Кајсија

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Кајсија
Плодови од кајсија
Заштитен статус
Научна класификација
Царство: Plantae
Оддел: Magnoliophyta
Класа: Magnoliopsida
Ред: Rosales
Фамилија: Rosaceae
Род: Prunus
Подрод: Prunus
Отсек: Armeniaca
Вид: P. armeniaca
Биномен назив
Prunus armeniaca
L.
Синоними

Armeniaca vulgaris Lam.
Amygdalus armeniaca (L.) Dumort.

Кајсија (науч. Prunus armeniaca) е традиционално овошје во нашиве простори. По Втората светска војна производството на кајсии во РМ изнесуваше околу 2.700 тони. Во последната декада од социјалистичкиот период (1980–1990) површините под плантажни насади достигнаа до 900 хектари, а производството до 12.000 тони. Со приватизацијата и влошувањето на состојбата во општествениот сектор, насадите се напуштени, а производството нагло опадна. Последниве години статистиката регистрира 140.000 родни стебла кајсии, со производство меѓу 2.000 и 4.000 тони.

Опис[уреди]

Кајсија (дрво) во Кападокија, Турција

Кајсијата е мало дрво, високо 8-12 метри , со стебло до 40 см во дијаметар и густа широка крошна. Листовите му се овални, 5-9 см долги и 4-8 см широки, со заоблена основа, истакнати на врвот и ситно назабени по страните. Цветовите се 2-4,5 см во дијаметар, со пет бели до розеникави латици. Цветаат одделно или во парови, во рана пролет, пред лисјата. Плодот е налик на ситна праска, 1,5-2,5 см во дијаметар (па и поголем кај некои одгледувачи), со жолто-портокалова боја, црвеникав на страните што се најмногу изложени на сонце; површината му е мазна со ситни, кадифени влакненца. Има 1 семка затворена во тврда лушпа.[1][2]

Кајсија и пресек на кајсија

Одгледување и примена[уреди]

Историја на одгледувањето[уреди]

Кајсии кои се сушат на земја, Турција.
Кајсии, свежи
Хранлива вредност по 100 гр
Енергетска вредност 201 кЏ (48 ккал)
Јаглехидрати 11 g
- Шеќери 9 g
- Влакна 2 g
Масти 0.4 g
Белковини 1.4 g
Витамин А (еквив.) 96 μг (12%)
- бета-каротен 1094 μг (10%)
Витамин Ц 10 мг (12%)
Железо 0.4 мг (3%)
Постотоците се според препораките за возрасни во САД
 Извор: База за хранливостUSDA
Кајсии, сушени
Хранлива вредност по 100 гр
Енергетска вредност 1.009 кЏ (241 ккал)
Јаглехидрати 63 g
- Шеќери 53 g
- Влакна 7 g
Масти 0.5 g
Белковини 3.4 g
Витамин А (еквив.) 180 μг (23%)
- бета-каротен 2163 μг (20%)
Витамин Ц 1 мг (1%)
Железо 2.7 мг (21%)
Постотоците се според препораките за возрасни во САД
 Извор: База за хранливостUSDA

Кајсиите биле познати во Ерменија уште во античките времиња и таму се одгледуваат толку долго што често се верува дека оттаму и потекнуваат.[3][4] Таа претпоставка произлегува од научното име Prunus armeniaca ((македонски) Ерменска слива). Па така, Де Поердерле, пишувајќи за дрвото во 18 век, тврдел дека "Cet arbre tire son nom de l'Arménie, province d'Asie, d'où il est originaire et d'où il fut porté en Europe ..." ("ова дрво свото име го добило по Ерменија, провинција во Азија, од каде и потекнува, и од каде било донесено во Европа ...").[5] При археолошките ископувања во Гарни во Ерменија биле најдени семки на локалитет од енеолитичкиот период.[6] Сепак, Вавиловиот центар за потекло го лоцира потеклото на одгледувањето кајсии во Кина, а други извори велат дека кајсијата најпрво била одгледувана во Индија, околу 3000 п.н.е.[7]

Се смета дека први во Европа ја донеле Александар Македонски,[7] и римскиот генерал Луциј (106–57 B.C.) заедно со црешата и праската. Повеќе извори даваат различни податоци за потеклото на видовите. Ботаничарот Лоудон (1838) верувал дека кајсијата отпрвин се простирала не само во Ерменија туку и на Кавказ, на Хималаите, во Кина, и во Јапонија.[8]

Кајсиите се одгледувале и во Персија уште за време на античките времиња, а сушените кајсии биле важен производ за нивната трговија. Дури и во модерен Иран, кајсијата зазема значајно место меѓу овошките и општо е позната под името Zard-ālū (персиски: زردآلو).

Египќаните обично ги сушеле кајсиите, им додавале шеќер, а потоа да ги користеле за пијалок наречен "Амар ал-Дин".

Денес сортите на кајсии се раширени во сите делови на земјината топка чија клима одговара за нивно одгледување.

Одгледување[уреди]

Свежи кајсии на чинија
Органски сушени кајсии, произведени во Турција. Бојаата е темна бидејќи не се третирани со сулфур диоксид (E220)

Иако кајсија по потекло е од регионите со континентална клима и студени зими, тоа може да вирее и на медитеранска клима. Сувата клима во овие подрачја е поволна за зреењето на овошките. Дрвото е малку поотпорно на студ од праска, издржувајќи зимски температури и до -30 ° C а ако е здраво, дури и пониски. Ограничувачки фактор за одгледување на кајсијата е пролетниот мраз: Тие имаат тенденција да цветаат многу рано, што значи пролетниот мраз може да го убие цветот. Исто така, дрвјата се осетливи на температурни промени во текот на зимската сезона. Во нивната родна Кина, зимите можат да бидат многу студени, но со помалку температурни разлики отколку што тоа е случај во Европа а особено во Северна Америка. Хибридизација со Prunus sibirica (Сибирска кајсија; отпорна и до −50 °C но со не толку вкусен плод) нуди можности за одгледување на повеќе растенија отпорни на студот.[9]

Кајсиите честопати се калемат на слива или на праска. По ова калемење плодот честопати варира согласно големината и вкусот.

Производство[уреди]

Принос на кајсии во 2005
Најголемите дванаесет производители на кајсии—2009
(1,000 тони)
 Турција 695
Иран Иран 398
 Узбекистан 290
 Италија 234
 Алжир 203
 Пакистан 194
 Франција 190
Мароко Мароко 123
 Украина 116
Flag of Japan.svg Јапонија 115
Египет Египет 100
Сирија Сирија 99
World total 3800
Source:[10]

Турција е главен производител на кајсии, а веднаш по неа следат Иран и Узбекистан. Според ФАО, во 2010 година во Македонија биле произведени 2996 тони кајсии.[10]

Семки од кајсии[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Семки од кајсии.

Семките од кајсија кои растат во Централна Азија и околу Медитеранот се толку благи што можат да бидат замена за бадемите. Италијанскиот ликер амарето и амарети бисквитите се зачинети со екстракт од семки од кајсии место со бадеми. Маслото добиено од кајсии се користи и како масло за готвење. Семките содржат од 2.05% и 2.40% хидроцијанидна киселина, но нормалната конзумација е недоволна да предизвика некои посериозни здравствени нарушувања.[11]

Извор[уреди]

Македонска Енциклопедија“. Скопје, Македонија: Македонска академија на науките и уметностите. 2009. стр. 659. ISBN 978-608-203-023-4. 

Наводи[уреди]

  1. Flora of China: Armeniaca vulgaris
  2. Rushforth, K. (1999). Trees of Britain and Europe. Collins ISBN 0-00-220013-9.
  3. CultureGrams 2002 – Page 11 by CultureGrams
  4. VII Symposium on Apricot Culture and Decline
  5. De Poerderlé, M. le Baron (MDCCLXXXVIII (1788)). „Manuel de l'Arboriste et du Forestier Belgiques: Seconde Édition: Tome Premier“. à Bruxelles: Emmanuel Flon. стр. 682.  Downloadable Google Books.
  6. B. Arakelyan, Excavations at Garni, 1949–50 in Contributions to the Archaeology of Armenia, (Henry Field, ed.), Cambridge, 1968, page 29.
  7. 7,0 7,1 Huxley, A., ed. (1992). New RHS Dictionary of Gardening 1: 203–205. Macmillan ISBN 0-333-47494-5.
  8. Loudon, J.C. (1838). „Arboretum Et Fruticetum Britannicum. Vol. II“. London: Longman, Orme, Brown, Green and Longmans. стр. 681–684.  The genus is given as Armeniaca. Downloadable at Google Books.
  9. Prunus sibirica – L.
  10. 10,0 10,1 Организација на обединетите нации за исхрана и земјоделство (FAO) [1]
  11. Medicinal and Poisonous Plants of Southern and Eastern Africa - Watt & Breyer-Brandwijk (1962)

Надворешни врски[уреди]