиште во Штип
1928-1932 Учи во Прогиманзијата во Штип
1932-1936 Учи во машката гиманзија во Скопје
1936-1940 Студира на Правниот факултет во Белград
1939 октомври Се вработил како правник во адвокатската канцеларија на Михајло Николиќ во Белград
1941 6 април Бомбардирањето на Белград, Глигоров го напушта Белград и заминува за Скопје
1941-1943 Глигоров работел како правник во Вардар-банка во Скопје, а подоцна отворил адвокатска канцеларија, во овој период дејствувал како илегалец во соработка со Кузман Јосифовски - Питу
1943 есента Формиран Антифашистичкиот народноослободителен комитет (АНОК) во Скопје
октомври Објавен Манифестот на Главниот штаб на Народноослободителната војска и партизанските одреди на Македонија
октомври Глигоров се оженил со Нада Мишева, која што студирала на медицинскиот факултет во Белград
ноември Формиран Иницијативниот одбор за свикување на АСНОМ
декември Приговор на АНОК на Манифестот на Главниот штаб, автори на приговорот биле Киро Глигоров и Благој Хаџи Панзов
1944 мај Глигоров излегол во партизаните, во овој период бил член и секретар на Иницијативниот одбор за свикување на АСНОМ. Глигоров работел во подготовката на политичкиот реферат

Наводи[уреди]

  1. Андонов-Полјански Х., Гоце Делчев и неговото време, Култура, Скопје, 1978
  2. Општина Штип, ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 40 и 46.
  3. Општина Штип, ШТИП - ТУРИСТИЧКИ ИНФОРМАТОР, Со мапа на градот. Штип: Општина Штип, 2011, стр. 9-10.
  4. Историја на Штип]
  5. „Македонија е се што имаме“, Киро Глигоров (2001), стр. 42.
  6. „Список на членови на АСНОМ во дневниот весник „Нова Македонија“ од 3 август 2004 година“
  7. „Интервју на Киро Глигоров за Утрински Весник“
  8. „Атентат-ден потоа“, Киро Глигоров (2002)
  9. Извештај на телевизија Канал 5 околу атентатот
  10. Почина Киро Глигоров
  11. Последна почит за првиот претседател.
  12. (1993)
  13. 10.04.1993, по повод приемот на Р.М. во ОН како „поранешната југословенска Република Македонија
  14. (2001, Киро Глигоров повика да се одржи референдум за уставните промени)
  15. 2005
  16. 2009
  17. “ – во интервју за агенцијата БГНЕС, јануари 2010.
  18. Писмена изјава испратена до лидерите на 12-те земји-членки на ЕЗ (сегашна ЕУ) на 3 мај 1992 година, по состанокот во Гимараеш, кога нивните министри повторно го одложија признавањето на Македонија

Надворешни врски[уреди]


Ова е избрана статија. Стиснете тука за повеќе информации.
Статијата „Киро Глигоров“ е избрана статија. Ве повикуваме и Вас да напишете и предложите избрана статија (останати избрани статии).