Боја

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Бојата е важен дел од човековото изразување.

Боја е видна восприемателна способност на луѓето спрема категориите наречени црвено, жолто, сино и други. Бојата е резултат на интеракцијата на светлинскиот спектар со светлоприемници (фоторецептори) во окото. Категориите на боите и физичките спецификации на бојата исто така се поврзани со предметите, материјалите, изворите на светлина и така натаму, пред се од аспект на нивните физички својства како што се абсорпцијата (впивање), рефлексијата (одбивање) или емитувањето (зрачење) на светлината.

Најчесто, само делови од целиот состав на светлината кои се видливи за луѓето (брановата должина на спектарот од 380 nm до 740 nm, приближно речено) се сметаат за боја, според тоа непристарсно го поврзуваме психолошката појава за боја со физичката спецификација. Бидејќи восприемањето на бојата доаѓа од различните видови на конусни клетки во мрежницата и оди до различни делови во спектарот, боите можат да се дефинираат и измерат по степенот со кој тие ги стимулираат овие клетки. Овие физички или психолошки квантификации на бојата, покрај се не целосно ни ја објаснуваат психофизичкото восприемање на бојата.

Науката за боите понекогаш се нарекува хроматика. Таа се занимава со восприемањето на бојата од страна на човечкото око и мозокот, потеклото на бојата, бојата во уметноста и физиката на електромагнетното зрачење во видливиот ранг (што всушност е терминот кои го употребуваме за оваа појава, светлина).


Општи одлики[уреди]

Слично како и сетилата за мирис и вкус, така и бојата ни овозможува да го разбереме светот околу нас. Разликувањето на боите му помага на човекот, не само да опстане во овој свет, туку и да ја цени уметноста како начин на неговото изразување.

Кон крајот на XIX и почетокот на XX век, голем број на истакнати научници и уметници ги истражувале “ основните “ работи и ја групирале човековата восприемателна способност во компоненти, како “ боја ” и “ облик ”, на начин, многу сличен на оној со кој мозокот ја процесира добиената информација од окото. Мозокот постојано добива информации од она што ние го гледаме, притоа прочистувајќи го најважниот дел од случката или ситуацијата, за полесно да се свати настанот.

Разликувањето на боите е сложен процес, многу посложен отколку само препознавање на брановите должини од светлосниот спектар кој окото може да го регистрира. Таа претставува многу повеќе од обична карактеристика на објектите и нејзината употреба во секојдневниот говор е целосно спротивна од нејзината вистинска функција. Поврзаноста на поимот боја со обоеноста на објектите во нашиот секојдневен говор, во смисол на изјавата од типот “ овој објект е црвен ”, е во целосна контрадикција и наведува на потполно погрешен заклучок, бидејќи, непобитно е дека бојата која нашиот визуелен систем ја регистрира постои само во нашиот мозок. Како пример се разгледува сфаќањето на обоеноста на бананата од страна на нашиот мозок. За него бананата изгледа жолта кога е набљудувана под дневна светлина, жолта е и кога се набљудува под светлина од пламен од свеќа, како и под флуоресцентна светлина. Во сите овие случаи, светлата кои го осветлуваат објектот се значително различни едни од други. Дури и во случај кога објектот (бананата) оддава различни композиции од бранови должини, во различни ситуации, мозокот се обидува да го утврди битието на објектот. Од ова може да се извлече заклучок дека бананата ја рефлектира жолтата светлина, иако во исто време до нашиот восприемателен систем стигнале и други бои, зависно од светлосниот извор.

Бојата претставува способност на нашиот мозок за толкување на особините на објектите и таа е единствена само кај луѓето и кај некои поразвиени цицачи. Ова толкување помага во стекнување на знаење за карактеристиките на површината. За полесно сваќање на бојата, нашата потсвест ги анализира добиените информации од светлосните приемници кои се сместени во ретината. Денес се вршат голем број на експерименти преку кои се врши утврдување на начинот со кој нервните клетки во мозокот помагаат во препознавањето и разликувањето на боите.

По долгогодишни истражувања утврдено е дека восприемањето на бојата се јавува како резултат на физичките особини на светлината, околината која не опкружува, физиолошката реакција на ретината во окото на упадната светлина во неа, како и од преносот на регистрираните податоци и нивна обработка во мозокот.

Може да се каже дека бојата претставува спореден производ на електромагнетниот спектар. Има способност да се рефлектира, апсорбира и на тој начин стигнува до визуелниот систем кај човекот. Исто така претставува и одличен дизајнерски елемент.

Светот е полн со светлина. Видливиот спектар е составен од седум емисиони групи со различна бранова должина. Тоа се боите од виножитото: црвена, портокалова, жолта, зелена, сина, темно сина (индиго) и виолетова. Боите кои се сродни со црвената се со долга бранова должина, оние со зелената се со средна, а синкастите објекти имаат кратка бранова должина.

Кога светлината стигнува до објектот, дел од нејзините бранови се рефлектира, а останатиот дел се апсорбира, зависно од особините на материјалот. Рефлектираните бранови должини се регистрираат од страна на нашето око и го даваат обојувањето на објектот.

Распознавањето на боите е една од најважните функции од човековиот живот. Светлината која окото ја препознава е само мал дел бранови должини од целокупниот електромагнетен спектар. Секоја различна боја има своја различна бранова должина. Затоа се вели дека бојата е еден вид на восприемателна појава, која зависи, како од самиот набљудувач, така и од условите во кои истата се разгледува.

Физика на бојата[уреди]

Континуален оптички спектар
Боите на видливиот светлосен спектар[1]
боја интервал на брановата должина интервал на фреквенцијата
црвена ~ 700–630 nm ~ 430–480 THz
портокалова ~ 630–590 nm ~ 480–510 THz
жолта ~ 590–560 nm ~ 510–540 THz
зелена ~ 560–490 nm ~ 540–610 THz
сина ~ 490–450 nm ~ 610–670 THz
виолетова ~ 450–400 nm ~ 670–750 THz
Боја, бранова должина, фреквенција и енергија на светлината
Боја \lambda \,\!/nm \nu \,\!/1014 Hz \nu_b \,\!/104 cm−1 E \,\!/eV E \,\!/kJ mol−1
Инфрацрвена >1000 <3.00 <1.00 <1.24 <120
Црвена 700 4.28 1.43 1.77 171
Портокалова 620 4.84 1.61 2.00 193
Жолта 580 5.17 1.72 2.14 206
Зелена 530 5.66 1.89 2.34 226
Сина 470 6.38 2.13 2.64 254
Виолетова 420 7.14 2.38 2.95 285
Блиска ултравиолетова 300 10.0 3.33 4.15 400
Далечна ултравиолетова <200 >15.0 >5.00 >6.20 >598

Светлината претставува сложена појава, објаснет со најобичен модел базиран на електромагнетно зрачење и браново движење. Долги години се водела дебата помеѓу научниците во врска со прашањето “ дали светлината е бран, или извор од честички? ”.

Голем број на славни и истакнати физичари зазеле одредена страна во дискусијата, овозможувајќи увид во изобилието од докази за своите тврдења. Вистината е дека светлината се однесува и како бран и како честичка. Таа се рефлектира на ист начин како и брановите, подложна е на мешање исто како што се мешаат и брановите, а се однесува на начин, кој е во склад со нашето концептуално и математичко сваќање за брановите.

Славниот научник Исак Њутн во 1672 година открил дека светлината се разделува во многу бои откако ќе биде пропуштена низ призма. Оваа појава и способност на светлината тој почнал да го користи за вршење на експерименти преку кои ја анализирал и добил поголеми познавања за нејзините особини. Боите добиени на овој начин имаат прецизен спектрален распоред, кој никогаш не се менува, почнувајќи од црвена, па портокалова, жолта, зелена, сина и виолетова. Секоја од овие бои има единствена сигнатура која ја одредува нејзината локација во спектарот. Оваа карактеристика е, всушност нејзината светлосна бранова должина, која е различна за секоја боја.

После нешто помалку од еден век од Њутновите откритија, Максвел покажал дека светлината е еден вид на електромагнетна радијација. Оваа целокупна електромагнетна радијација е составена од: космичко зрачење, гама и Х - зраци, UV зрачење, видлив спектар за човековото око, IR зраци, микро бранови, радио и TV бранови и електрична енергија.

Видлив спектар[уреди]

Видливиот (понекогаш оптички) спектар претставува дел од целокупното електромагнетно зрачење кое човековото око е способно да го регистрира. Не постои прецизна граница во одредувањето на видливото подрачје. Просечното човечко око реагира на бранови должини во интервал од околу 400 nm до 700 nm и покрај тоа што некои луѓе забележуваат бранови во опсег од 380 nm до 740 nm. Обично, најголемата осетливост восприемателниот систем ја има на околу 555 nm, во зелената област. Видливиот спектар не ги содржи сите бои кои човековото око и мозок се способни да ги распознаат (пр. кафеавата и розовата боја, како и магентата).

Видливата светлина, заедно со дел од електромагнетното зрачење, кое минува низ земјината атомсфера (кое не се рефлектира од неа) паѓа на површината на Земјата. Човековата реакција на бојата е дефинирана преку субјективни тестирања, но електромагнетниот спектар и неговите компоненти се одредени преку обемни и прецизни физички експерименти и истражувања.

Восприемателните системи кај другите видови се поразлични од оние на човекот и се способни за регистрирање на пообемен интервал од бранови должини. Така на пр. голем број на инсекти се способни да ја регистрираат и UV светлина, преку која го наоѓаат нектарот од цвеќината. Од таа причина растенијата кои се зависни од опрашувањето го должат нивниот опстанок во поголема мера на UV зраците, отколку на нивнииот обоен изглед. Видливиот спектар зафаќа многу мал дел од целокупната радијација. Светлината која се оддава од сонцето го опфаќа видливото подрачје и се проширува, преку црвената боја, во IR зрачење (кое окото на човекот не е во состојба да го регистрира) и преку виолетовата, во UV зрачење (исто така невидливо за нашето око), со најсилен интензитет во жолтата боја.

Доколку ја разгледуваме светлината како електромагнетен бран, спектралната местоположба на бојата може да се одреди преку одредувањето на нејзината бранова должина. Од, за него видливите бранови, човековото око ја забележува бојата, со виолетовата, како боја со најмала бранова должина и црвената, со најголема, а меѓу нив се останатите бои од спектарот.

Од сето ова може да се заклучи дека видливата светлина е интервал од бранови кои се во состав на електромагнетниот спектар и кои човековото око е во состојба да ги регистрира. И покрај постоењето на подолги и пократки бранови од претходно споменатите, сепак нашиот восприемателен систем не ги забележува.

Електромагнетен спектар[уреди]

Шкотскиот физичар Џејмс К. Максвел (1831 - 1879) докажал дека при заедничко делување на електричните и магнетните полиња настанува прогресивен бран, кој Максвел го нарекол електромагнетен бран или електромагнетно зрачење. Светлината е еден вид на електромагнетно зрачење. Овој научник докажал дека променливото електрично поле формира магнетно поле, но поставил и обратна теорија, т. е. дека променливото магнетно, учествува во формирањето на електрично поле, бидејќи најголем дел од процесите во природата се балансирани. Испитувањата на Фарадеј и Херц помогнале во докажувањето на оваа теорија.

Наједноставен начин за добивање на електромагнетен бран е со поврзување на антена на наизменична струја, што ќе предизвика формирање на променливо магнетно поле, а тоа ќе предизвика формирање на променливо електрично поле кое ќе формира променливо магнетно поле и тн. И ѕвездите формираат електромагнетно зрачење во форма на UV, Х и гама зраци.

За прикажување на електромагнетната радијација се користи и терминот електромагнетен спектар, во чиј интервал е опфатено целокупното зрачење.

Електромагнетниот спектар опфаќа огромен опсег од бранови. Радио брановите со ниска фреквренција главно се добиваат со електричен круг, а микро брановите се продуцираат со електронски цевки. Наредната група на зраци, IR, настанува со молекулска промена во внатрешноста на материјалот. IR се топлински зраци. По нив следува видливиот спектар, а потоа се UV зраците, кои настануваат главно заради празнењето на електричниот лак. Х - зраците се јавуваат заради ненадејното запирање на екстремно брзите електрони. Последното, гама зрачење се јавува поради распаѓањето на нуклеарниот отпад.

Човековото око е способно да ги регистрира и распознае фреквенциите во интервал од 4 х 1014 Hz до 7, 9 х 1014 Hz. Видливото подрачје повеќе се претставува преку брановата должина, отколку преку фреквенцијата.

Обојување на објектите[уреди]

Горниот и долниот диск имаат потполно иста боја, и се наоѓаат во идентично сива околина, врз база на разликата на контекстот и човековото восприемање квадратите различно ја одбиваат светлината, и сето тоа влијае врз интерпретацијата на бојата.

Обојувањето на објектот зависи, како од неговите и физичките особини на светлосниот спектар, така и од восприемателната способност на набљудувачот.

Од физички аспект, површината врз која паѓа светлината може истата да ја апсорбира или рефлектира, што зависи од спектарот на упадната и на одбиената светлина, како и од изворот на светлина и од аголот на набљудување. Како и да е, восприемањето на објектот не зависи само од рефлектираниот спектар, туку и од множество на други зависности, како што е на пр. тенденцијата на бојата да биде постојана, или релативно независна од светлосниот спектар, аголот на набљудување и др. Овој ефект е познат како постојаност на обојувањето (color constancy).

Од горенаведеното, од физичките особини на подлогата и бојата можат да се изведат некои заклучоци, со претходно занемарување на восприемателните ефекти:

  • Светлината која паѓа на непрозирна површина, или се рефлектира спекуларно (ефект на огледало), се растура со дифузно распространување, се апсорбира или настанува комбинација од претходно споменатите ефекти;
  • Непрозирните површини кои не ја рефлектираат светлината спекуларно (имаат груби, нерамни површини), обоени се во зависност од тоа кои бранови должини повеќе ги растураат, а додека светлината која не се рефлектира, се апсорбира. Доколку објектот ја одбива целата светлина, тогаш има бела боја, а доколку ја апсорбита цела светлина, во тој случај има црна боја;
  • Непрозирните објекти кои различно ја рефлектираат упадната светлина со различна бранова должина, имаат изглед на огледала прошарени со бои формирани заради различната рефлексиона моќ на објектот. Објектот кој рефлектира мал дел од упадната светлина, а остатокот го апсорбира може да изгледа како црн, но и да има минимална рефлексиона способност (пр. црн објект обложен со слој од лак);
  • Објектите кои пренесуваат светлина се или делумно проѕирни (ја растураат оддадената светлина), или транспарентни. Доколку со различен интензитет ја апсорбираат или рефлектираат светлината составена од голем број на различни бранови должини изгледаат како прошарени со оние бои кои ги апсорбирале;
  • Објектите може да оддаваат светлина која самите ја создаваат, подобро отколку само да ја рефлектираат или пренесуваат. Тие можат да го прават тоа заради нивната поголема температура (во тој случај се вели дека се усвитени), како резултат на некоја хемиска реакција (хемолуминисцентни) или заради некои други причини.

Основни карактеристики на боите[уреди]

Именување на боите[уреди]

Студијата од Брент Берлин и Пол Кај направена во 1969 година покажала дека постојат важни правила во именувањето на боите кај секој различен јазик. Тие во елаборатот ги идентификувале основните бои: црна, сива, бела, розова, црвена, портокалова, жолта, зелена, сина, пурпурна и кафеава. Денес секој јазик кој располага со термини за боја се смета дека има од два, до дванаесет зборови за секоја различна боја. Според голем број на научници, сите други имиња на бои потекнуваат од основните бојни термини.

Англискиот јазик има единаесет основни бојни термини, додека рускиот и италијанскиот по дванаесет, со разлика во сината и азурната боја. И покрај огромниот број на различни поими за боја помеѓу јазиците во светот укажува на меѓусебно големи разлики, сепак, без речиси никакво сомнение постои модел според кој овие поими се вметнати во различните говорни подрачја. Првобитниот говорен модел кој Берлин и Кај го понудиле морал да претрпи одредени измени и да биде проширен на повеќе од една варијанта за да се прилагоди на секоја нова група на податоци.

Секоја различна култура има свој, различен термин за одредена боја и може да се сретне именување на мали, соседни делови од спектарот. На пр. симболот хан 青 (кој има значење и на мандарински и на јапонски), означува термин кој ги опфаќа и сината и зелената боја. Во Јапонија и покрај тоа што семафорите се исто обоени како и на другите места во светот, зелената се нарекува со исто име како и сината “ aoi “ заради тоа што зелената боја се смета како нијанса од сината боја.

Како и да е, во делото на Берлин и Кај е наведено дека сите разлики можат хиерархиски да се подредат и дека постои лимитиран број на универзални бојни термини кои се користат во одредени култури со некој одреден распоред. Авторите ги базирале свиоте анализи на проучувањата на дваесет различни јазици, од различни говорни подрачја. Анализите покажале дека културите со само два термини ги означуваат темните (црна, темни и ладни бои, како сина) и светлите бои (бела, светли и топли бои, како црвена, жолта и сл.). Различните јазици со три термини за боја ја додаваат црвената, а оние со шест ги користат имињата: црна, бела, црвена, сина, зелена и жолта, што е во тесна врска со осетливоста на ретината од окото. Тоа ги навело на констатација дека именувањето на боите, не е проста културна појава, туку дека има директна врска и со биолошките законитости.

Може да се каже и тоа дека различните бои често се поврзуваат со различни емоционални фази, вредности или групи, но овие асоцијации варираат помеѓу различни култури. Кај некои црвената боја се користи за мотивирање и патриотизам, портокаловата и пурпурната се поврзуваат со спиритуализмот, жолтата, со славјето, сината за релаксација, а белата често се поврзува со чистота.

Потребни елементи за восприемање на бои[уреди]

Три основни работи се потребни за регистрирање и одредување на боите:

  • Извор на светлина;
  • Објект;
  • Наблудувач (во овој случај човеково око).

Илуминант - извор на светлина[уреди]

Боите досега многу успешно се користат за следење и распознавање на објектите. Како и да е, обојувањето на објектот во најголем број случаеви се менува со менувањето на светлосниот извор. За да се регистрира бојата, неопходен е енергетски извор од светлосни зраци. Осетот за боја се должи на физичкиот сетилен поттик (стимулација), соодветен за секоја бранова должина од видливото зрачење во склоп на електромагнетниот спектар. За подобро разбирање на боите, неопходно е да се знае повеќе за потеклото на светлината.

Светлината потекнува од голем број на извори и се состои од електромагнетна радијација, која е вид на енергија која се распространува преку движењето на бранот.

Целокупната видлива светлина претставува смеса од бои, кои кога ќе се комбинираат во различни пропорции формираат единствена светлина. Видливиот боен спектар започнува со бранова должина од 380 nm, завршува на околу 740 nm. Се што е под 380 nm и над 740 nm, човековото око не е во можност да го регистрира. Белата светлина претставува смеса од одредена група бои, секоја од нив окарактеризирана со специфична бранова должина, која таа ја апсорбира, во подеднаква количина за секоја боја.

Усвитеност или инкадесценција (оддавање на светлина по загревање) и луминесценција се два основни начини за добивање на светлина. Со загревање на достатно висока температура, цевката почнува да сјае, слично како и ѕвездите и сонцето, кои сјаат заради нивната преголема температура. Luminiscence, позната и како ладна светлина, потекнува од други извори на светлина, независни од загревањето. Може да се генерира на собна, но и на понски температури. Квантната физика ја објаснува оваа појава како движење на електрони, од нивната првобитна положба (најниско енергетско ниво), до состојба на висока енергија. При враќањето во првобитната положба, електронот оддава енергија во форма на фотони кои оддаваат светлина. Доколку интервалот меѓу овие два чекори е краток (неколку μс.), процесот се нарекува флуоресценција, а доколку е во траење од час и повеќе, процесот е познат како фосфоресценција.

Обоеноста на објектите може да изгледа поразлично, кога истите се набљудувани под различни светлосни извори. Така, боите од објектот имаат поинаков изглед кога се разгледувани под влијание на дневна светлина, флуоресцентна или под светлина ослободена од натриумови ламби.

Природната сончева светлина располага со широк спектар од зрачења. Таа е изразито сина, особено околу пладне, кога се гледа на север. Кога се гледа директно во сонцето, изгледа како тоа да има златна боја, а на зајдисонце, пак, како да е обоено во светло црвена светлина.

Вештачката светлина може да биде жолта (натриумова пареа), цијан (Hg пареа) или жолта од загреаната цевка, како и во различни бои од флуоресцентната светлина.

Постојат неколку интересни појави кога светлината паѓа врз објектот. Трансмисијата настанува кога светлината минува низ објектот, како што е случај со транспарентните бои. Рефлексијата се јавува кога, на пример синиот објект го рефлектира синиот дел од бојниот спектар, а останатата светлина ја апсорбира. Белата светлина настанува кога доаѓа до речиси целосна рефлексија на сите спектрални бои. Рефракција или распрснување се јавува кога светлината ја менува насоката на движење при нејзино минување, од еден, на друг медиум. Распрснувањето е условено со разликата помеѓу рефрактивните индекси во самите честички и околината во која делуваат, големината на честичките, како и од брановата должина и светлосната енергија. Адсорпција се јавува во случај кога најголем дел од брановите се впиваат во објектот. Црната површина ја апсорбира речиси целокупната светлина.

Постојат неколку интересни појави кога светлината паѓа врз објектот. Трансмисијата настанува кога светлината минува низ објектот, како што е случај со транспарентните бои. Рефлексијата се јавува кога, на пр. синиот објект го рефлектира синиот дел од бојниот спектар, а останатата светлина ја апсорбира. Белата светлина настанува кога доаѓа до речиси целосна рефлексија на сите спектрални бои. Рефракција или распрснување се јавува кога светлината ја менува насоката на движење при нејзино минување, од еден, на друг медиум. Распрснувањето е условено со разликата помеѓу рефрактивните индекси во самите честички и околината во која делуваат, големината на честичките, како и од брановата должина и светлосната енергија. Адсорпција се јавува во случај кога најголем дел од брановите се впиваат во објектот. Црната површина ја апсорбира речиси целокупната светлина.

Објект[уреди]

1:задна комора
2:ora serrata
3:цилијарен мускул
4:цилијарни зонули
5:Шлемов канал
6:пупила
7:предна комора
8:cornea
9:iris
10:lens cortex
11:lens nucleus
12:цилијарен процес
13:conjuntiva
14:инфериорен обличен мускул
15:инфериорен ректусен мускул
16:медијален ректусен мускул
17:ретинални артерии и вени
18:оптички диск
19:dura mater
20:централна ретинална артерија
21:централна ретинална вена
22:оптички нерв
23:вортикозна вена
24:топчест слој
25:macula
26:fovea
27:sclera
28:choroid
29:горен ректусен мускул
30:retina

Објектот добива одредено обојување заради светлината која се рефлектира од неговата површина.

Светлината е составена од бранови, кои кога ќе се искомбинираат ја даваат соодветната боја на предметот. На пример синиот објект ја рефлектира сината светлина, но ги апсорбира црвената, зелената, жолтата, т. е. поголемиот дел од спектарот, а црвениот објект ја рефлектира црвената, но ги апсорбира останатите бои. Црната и белата боја се поинакви од другите бои, во поглед на условите при кои тие ја апсорбираат или рефлектираат светлината. Белиот објект ги рефлектира речиси сите бои, а додека црниот ги апсорбира боите од видливиот спектар.

Како поважни фактори кои влијаат на обоеноста на објектот можат да се истакнат и неговиот облик, како и карактеристиките на површината. На пример објектот може да има сферна или квадратна форма, да е темен или сјаен, транспарентен, полупровиден или непровиден, а може да е изработен од метал, да е флуоресцентен или фосфоресцентен.

Набљудувач[уреди]

Човековото око е конечниот набљудувач на бојата. Процесот речиси секогаш се заснова на субјективното препознавање и разликување на бојата. Заради оваа причина, дефинирањето на бојата е различно кај секој набљудувач. Големо влијание имаат и староста, полот, па дури и моменталното расположение на набљудувачот.

Бојни вредносни карактеристики[уреди]

Восприемањето на боите добива на квалитет благодарение на основните бојни вредносни карактеристики:

Обојување[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Обојување.

Претставува основна карактеристика и покажува за која боја од видливиот спектар станува збор. Секоја вредност за обојувањето се однесува за различна бранова должина од електромагнетниот спектар, кој е видлив за човековото око.

Хрома[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Хрома.

Го одредува интензитетот и чистотата на бојата. Термините како “ слаба ”, потоа “ силна ”, “ сјајна ” или “ јасна ”, често се користат за опис на интензитетот на обојувањето. Преку контролата на контрастот се врши одредување на вредноста на хромата (заситеноста). Со намалување на контрастот, обојувањето добива сиви нијанси, а со неговото зголемување боите стануваат поинтензивни.

Тон[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Тон (боја).

Големината вредноста на обојувањето прикажува колку е бојата светла или темна. Преку контролата на осветлувањето се дефинира нејзиниот изглед. Со опаѓање на светлината, боите се затемнуваат, а со нејзино зголемување, боите стануваат посветли. Со други зборови, колку вредноста на value е поголема, толку бојата е посветла.

Метамеризам - влијание на илуминантите врз боите[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Метамеризам.

Метамеризмот е ситуација каде два различни примероци на бои со различна спектрална вредност и распространетост изгледаат како да е иста боја кога се набљудуваат една до друга. Со спектралната распространетост се дефинира опсегот на вкупната оддадена светлина, пренесена или рефлектирана од обоениот примерок со видливата, за човековото око бранова должина. Како и да е, човековото око е составено од три бојни рецептори, што значи дека сите бои се распоредени во три сензорски вредности, наречени тристимулски вредности.

Метамеризмот, како појава настанува заради тоа што секоја рецепторска ќелија реагира на светлинската енергија од широкиот интервал на бранови должини, па така различни комбинации од светлина преку брановите предизвикуваат идентичен рецепторски одглас при препознавањето на бојата од тристимулската вредност. Два спектрално различни бојни примероци кои визуелно се поклопуваат се нарекуваат метамери.

Постојаност на бојата[уреди]

Постојаноста на боите претставува појава, при која најголем дел од боите настојуваат да го задржат постојниот изглед кога се изложени на дневна светлина, дури и во случај кога се разгледуваат под светлински извор, кој е многу поразличен од светлинскиот спектар кој го оддава дневната светлина.

Постојаноста на бојата е зависна од изворот на светлина, како и од восприемателната способност на окото и е различна во зависност од употребениот извор на светлина. Било која површина не го задржува изгледот кој го има, кога е изложена на дневна свтлина, потоа под флуоресцентна ламба и на крај под монохроматска радијација.

Некои површини во целост го менуваат своето обојување зависно од светлинскиот извор и за нив се вели дека имаат недостаток од бојна постојаност. Овој поим не смее да се меша со поимот метамеризам, кој е поврзан со најмалку два обоени примероци.

Температура на боите[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Температура на боите.

Температурата на боите претставува важна особина на видливото зрачење, која има голема примена во фотографијата, видеографијата, издаваштвото и сл. Се одредува преку споредба на обоеноста на светлинскиот извор, со загреан, теоретски идеален црн објект.

Мешање на боите[уреди]

Адитивни бои
Суптрактивни бои

Начинот на кој ги гледаме боите ни овозможува да направиме смеса од две, или повеќе бои, со цел, добивање на нови обојувања. Основни начини за мешање на боите се:

  • Мешање на обоени светлини (адитивно мешање на боите);
  • Мешање на бои од бојни палети, мастила и обоители (суптрактивно мешање на боите).

Првиот начин се користи за добивање на нови бои, со комбинирање на различни обоени светлини. Овој метод се применува во фазата на осветлување, каде може да се изберат било кои светлини. Најголем дел од боите од бојниот спектарот може да се прикажат со употреба на само три бојни светлосни зраци и тоа: црвена, зелена и сина. Овие три бои се основни и се користат кај TV екраните, видео и компјутерските монитори.

Вториот начин на мешање на боите опфаќа комбинација од бојни палети, мастила, маркери и други обоени медиуми. И во овој случај, голем број на различни бои се мешаат, за да се добијат нови бои, но можно е добивање на целокупниот спектар со мешање на само три бои: цијан, магента и жолта. Постои одредена поврзаност помеѓу адитивните бои (R, G, B) и суптрактивните (C, M, Y), а доколку се направи смеса помеѓу една адитивна и една суптрактивна боја ќе се добие сосема нова бојна група (третични бои).

Се поставува прашањето, зошто овие две групи од по три бои, се наречени примарни бои?

Трите основни бои е потребниот минимум од бои, кои можат да се комбинираат за да формираат најголем можен број на нови бои;

И во двете групи, примарните бои не можат да се добијат со мешање на други бои.

Второто прашање кое се поставува е, зошто боите добиени со мешање на светлината се наречени адитивни, а оние кои се добиени со бојна синтеза, суптрактивни?

Адитивно мешање на боите[уреди]

Адитивниот боен систем предвидува оддавање на светлина, директно од светлосниот извор или илуминантот. Основните бои во адитивниот боен систем се црвената, зелената и сината, кои кога меѓусебно ќе се искомбинираат во идентичен сооднос, ги даваат суптрактивните бои, цијан, магента и жолта.

Со синтеза на адитивните и суптрактивните бои во идентична количина, се добива бела светлина.

Мониторите во боја и TV екраните се најчести корисници на адитивниот боен систем. Доколку дојде до мешање на обоената светлина, вредноста (value) на новодобиената боја е поголема.

Ова може да се забележи на местата каде има преклопување на различните светлини (пр. жолтата боја, добиена со синтеза на црвената и зелената е далеку посветла отколку црвената и зелената кога не се комбинирани).

Суптрактивно мешање на боите[уреди]

Суптрактивното обојување ги опфаќа теориите на мешање на бојни палети, мастила и природни обоители, за да се добијат нови бои, кои апсорбираат едни бранови должини од светлината, а ги рефлектираат останатите.

Се што не претставува адитивна, се смета за суптрактивна боја. Темперните и водните бои, маркерите, мастилата и други бојни медиуми апсорбираат одредени бои. Останатите бои, кои не се апсорбирани, се рефлектираат и ја даваат бојата која ние ја гледаме. Кога ќе се помешаат две суптрактивни бои, даваат примарна боја.

Постои одредена поврзаност помеѓу адитивните и суптрактивните бои, која со научен пристап во бојната синтеза довела до појава на голем број на откритија.

Теории на боите[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Теорија на боите.

Теориите на боите опфаќаат множество од дефиниции, концепти, како примените во дизајнот.

И покрај делата на Аристотел и на другите антички научници за природата на светлината и гледањето во боја, сепак модерното сваќање и толкување на боите започнало со откритието на Њутн, дека светлината е изворот на сваќањето на боите.

Во 1801 година, Томас Јунг ја предложил својата трихроматска теорија, базирана на фактот дека било која боја, може да се добие со комбинирање на најмногу три различни светлини. Оваа теорија подоцна била дообјаснета од Џејмс К. Максвел и Херман В. Хелмхолц. Теориите од Њутновите закони за мешање на боите биле експериментално докажани во 1856 година, од страна на Максвел, а Јунговата теорија останала незабележана, се додека повторно Максвел не го насочил целокупното внимание на јавноста врз неа. Во 1810 година, Јохан В. Ф. Гете го објавил своето дело “ Теорија на боите ”.

Приближно во периодот со Хелмхолц, Евалд Херинг ја развил својата теорија на спротивни бои, со потенцирање на тоа дека непрепознавањето на боите се одвива со спротивните парови (црвена и зелена, сина и жолта или црна и бела). Овие две теории биле синтетизирани нешто подоцна од Хурвич и Џејмисон, кои покажале дека способноста на ретината во човековото око се сложува со трихроматската теорија [2]. Во 1931 година, меѓународната група на експерти, CIE понудува математички модел за приказ на боите, кој подоцна претрпува одредени измени.

Модели за приказ на боите[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Модели за приказ на боите.

Боен модел CIE[уреди]

Бојниот систем CIE XYZ е добиен по серија истражувања вршени од страна на Дејвид Рајт и Џон Гулд, кои експериментирале со системот CIE RGB.

Кај бојниот систем CIE XYZ , тристимулските вредности S, M и L од човековото око се заменети со група на вредности, X, Y и Z, кои ги претставуваат црвената, зелената и сината боја, соодветно.

Боен модел RGB[уреди]

Уредите кои зрачат светлина (како на пр. TV) користат адитивно мешање на боите, со примарните бои, R (црвена), G (зелена) и B (сина), секоја од нив, со одреден стимул на трите бојни рецептори сместени во окото. Ова е модел познат под името RGB.

Боен модел CMYK[уреди]

CMYK претставува метод за комбинирање на примарни пигменти. Со овој боен модел се добива огромен интервал од бои, видливи за човековото око, со мешање на цијан, магента и жолти обоители, на бела подлога. Како четврта, се користи црната боја (цијан, магента и жолта, измешани заедно на бела подлога, даваат црна боја), за подобрување на репродукцијата на некои темни бои. Затоа, овој боен систем се нарекува CMY или CMYK.

Боен модел HSV[уреди]

Бојниот модел , кој има најголема примена во сметачката графика и кој најпрецизно ги прикажува видливите бои е моделот HSV, кој ги распоредува боите во цилиндрична форма, нешто слично како системот CIE XYZ .

Моделот HSV (Hue, Saturation, Value), кој е познат и како HSB (Hue, Saturation, Brightness), го дефинира бојниот простор преку три составни компоненти: тон, заситеност и вредност.

Боен систем HSL[уреди]

Бојниот модел HSL , e познат и како HSI (Hue, Saturation, Lightness/Intensity = тон, заситеност, светлост/јачина). Се изведува во форма на двоен конус, или како сфера.

Испакнатите делови на овој боен модел одговараат на бела и црна. Остриот параметар од HSL системот се однесува на обоеноста (hue), разликата меѓу испакнатите делови, на заситеноста, а делот, од црната, до белата боја на светлоста.

Поврзано[уреди]

Белешки[уреди]

Надворешни врски[уреди]

Ова е избрана статија. Стиснете тука за повеќе информации.
Статијата „Боја“ е избрана статија. Ве повикуваме и Вас да напишете и предложите избрана статија (останати избрани статии).