Глагол

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Примери
  • Јас вчера го измив автомобилот.
  • Мачката спие на креветот.
  • Ние сме биле во Америка.

Глаголот (латински: verbum, „збор“) е една од зборовните групи на јазикот. Според дефинициите на синтаксата, глаголот е збор што искажува дејство, процес или состојба. Во најголем број од јазиците основната форма на глаголот е инфинитивот, но во некои јазици, како што е македонскиот, инфинитивот не постои па така, основната форма се одредува според некоја глаголска форма во еднина. Главните карактеристики на глаголот се неговите граматички категории кои, за разлика од другите зборовни групи, се најбројни. Меѓу нив спаѓаат времето, видот, начинот, залогот, лицето, родот, бројот и преодноста. Македонскиот збор „глагол“ потекнува од старословенскиот глаголи што значи „зборува“.

Усогласување на глаголот[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Глаголско усогласување.

Во јазиците каде глаголите се менуваат по лице, односно каде се користат наставки, глаголот најчесто треба да се усогласи според лицето, родот и бројот. Така на пример во македонскиот јазик глаголот „работи“ има форма „работиме“ за прво лице множина или на пример формата „работам“ за прво лице еднина. Од другата страна пак, англискиот јазик има многу мал број наставки за глаголите и повеќето форми се исти со инфинитивот и усогласувањето е поедноставно.

Глаголите во латинскиот и романските јазици се менуваат по време, аспект и налин и се усогласуваат по лице и број, но не и род. Јапонските глаголи се менуваат по време, начин и аспект но нема усогласување. Некои јазици имаат повеќелично усогласување и такви јазици се на пример баскискиот и грузискиот јазик. Во овие јазици, глаголот се усогласува со лицето, директниот предмет па дури и со индиректниот предмет.

Лице, род и број[уреди]

Во јазиците каде глаголите имаат наставки, се јавуваат три граматички лица: прво, второ и трето лице.

Во зависност од јазиците, формите треба да се усогласат со граматичкиот род, односно: машки, женски и среден род. Во некои јазици нема разликување на родови, а некои пак имаат недостаток на еден род, најчесто среднот.

Во најголем број јазици каде глаголите се менуваат, глаголските форми треба да се усогласат и со еден од двата броја: еднина и множина.

Време[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Граматичко време.

Во зависност од јазикот, глаголите можат да изразат граматичко време, граматички аспект и граматички начин. Граматичкото време[1][2][3] е всушност употреба на помошни глаголи или наставки за да се искаже дали одредено дејство или состојба се случила пред, за време на или после моментот на кажување. Точката за ориентација е моментот на искажување на дејството и според тоа се добиваат три апсолутни времиња: сегашно, минато и идно. Ако точката за ориентација не е сегашното време, тогаш станува збор за релативни времиња и такви времиња се на пример минато-идно време или минато неопределено свршено време.

Аспект[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Граматички аспект.

Аспектот[2][4] се користи да се искаже како дејството се случило низ времето. Аспектот може да биде лексички и граматички, каде лексичкиот е вметнат во значењето на глаголот. Аспектот се комбинира со глаголското време и се добиваат:

  • хабитуален или повторувачки аспект - дејството се повторува,
  • продолжен аспект - дејството се одвива без прекин и тој може да се подели на:
  • перфект - комбинира елементи на времето и аспектот

Во некои јазици аспектот се искажува со помош на посебни глаголски форми, наместо со помошни глаголи. Таков јазик на пример е македонскиот, каде секој глагол може да биде свршен или несвршен. Со свршениот глагол дејството се гледа како целина (исто како со свршениот аспект), а со несвршениот глагол дејството се гледа како процес (исто како несвршениот аспект). Некои македонски глаголи се двоаспектни, односно можат со една форма да ги искажат двата аспекта. Македонистиката го користи терминот „вид“ наместо терминот „аспект“ и истиот се наметнува како супра-категорија од која ќе зависи времето или начинот во кој ќе се менуваат глаголите. Исто така, уделот на аспектот во македонскиот јазик може да се анализира само од призмата на зборообразувањето, но не и во рамките на морфологијата (флексијата) на глаголите (пр. даде и јаде се два глагола од два различни вида и ништо не укажува, освен нивното значење, каков е аспектот на нивното дејство).

Начин[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Граматичка модалност.

Начинот[5] се користи да се искаже поставеноста на говорникот во однос на некое дејство искажано со глаголот, особено во поглед на степенот на неопходноста, задолженоста, дозволата, одлучноста или способноста. Сите јазици искажуваат модалноста со помош на прилози, но некои јазици користат и глаголски форми. Ако глаголската форма вкулучува помошен глагол, тогаш помошниот глагол се нарекува модален глагол. Ако глаголската конструкција која искажува модалитет вклучува инфлекција, тогаш станува збор за начин, кој може да биде: заповеден, исказен или можен начин. Често поимите „начин“ и „модалитет“ се помешуваат и зборот „начин“ се користи да се опфати цела оваа глаголска категорија, но начинот е дел од модалитетот.

Залог[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Граматички залог.

Залогот[6] се користи да се искаже дали подметот го врши дејството во реченицата или дали дејството/подметот се врши врз основа на подметот. Со други зборови, залогот се користи да се истаке или подметот или дејството/ предметот во реченицата, во зависност од зборувачот. Ако во реченицата се нагласува подметот тогаш станува збор за активна реченица, а ако се нагласува дејството или предметот тогаш станува збор за пасивна реченица. Во македонскиот јазик залогот се создава синтактички, односно со редоследот на зборовите.

Активна: Дарко ја отвора вратата.
Пасивна: Вратата е отворена од Дарко.

Наводи[уреди]

  1. Comrie, Bernard, Tense, Cambridge Univ. Press, 1985.
  2. 2,0 2,1 Östen Dahl, Tense and Aspect Systems, Blackwell, 1985.
  3. Fleischman, Suzanne, The Future in Thought and Action, Cambridge Univ. Press, 1982.
  4. Comrie, Bernard, Aspect, Cambridge Univ. Press, 1976.
  5. Palmer, F. R., Mood and Modality, Cambridge Univ. Press, 2001.
  6. Klaiman, M. H., Grammatical Voice (Cambridge Studies in Linguistics), Cambridge Univ. Press, 1991.

Поврзано[уреди]

Портал „Јазик

Надворешни врски[уреди]