Ендре Ади

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Ендре Ади

Ендре Ади (унг. Ady Endre, 22 ноември 1877 - 27 јануари 1919) е унгарски поет, еден од најважните поети на 20-тиот век, но и воопшто во историјата на целокупната унгарска литература.

Биографија[уреди]

Ади е роден во Ерминдсент (град во денешна Романија кој се нарекува Едифалва на унгарски, односно Ади Ендре на романски и во двата случаи во чест на Ади) во Трансилванија во едно осиромашено благородничко семејство. Ендре е постарото од двете деца. Посетува едно протестантско училиште во Жила (денес Жалај, Романија), а потоа учи право во Дебрецен. По завршувањето на студиите станува новинар, по што ги издава своите први песни во една стихозбирка едноставно наречена Versek (Песни) во 1899 година. Наскоро Дебрецен му станува здодевен (град кој подоцна ќе стане симбол за заостанатоста во неговата поезија) и се преселува во Нагиварад (денешен Орадеа, Романија), град со богат културен живот.

Работата како новинар и средбите со голем број на истомисленици ќе ги прошират хоризонтите на неговото размислување. Издава нова збирка песни во 1903 година, но сѐ уште останува релативно непознат. Пресвртаната точка се случува во 1903 година, кога ја запознава Адела Брил (Госпоѓа Диоси), богата венчана жена која живее во Париз но која го посетува својот дом во Нагиварад. Леда (како што ќе ја нарече во своите песни) ќе стане негова Муза; љубовта спрема неа, како и неговата посета на Париз, каде стигнува следејќи ја, овозможува усовршување на неговиот талент. Меѓу 1904 и 1911 година, во период од седум години, Ади, исто толку пати ќе го посети Париз. Кога се враќа оттаму по својата прва посета (која трае речиси една година), започнува да работи за весникот Budapesti Napló (Будимпештански журнал) каде издава повеќе од 500 статии и многу песни.

Заинтересиран за политика, станува и член на радикалната група Huszadik Század (Дваесетти Век). Во 1906 ја издава својата трета збирка на песни, Új versek (Нови песни) – која остава длабок белег во историјата на светската литература, означувајќи го раѓањето на модерната унгарска поезија; сепак, неговата четврта стихозбирка Vér és arany (Крв и злато), издадена следната година, ќе му го донесе на Ади успехот и критичкото одобрување.

Во 1906 срушена е унгарската влада, а бидејќи весникот во кој работи Ади пишува во нејзина корист, тој се одлучува да ја напишти земјата. Повторно оди во Париз. Во 1907 година, принуден е да ја напушти својата работа во Budapesti Napló.

Во 1908 излегува првиот број на новото списание Њугат (Запад) заедно со една песна и есеј на Ади. До крајот на својот живот, Ендре учествува во одржувањето на овој месечник; од 1912 станува уредник. Во 1908 година, во Нагиварад, тој е и основач на литературната дружина A Holnap (Утре). Групата ќе издаде антологија во која ќе бидат застапени песни на Ади, Михај Бабич, Ѓула Јухас и Бела Балач. Песните од оваа антологија ќе се судрат со осуди и недоразбирања. Многу луѓе ја напаѓале антологијата бидејќи содржела еротски песни, а бил изложен на критицизам поради една негова песна во која го опишува богатиот живот за кој копнее и истиот го споредува бедната унгарска реалност.

Ади не сакал што неговото име било спомнувано заедно со други имиња за кои Ади сметал дека се само неталентирани поети кои добиваат на неговата слава. Ќе напише и расказ - Аферата дак-дак - во кој ќе ги исмее сите што го имитираат жанрот поставен од него.

Њугат е без сомнение, најважното списание во историјата на унгарската литература. А Ади не само што е негов уредник, туку и негов симбол. Сепак, бидејќи Њугат не се занимава со политика, не го задоволувал сосема Ади, па тој почнал да пишува и за други весници. Бил особено критичен кон политичката ситуација која владеела во негово време. Го презирал национализмот на владеачките партии, но го критизирал и анти-национализмот на социјал-демократите; знаел колку Унгарија е назад во развитокот во однос на западните земји, но сепак ги забележувал и грешките на Западна Европа.

Од 1909 година, често оди и во санаториуми, зашто неговото психичко здаравје почнува да ослабува како последица на неговиот хедонистички начин на живеење. Политичката ситуација во земјата станува критична, работниците протестираат и Ади може да го предвиди доаѓањето на револуцијата. Неговиот личен живот е исто така во криза - врската со Леда се повеќе му станува товар; откако Ади станува познат поет, таа ја губи доминантната позиција во врската. Се разделува од неа во 1912 година.

Во 1914 се запознава со дваесетгодишната Берта Бонча, со која се допишува уште од 1911 година. Во 1915 тие се венчаат без дозвола на нејзиниот татко. Во своите песни, Ади ќе ја нарече Берта - Чинчка.

По атентатот на престолонаследникот Франц Фердинанд во 1914 година, Ендре ја очекува и Првата светска војна. Сите што ги познава биле ентузијастички расположени околу неа, поради што тој останува сам, уплашен и загрижен за иднината. Својата последна збирка поезија ја објавува во 1918 година. Веќе страда од неизлечлива болест во крајна фаза кога ја пишува својата последна песна - Üdvözlet a győzőnek (Поздрави за Победникот). Избран е за претседател на Академијата Верешмарти, организација на модерните писатели, но е оневозможен да го оддржи својот говор на промоцијата - умира во Будимпешта, на 27 јануари 1919 година.

Поезија[уреди]

Ендре Ади (Унгарска банкнота, 1975)

Во почетокот на 19-тиот век, унгарските поети тврдат дека ги следат стапките на Шандор Петефи и пишуваат имитирајќи го народното творештво, но без да ја поседуваат Петефиевата визија (и уште повеќе - талент), која било речиси невозможно да се возобнови. Ади е првиот кој ја крши традицијата и експериментира со нов, модерен стил. Иако тој повеќе сака да се гледа себеси како осамен, неразбран бунтовник, во реалноста, голем број на поети ги прифаќаат неговите сфаќања за поезијата (многу и го имитираат неговиот стил).

Неговите први две книги не прикажуваат нешто ново; тој е сѐ уште под влијание на Петефи и Јанош Вајда. Првите елементи на новиот стил, Ади, најпрво ќе ги прикаже во своите есеи.

Недвојбено, Ади е под големо влијание на творештвото на Бодлер и Верлен. Често го користи симболизмот и најмногу пишува за Бог, Унгарија, Љубовта и борбата да се преживее. Неговата поезија се одликува со оригинален поетски јазик и со посебен свет на слики и метафори. Најстрасните љубовни песни во унгарската поезија се оние кои Ади ќе ѝ ги посвети на Леда.

Унгарската Советска Република ќе го слави за свој голем поет. Неговото влијание е неповторливо во основањето на новата унгарска поезија.

Книги поезија[уреди]

  • Versek (Песни) (1899)
  • Még egyszer (Уште еднаш) (1903)
  • Új versek (Нови песни) (1906)
  • Vér és arany (Крв и злато) (1907)
  • Illés szekerén (На огнената кола на Св. Илија) (1909)
  • Szeretném, ha szeretnének (Би сакал да бидам сакан) (1910)
  • Minden-Titkok versei (Песни за сите тајни) (1911)
  • Menekülő Élet (Одминувачкиот живот) (1912)
  • Margita élni akar (Маргита сака да живее) (1912)
  • A magunk szerelme (Нашата љубов) (1913)
  • Ki látott engem? (Кој ме виде?) (1914)
  • A halottak élén (Се упатуваме кон мртвите) (1918)
  • Az utolsó hajók (Последните бродови) (1923)

Цитати[уреди]

  • Талентот има ужасна судбина во секоја епоха, дури и во Златното Доба.

Надворешни врски[уреди]

Познати унгарски поети
XVI-XIX век: Балинт Балаши | Витез Михај Чоконаи | Јанош Арањ | Михај Верешмарти | Ференц Казинци | Ференц Келчеи | Шандор Петефи
XIX-XX век: Атила Јожеф | Деже Костолањи | Ендре Ади | Миклош Радноти | Михај Бабич | Ласло Наѓ